Lokerbi boʻyicha portlashda gumonlanuvchi Liviyada «xafiyona» operatsiya davomida qoʻlga olindi

**Lokerbidagi portlashda gumonlanuvchi Liviyadan «yashirin» operatsiya orqali olib chiqib ketildi**

1988 yilning dekabrida Lokerbi osmonida Pan Am aviakompaniyasining 103-reysi portlab ketishi oqibatida yuzlab odamlar halok boʻlgan edi.

Lokerbidagi portlashda gumonlanayotgan shaxs «yarim oshda oʻtkazilgan yashirin operatsiya»dan soʻng AQShda sudlanish uchun Liviyadan noqonuniy ravishda olib ketilganini aytdi.

Abu Agila Muhammad Masʼud Xair Al-Marimiyning taʼkidlashicha, u qurollangan kishilar tomonidan qoʻlga olingan va «boshiga qop kiygizilgan va bogʻlangan» holda, uni mamlakatdan olib chiqib ketish uchun samolyotni tayyorlab qoʻygan FQB agentlariga topshirilgan.

Masʼud nomi bilan ham tanilgan Al-Marimiy 1988 yil 21 dekabrda Lokerbi osmonida Pan Am aviakompaniyasining 103-reysini portlatib yuborgan va 270 kishining oʻlimiga sabab boʻlgan bombani yasaganlik va qurollantirganlik ayblovlarini rad etmoqda.

Liviyalik bu shaxs noqonuniy topshirish (eक्स्टraditsiya) qurboni boʻlganini aytmoqda va Vashingtondagi sudyadan ishni tugatishni soʻragan.

AQSh Adliya vazirligi esa, oʻz navbatida, Amerika qonunchiligiga koʻra, uning mamlakatdan olib chiqilish usuli uch marta qoldirilgan sud jarayonining yanvarda boshlanishiga toʻsqinlik qilmasligi kerakligini bildirdi.

Al-Marimiyning voqealar haqidagi bayonoti ilk bor uning himoyachilari guruhi tomonidan sudga topshirilgan hujjatlarda keltirilgan.

AQSh hukumati 2020 yil dekabrida unga samolyotni portlatganlik ayblovini qoʻygan va uni sud qilish uchun Liviyadan «eक्स्टraditsiya qilish, chiqarib yuborish yoki boshqacha tarzda qonuniy olib chiqish»ni rasman soʻragan edi.

Oʻsha paytda Al-Marimiy Liviyada, Polkovnik Muammar Qaddafiga qarshi 2011 yilgi isyon paytida isyonchi kuchlarga hujum qilgani uchun qamoq jazosini oʻtayotgan edi.

Al-Marimiyning soʻzlariga koʻra, u 2021 yil 30 sentyabrda «insonparvarlik nuqtai nazaridan» qamoqdan ozod qilingan va Tripolidagi oilasi bagʻriga qaytgan.

Taxminan ikki hafta oʻtgach, bir guruh qurollangan, koʻpchiligi niqoblangan kishilar uning uyiga kelib, sababini tushuntirmasdan va oʻzlarini tanishtirmasdan uni yana hibsga olishgan.

Himoyachilarning aytishicha, uning «oʻgʻirlab ketilishi» «shafqatsizligi va inson huquqlarini mensimasligi bilan nom chiqargan» harbiylashtirilgan guruh tomonidan amalga oshirilgan.

Ularning taʼkidlashicha, Al-Marimiy «sogʻligʻi va harakatlanishdagi muammolariga eʼtibor berilmay» polda sudrab olib chiqilgan, oʻgʻliga miltiq bilan zarba berilgan, xotini va qiziga esa tajovuz qilingan.

Ularning aytishicha, bu yoshdagi otaxon Tripolidan taxminan 116 mil (187 km) sharqda joylashgan Misratadagi qamoqxonaga olib ketilgan va u yerda bir necha kun bir kishilik kamerada saqlangan.

2022 yil 11 dekabr ertalab Al-Marimiyning aytishicha, uni asirlikda ushlaganlar unga sendvich va choy berishgan hamda buyumlarini yigʻishni aytishgan.

U ozod qilinishini kutgan edi, ammo buning oʻrniga u FQBga topshirildi.

