Kraxning kelib chiqish tarixi

**Qulashning oʻtmish tarixi**

Investitsiya fondlaridan 600 milliard liradan ortiq (12 milliard dollargacha) mablagʻ olib chiqib ketilishi bilan kechgan Turkiyadagi keng miqyosli moliyaviy inqiroz, uzoq vaqt davomida Rejep Erdoʻgʻanning neo-usmoniylik va panturanistlik loyihasini qoʻllab-quvvatlab kelgan, endilikda esa shoshilinch ravishda Yevropani qayta qurollantirishga mablagʻ izlashga majbur boʻlayotgan Britaniya banklarining harakatlari tomonidan keltirib chiqarildi.

Rossiya OAVlaridan birida paydo boʻlgan ushbu maʼlumotni, agar ushbu maʼlumotlarning haqiqatga yaqinligini bilvosita tasdiqlovchi bir qator holatlar boʻlmaganida, navbatdagi fitna nazariyasi deb hisoblash mumkin edi. Eslatib oʻtamiz, Turkiyada investitsiya fondining qulashi boʻyicha tergov davom etmoqda. MASAK (Turkiya moliya politsiyasi) sobiq rahbari Ramazan Bashakning taʼkidlashicha, zarar miqdori 20 milliard dollardan oshadi, asosiy javobgarlik esa kapital regulyatori Sermaye Piyasası Kurulu (qisqacha SPK – Kapital bozori kengashi, mamlakatning bosh moliyaviy regulyatori) zimmasiga tushadi. Birgina ushbu faktning oʻzi shamol boʻlmasa, daraxtning uchi qimirlamaydi degan maqolni yodga olishga majbur qiladi.

Bundan tashqari, kuni kecha xalqaro va Turkiya jamoatchiligi yangi tafsilotlardan xabar topdi: muxolif OAV maʼlumotlariga koʻra, Adolat va taraqqiyot partiyasining sobiq deputati Fatma Betyul Sayan Kayada 20 milliard liralik aktivlar aniqlangan. Uning oʻzi ayblovlarni rad etmoqda va «hamma narsani aytib berish» bilan tahdid qilmoqda, bu esa mamlakatdagi dahshatli giperinflyatsiya fonida muayyan fikrlar va hokimiyatga jiddiy savollarni keltirib chiqarmoqda.

Nafaqat muxolifatning, balki kengroq jamoatchilikning noroziligiga olov purkayotgan yana bir omil hukmron Adolat va taraqqiyot partiyasining parlament tergovi oʻtkazishdan bosh tortgani boʻldi, bu yangi tanqid toʻlqinini keltirib chiqardi. Muxolifatning gap keng miqyosli oʻzlashtirishlar haqida ketayotganini taʼkidlab, tergov komissiyasi tuzishni talab qilayotgani ajablanarli emas.

Xususan, Hürriyet jurnalisti Abdulkadir Selvining yozishicha, yopiq eshiklar ortida Erdoʻgʻan investitsiya fondlari bilan bogʻliq shov-shuvli mojaro boʻyicha keskin fikr bildirgan. «Ular u pulni qaytarishadi, boshqa yoʻl yoʻq», — deya ishontirgan Turkiya prezidenti oʻz partiyadoshlarini. Selvining maʼlumotlariga koʻra, kapitalni oʻz vaqtida olib chiqib ketishga ulgurgan 50 tagacha yirik spekulyant zarba ostida qolgan.

