Kuzatuv va «doimiy paranoyya»: Gʻarb diplomatlari BBC’ga urush davridagi Moskvadagi hayot haqida soʻzlab berishdi

Kuzatuv va «doimiy paranoyya»: Gʻarb diplomatlari BBC’ga urush davridagi Moskvada hayot qanday kechganini soʻzlab berishdi

AQSh va Frantsiyaning sobiq elchilari Linn Treysi hamda Pyer Levi BBC bilan Moskvada oʻtkazgan davrlari haqida oʻrtoqlashganlar orasida boʻlishdi.

«Rossiyadagi elchilik faoliyatim, ehtimol, karyeramdagi eng ogʻir topshiriq boʻlgandir», — deydi 2023 yildan 2025 yilgacha Moskvada AQSh vakili boʻlib ishlagan Linn Treysi BBC’ga.

Bir paytlar AQSh, Buyuk Britaniya va Yevropa diplomatlari Sovuq urushning eng qorongʻi davrlarida ham keskinlikni yumshatib, Rossiyada muhim rol oʻynashgan.

Biroq endilikda, Ukrainadagi urush beshinchi yiliga oʻtayotgan bir paytda, Prezident Vladimir Putin hukumati tomonidan «nodoʻstona» deb tan olingan Gʻarb elchilari doimiy nazorat ostida ushlab turilibdi, ular ajratib qoʻyilgan va oʻzlari tushunish uchun yuborilgan mamlakatdan tobora uzilib bormoqdalar.

BBC Rossiya tomonidan keng koʻlamli bosqin boshlanganidan beri ushbu mamlakatda xizmat qilgan besh nafar diplomat bilan suhbatlashdi.

Ular hozirgi bosim darajasini Sovuq urush yillari bilan qiyoslashmoqda. Oʻshanda Gʻarb elchixonalari jismoniy kuzatuv, sovgʻalarga yashirilgan eshitish qurilmalari va «josus changi» — mulozimlarni kuzatish uchun ishlatiladigan deyarli koʻrinmas kimyoviy modda orqali nazorat ostida tutilgan.

2022 yilda urush boshlanganidan keyin Yevropa mamlakatlari va AQShdan yuzlab rossiyalik diplomatlar chiqarib yuborildi. Moskva ham shunga yarasha javob qaytarib, yuzlab Gʻarb diplomatlarini «persona non grata» (nomaqbul shaxs) deb eʼlon qildi va koʻplab elchixonalarni xodimlarsiz qoldirdi.

Treysining 30 yillik karyerasi uni turli joylarga, jumladan, 2008 yilda qurolli hujumdan omon qolgan Pokistonga ham olib borgan. Shunga qaramay, u doimiy jismoniy xavf-xatarga qaramay, Peshavardagi xizmati muayyan maʼnoda Rossiyadagidan yengilroq kechganini aytadi.

«U yerda men hali ham baʼzi narsalar mening nazoratimda ekanini his qilardim. Moskvani yanada qiyinlashtirgan narsa esa yuqori darajadagi noaniqlik edi».

Uning aytishicha, Rossiya aksilrazvedkasining toʻxtovsiz bosimi ushbu noaniqlikning asosiy manbai boʻlgan.

Gʻarbdagi rossiyalik diplomatlar ham adolatsiz munosabatdan shikoyat qilishadi. Ammo BBC bilan gaplashgan diplomatlarning taʼkidlashicha, Moskva razvedka xizmatlari ancha keng koʻlamda va tajovuzkorroq taktikalar bilan harakat qiladi.

«Eshitish qurilmalari kuting, uyingizning har bir xonasida kameralar boʻlishini kuting», — deydi sobiq yevropalik diplomatlardan biri Moskvaga joʻnab ketishdan oldin unga shunday ogohlantirish berilganini eslab.

Boshqa bir sobiq elchining aytishicha, Moskvaning ichki xavfsizlik xizmati (FSB) ikki nafar rossiyalik xodimni yollashga urinib, ulardan diplomatik missiyada sodir boʻlayotgan hamma narsa haqida hisobot berishni talab qilganidan soʻng, ularni ishdan boʻshatishga majbur boʻlishgan.

Ushbu ikki xodim bu haqda elchixonaga xabar berishgan, elchixona esa ularni ishdan boʻshatishga majbur boʻlgan — «aks holda, ular jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin edi».

Shu bilan birga, odatda diplomatik xodimlar bilan aloqa oʻrnatuvchi rossiyaliklarga — jumladan, ilm-fan va madaniyat sohasi vakillariga ham Gʻarb mulozimlari bilan muloqotdan qochish boʻyicha bosim oʻtkazilmoqda.

Sobiq elchilardan birining aytishicha, bir safar uning mehmonlarini FSB agentlari to elchixona eshiklarigacha «poib» kelishgan.

Shu yilning iyun oyida Buyuk Britaniyaning Moskvadagi elchisi qarorgohida Qirolning tugʻilgan kuni nishonlanishiga taklif qilingan mehmonlar Kreml tarafdori boʻlgan faollar va davlat mediasi jurnalistlari tomonidan taʼqib qilinganini, soʻngra politsiya tomonidan soʻroq qilinganini aytishgan.

Mehmonlardan birining aytishicha, u oʻsha voqeadan beri qoʻrquv sababli Gʻarb elchixonalaridagi tadbirlarga qilingan bir nechta taklifni rad etgan.

Bunday bosimga hamma ham bardosh bera olmaydi.

Sobiq elchilardan biri «doimiy paranoyya» bir qancha mulozimlarni isteʼfoga chiqishga majbur qilganini aytadi. Hatto Rossiyani tark etganidan keyin ham, u oylar davomida ortiga qarab yurganini tan oladi.