Al-Marimiy boshiga «boʻshroq yopilgan mato qop» kiygizilgan holda Misrata aeroportiga olib kelinganida, AQSh hukumati samolyoti kutib turgan edi.

Uni kuzatib borayotganlar FQBdan shoshilishni soʻrashgan, chunki odamlar kuzatib turgan edi, va u samolyotga chiqarilgan.

Liviya rasmiylari uning baʼzi buyumlari, jumladan Qurʼon, joynamoz, kiyim-kechak, gigiyena vositalari va dori-darmonlari boʻlgan polietilen «chiqindi xaltasi»ni topshirishgan.

AQShga uchish paytida FQB Al-Marimiyni soʻroq qilgan, «boshidan oyogʻigacha tibbiy koʻrikdan oʻtkazgan» va unga toza kiyim hamda adyollar bergan, deydi uning advokatlari.

Ularning aytishicha, Tripolida joylashgan Liviya hukumati bosh vaziri Abdulhamid Dbeyba keyinchalik Qoʻshma Shtatlardan moliyaviy investitsiyalar, jumladan Liviyaning demokratik davlatga oʻtishini qoʻllab-quvvatlash uchun 16 million dollar (12 million funt sterling) va AQShning Honeywell International neft giganti bilan shartnoma olgan.

Al-Marimiyning taʼkidlashicha, bu jarayon noqonuniy topshirish va majburan oʻgʻirlab ketish boʻlib, Vashington sudini ushbu ish boʻyicha yurisdiktsiyadan mahrum qiladi.

Himoya tomonining aytishicha, harbiylashtirilgan guruh diplomatik muzokaralar boshi berk koʻchaga kirib qolganidan soʻng, «Liviya qonunchiligi va suverenitetini mutlaqo mensimaslikni» koʻrsatgan holda noqonuniy odam oʻgʻirlashni amalga oshirgan.

Uning advokatlari shunday dedi: «Bu qonun ustuvorligi emas.

Bu kuchlilarning hukmronligidir. Janob Al-Marimiyning topshirilishi dunyo xalqlariga vahimali xabar yuboradi: 'Agar siz bizga kerak boʻlsangiz, sizni olib ketamiz'».

Ular qoʻshimcha qildi: «Janob Al-Marimiy Liviyaga qaytarilishi kerak».

AQSh hukumatining bildirishicha, uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlgan huquqiy doktrinaga koʻra, sudning yurisdiktsiyasi ayblanuvchining sud oldiga qanday olib kelinganiga bogʻliq emas, hatto bu majburiy oʻgʻirlashni oʻz ichiga olgan boʻlsa ham.

Prokurorlarning aytishicha, ushbu qoidadan cheklangan istisnolar Al-Marimiyning ishiga tatbiq etilmaydi.

Sudga topshirgan hujjatlarida hukumat shunday dedi: «Liviyaga ayblanuvchini AQShga oʻzi tanlagan har qanday usulda topshirishga ruxsat berilgan edi».

Ular qoʻshimcha qildi: «Liviya harbiylashtirilgan guruhlarining har qanday harakatlari AQSh zimmasiga yuklanmaydi, vaholanki bu daʼvoning muvaffaqiyatli boʻlishi uchun shunday boʻlishi talab etilar edi».

Himoya tomoni sudya Dabni Fridrix oldida oʻz dalillarini taqdim etishi uchun sud majlisi oʻtkazilishini soʻradi.

Al-Marimiyning 2022 yilda Liviyadan olib chiqib ketilishi uning vatanida keskin eʼtirozlarga sabab boʻldi.

Bosh vazir Dbeyba uning hukumati «ayblanayotgan fuqarolarni eक्स्टraditsiya qilish boʻyicha xalqaro sud tizimi» bilan hamkorlik qilayotganini aytdi.

Oʻsha paytda Interpolning qizil xabarnomasi amalda edi, u butun dunyo boʻylab huquq-tartibot idoralaridan Al-Marimiyni eक्स्टraditsiya qilinguncha yoki topshirilguncha joyini aniqlashni va vaqtincha hibsga olishni soʻragan.

Shotlandiya prokuraturasi rahbari, oʻshanda Lord-advokat boʻlgan Doroti Beyn KC Shotlandiya parlamentiga Al-Marimiy AQSh hibsxonasiga «qonuniy asosda» topshirilgani haqida tasdiqnoma olganini aytdi.