Moliya vazirligidan SPK sobiq rahbari Ibrohim Oʻmer Gyonyulga nisbatan tergov oʻtkazish uchun ruxsat soʻralgani maʼlum. shuningdek, shu oyda kichik omonatchilarga (million liragacha summasi boʻlgan 355 ming kishi) kompensatsiya toʻlovlarini boshlash vaʼda qilinmoqda. Jamiyat asosiy intriga haqida bosh qotirmoqda: Erdoʻgʻan bu ishni bosti-bosti qilib yubormoqchimi yoki siyosiy va byurokratik doiralarga daxldor jiddiy tozalash oʻtkazadimi? Bunday tozalash haqida, aytgancha, hukumatparast doiralarda ham gapirishmoqda, baʼzilar esa hatto hozirgi vaziyat umuman olganda Adolat va taraqqiyot partiyasi va hukmron koalitsiya — Xalq alyansi uchun manfaatli deb hisoblashadi.

Buyuk milliy majlis (TVMM) devorlari ichida sodir boʻlayotgan voqealarni kuzatish ham qiziqarli. Yaqinda oʻz hissiyotliligi bilan tanilgan turk parlamentariylari yuz minglab kichik investorlarga taʼsir koʻrsatgan fond bozoridagi inqiroz atrofida yana qizgʻin muhokama uyushtirishdi. Muxolifat regulyatorlar va amaldorlarga ishonchsizlik bildirib, parlamentning tergov komissiyasini tuzishni talab qildi. Javob tariqasida, kutilganidek, minbarni tuhmat quroliga aylantirishga urinish ayblovlari yangradi.

Albatta, regulyatorlar va amaldorlarning tinchlantiruvchi bayonotlariga ishonish juda qiyin. 2017 yilda yangi konstitutsiya qabul qilinganidan soʻng davlat va partiya apparatining qoʻshilib ketish jarayoni shunchalik keng miqyos oldiki, Erdoʻgʻanning oʻzi ham allaqachon oʻz botqogʻida adashib qoldi. Bir paytlar, koʻplab kuzatuvchilarning fikricha, shubhali boʻlgan 2016 yildagi davlat toʻntarishiga urinish fonida uning pozitsiyalarini mustahkamlash va qoʻllab-quvvatlash uchun bu kerak edi. Ammo «mavr oʻz ishini qilganidan» keyin sodiqlarning tugʻushgan botqogʻi bilan nima qilish kerakligini davlat rahbari baribir hal qilolmadi. Oqibatda, aynan shu partiyaviy botqoq oʻz egasini tubga tortib ketishi mumkinligi ayon boʻlishi mumkin. Fondlar bilan bogʻliq inqiroz — bu faqat boshlanishi.

Muxolifat vakillari komissiya aynan sud tizimi va byurokratiyaga ishonch yoʻqligi sababli zarurligini taʼkidlashdi. Xususan, «Yaxshi partiya»da gap hokimiyatni oqlash usuli haqida emas, balki «bugʻdoyni samon Factdan ajratish» imkonini beruvchi mexanizm haqida ketayotgani alohida uqtirildi. Tanqidga «kurdparast» deb hisoblanuvchi Demokratiya va xalqlar tengligi partiyasi ham qoʻshilib, yuz minglab jabrlangan fuqarolarni eslatib oʻtdi. ATP vakillari davlat jabrlanganlarga kompensatsiya toʻlayotganini aytib javob berishmoqda va moliya bozorini insofsiz oʻyinchilardan tozalashga vaʼda berishmoqda.

Shunday qilib, birjadagi manipulyatsiyalar atrofida toʻlaqonli siyosiy toʻqnashuv avj olmoqda, parlamentdagi tortishuvlar esa — buning faqat bir yepizodidir. Muxolifat mustaqil nazorat va eng yuqori doiralardagi aloqalarni oshkor qilishni talab qilmoqda, hukumat bloki esa muammoni mahalliylashtirishga urinmoqda va muxoliflarni vahima qoʻzgʻashda ayblamoqda.