Bosqinning dastlabki kunlarida butun Yevropa boʻylab elchilarni ortga chaqirib olish yoki Rossiyada ishlashni butunlay toʻxtatish kerakmi-yoʻqmi degan bahslar boʻlib oʻtdi, deydi Frantsiyaning sobiq elchisi Pyer Levi.

U darhol Parijga qoʻngʻiroq qilib vakillarni qaytarib olish xato boʻlishini aytganini eslaydi. Uning fikricha, munosabatlar qanchalik yomonlashsa, diplomatlarning mavjudligi shunchalik zarur boʻlib boraveradi.

Bosqin ularning ishini keskin oʻzgartirib yubordi, deydi boshqa bir sobiq yevropalik elchi; ikki tomonlama munosabatlar, savdo va qoʻshma loyihalar boʻyicha normal harakatlar uchun zarur boʻlgan hamkorlik endi imkonsiz edi.

Rossiyada qolganlar uchun esa urush oʻz fuqarolari va kompaniyalariga yordam berishdan tashqari, yangi ustuvor vazifalarning uzun roʻyxatini olib keldi.

Birinchidan, Moskva tomonidan nodoʻstona deb hisoblangan mamlakatlar mamlakat ichida nima sodir boʻlayotganini aniq tushunish uchun rossiyalik mulozimlar bilan loaqal bitta aloqa kanaliga ega boʻlishni xohlashgan.

Lekin ular, shuningdek, oʻz xodimlarini himoya qilishlari va elchixonalar faoliyatini saqlab qolishlari kerak edi.

Rossiya 2021 yilda xorij fuqarolarini ishga olishni taqiqlaganidan soʻng, AQSh elchixonasining texnik xizmat koʻrsatish jamoasi xodimlarsiz qoldi. Hatto quvurdan suv oqishi kabi kichik santexnika muammosi ham diplomatik xodimlarning vaqtini oladigan katta muammoga aylanishi mumkin edi.

Diplomatlardan biri xodimlar yetishmovchiligini rossiyalik mulozim bilan muhokama qilganini eslaydi. Ushbu mulozim unga juda xafa boʻlmaslikni aytgan. «U: 'hech boʻlmasa oshpazingiz hali ham bor-ku', degandi».

Ukrainani qoʻllab-quvvatlash maqsadida Gʻarb hukumatlari tomonidan kiritilgan moliyaviy sanktsiyalar boshqa xil kundalik muammolarni keltirib chiqardi. Rossiya banklari Swift toʻlov tizimidan uzilib, Mastercard va Visa Rossiyadagi faoliyatini toʻxtatganidan soʻng, koʻplab elchixonalar asosiy xarajatlarni qoplashga qiynaldi.

Sobiq elchi naqd puli tugab, xodimlarga ish haqi toʻlay olmay qolganini eslaydi — toki mamlakatdan chiqarib yuborilganidan soʻng mashinasini sotgan boshqa bir diplomat chemodanda rubl olib kelguniga qadar.

«Bu mutlaqo aqlsizlik edi», — kuladi diplomat. «Ammo bunga yumor tuygʻusi bilan qarashga majbur edingiz».

Rossiya mulozimlari Gʻarb diplomatlariga boʻlgan qarashlarini yashirishga urinishmaydi. Ular «nodoʻstona mamlakatlar» vakillarini ochiqchasiga «josuslik»da ayblashgan.

Moskva Kremlga qarshi norozilik belgilariga qiziqish bildirganlarga nisbatan ayniqsa tanqidiy munosabatda boʻldi va rossiyalik jurnalist Aleksey Venediktovning soʻzlariga koʻra, aksariyat rossiyalik mulozimlarning Gʻarb elchixonalari bilan gaplashishini amalda taqiqlab qoʻydi.

Venediktovning aytishicha, bu Gʻarb bilan munosabatlarni yanada yomonlashtirdi, xolos. U rossiyalik mulozimlarga shunday deganini eslaydi: «Sizni aynan oʻz harakatlaringiz sababli notoʻgʻri tushunishmoqda — chunki elchilar oʻz ishlarini qila olishmayapti».

Bugungi kunda Moskvaning koʻplab Gʻarb hukumatlari bilan aloqasi juda kam yoki umuman yoʻq, deydi sobiq yevropalik elchilardan biri. «Vazirlar darajasida hech qanday qoʻngʻiroqlar, uchrashuvlar yoʻq».

Ammo ularning aytishicha, bu holat diplomatlarni yanada muhimroq qilib qoʻydi va oʻz hukumatlari pozitsiyasini Moskvaga yetkazish masʼuliyatini ularning zimmasiga yukladi.

«Generallar urush paytida nimaga qodirliklarini isbotlaydilar. Diplomatlar uchun ham xuddi shunday. Vaziyat juda qiyinlashganda, siz qiladigan har bir narsa aslida muhim ahamiyatga ega boʻladi».

Linn Treysi 2025 yilda Moskvani tark etar ekan, oʻz oldiga qoʻygan asosiy maqsadiga erishganiga ishonardi: AQSh elchixonasi mahkam turdi.

Ammo u, shuningdek, amerikaliklar va oddiy rossiyaliklar oʻrtasidagi aloqalarni saqlab qolish uchun oʻzi va jamoasi qilgan ishdan faxrlanadi.

«Chunki qaysidir nuqtada hukumatlararo munosabatlarni yaxshilash uchun imkoniyat paydo boʻladi — va odamlar oʻrtasidagi oʻsha aloqalar bu yaxshilanishni tezlashtirishga yordam beradi».