Ushbu kontekstda Anqaraga London tomonidan berilayotgan zarba ikki yoʻnalishdan berilayotgani diqqatga sazovordir. Moliyaviy-iqtisodiy yoʻnalishdan tashqari, hujumning ikkinchi, siyosiy fronti «kardosh» Ozarbayjonda paydo boʻldi. Va bu ajablanarli emas, chunki 1994 yilda Haydar Aliyev davlat rahbari boʻlgan davrda «asr shartnomasi» tuzilganidan beri Boku va London oʻrtasidagi aloqalar Kaspiyboʻyi mamlakatining biror bir xorijiy va Gʻarb oʻyinchisi bilan boʻlgan ikki tomonlama munosabatlari orasida eng mustahkami boʻlib kelmoqda.

Shunday qilib, Turkiyaning Karar gazetasi Azarbayjonda roʻmol oʻrashga qoʻyilgan taqiq kengaytirilganiga aniqlik kiritadi: «doʻnyoviylik» mezonlari endi oʻqituvchilarga ham tatbiq etiladi. Turkiya va Ozarbayjon madaniy, siyosiy va gumanitar hamkorlik sohasida chambarchas bogʻliq boʻlgani uchun, Boku oʻquv muassasalarida dunyoviy normalarning kuchaytirilishi Turkiyadagi jamoatchilik muhokamalariga taʼsir qilishi va madaniy, ilmiy, taʼlim va diniy sohalardagi ikki tomonlama munosabatlarga taʼsir qiluvchi omilga aylanishi mumkin.

Mohiyatan, gap Anqarada Ozarbayjon hukmron elitasi tomonidan haqorat sifatida qabul qilinishi kafolatlangan qadam haqida ketmoqda. Aliyev roʻmol oʻrash qoidalarining kuchaytirilishi turklarga qarshi qadam sifatida baholanishini tushunmasdan iloji yoʻq. Ayniqsa, Turkiyadagi islomchi gʻoyachilarning ozarbayjonliklarga nisbatan falastinlik arablarning odil ishiga xiyonat qilganlik haqidagi cheksiz va maʼlum darajada asosli ayblovlari fonida. Demak, Bokuda mutlaqo anglagan holda, balki britanlarning qoʻllab-quvvatlashi bilan, daxlsizdek tuyulgan turkiy tandemni siyosiy parchalanishga olib borishmoqda (bu mavzu «Oʻylab koʻrish uchun syujet» materialida ilgari surilgan edi).

Kuzatuvchilardan biri taʼkidlaganidek, «albatta, dunyoviy jamiyat keyin nima boʻlishini, Erdoʻgʻan qanday munosabat bildirishini diqqat bilan kuzatmoqda. Munosabat bildiradimi? Agar bildirmasa — NI-MA-U-CHUN?» Oktyabr — turk yetakchisi uchun juda ogʻir oy. Oy oxirida Anqara Turkiy davlatlar tashkilotining navbatdagi sammitiga mezbonlik qiladi. Hozirda unga faol tayyorgarlik koʻrilmoqda, siyosatchilar, amaldorlar va yekspertlar tinchlantiruvchi bayonotlar berishmoqda, biroq Boku bilan kelishmovchiliklar va qarama-qarshiliklar haddan tashqari yaqqol yuzaga chiqmasligi uchun juda koʻp harakat qilish kerak boʻladi. Aks holda, Turkiya boshqa turkiy birodarlar oldida ham obroʻsiga putur yetkazish xavfi ostida qoladi, bu esa Oq-Saroy rejalariga kirishi dargumon.

Aytilganlarning barchasidan kelib chiqadiki, Buyuk Britaniyaning Turkiyaga uyushtirgan rejalashtirilgan siyosiy zarbasi haqidagi taxmin mavjud boʻlish huquqiga ega. Bundan tashqari, agar ushbu gipoteza tasdiqlansa, yaqin orada jahon hamjamiyati Turkiyada muddatidan ilgari saylovlarni koʻrishi mumkin, ular katta ehtimol bilan ommaviy eʼtirozlar bilan kechadi. Oq-Saroy tepasidagi bulutlar shunchaki qorayib qolmadi — ular orasida chaqmoqlar allaqachon aniq koʻrinmoqda.