«Konkret loyihalarning amalga oshirilishi Vashingtonning qiziqishi Markaziy Osiyoda uzoq muddatli ishtirokga aylanishi yoki aylanmasligini koʻrsatadi» — Javlon Vahabov

«Konkret loyihalarning amalga oshirilishi Vashingtonning qiziqishi Markaziy Osiyoda uzoq muddatli ishtirokka aylanishini koʻrsatadi» — Javlon Vaxabov

19 oktyabr kuni Samarqandda Markaziy Osiyo mamlakatlari tashqi ishlar vazirlari va AQSh davlat kotibi Marko Rubio uchrashuvi boʻlib oʻtadi.

Ushbu voqea arafasida «Gazeta» Markaziy Osiyo xalkaro instituti (MOXI) direktori Javlon Vaxabov bilan AQShning mintaqaga boʻlgan hozirgi iqtisodiy qiziqishi qanchalik jiddiy ekani, qaysi loyihalar Amerika investitsiyalarini jalb qilishga qodirligi, kritik minerallar sohasidagi hamkorlik qanday rivojlanishi mumkinligi va Jekson-Venik tuzatishini bekor qilishga nima toʻsqinlik qilayotgani haqida suhbatlashdi.

— Mintaqa uchun eng katta amaliy qiziqish uygʻotadigan toʻrtta yoʻnalish mavjud: energetika, transport bogʻliqligi, kritik minerallar va zamonaviy ishlab chiqarishlar. Lekin men ularni alohida tarmoqlar sifatida emas, balki yagona iqtisodiy vazifaning izchil boʻgʻinlari sifatida koʻrib chiqqan boʻlardim: investitsiyalarni jalb qilish, ishlab chiqarishni yaratish va tashqi bozorlarga chiqishni taʼminlash. Bunda Amerika texnologiyalari, moliyaviy instrumentlari va bozorga kirish imkoniyati kapitalning oʻziga qaraganda kam boʻlmagan darajada muhimdir.

Oʻzbekiston uchun energotizimni modernizatsiya qilish, xom ashyoni chuqur qayta ishlash, sanoat kooperatsiyasi, raqamli yechimlar va agrotexnologiyalar ayniqsa istiqbolli hisoblanadi.

Allaqachon amaliy mexanizmlar yaratilgan — AQSh Xalqaro moliyaviy rivojlanish korporatsiyasi (DFC) bilan qoʻshma investitsiya platformasi, AQSh Eksport-import banki (EXIM) bilan hamkorlik, Amerika-Oʻzbekiston Biznes va investitsiya kengashi.

Bugungi kunda bosh vazifa — erishilgan kelishuvlardan Amerika biznesi va moliya institutlari ishtirokidagi konkret investitsiya loyihalariga oʻtishdan iborat.

— Bu yerda AQSh bilan hamkorlik allaqachon institutsional asosga ega ekanini hisobga olish muhim.

Kritik minerallar boʻyicha C5+1 mavjud, Oʻzbekiston va AQSh esa bu sohada birinchi ikki tomonlama memorandumni imzolagan.

2026 yil fevral oyida tomonlar kritik minerallar va kamyob yer elementlarini qazib olish va qayta ishlash sohasida hamkorlik toʻgʻrisida yangi memorandum tuzdilar.

Mintaqaviy alyans mavjud mexanizmlarni, eng avvalo, umumiy mintaqaviy kun tartibini shakllantirish hisobiga toʻldirishi mumkin edi.

Birinchi bosqichlardan biri Oʻzbekiston tomonidan Avazadagi sakkizinchi Maslahat uchrashuvida taklif etilgan Kritik minerallar zaxiralarining Yagona raqamli xaritasini yaratish tashabbusini amalga oshirish boʻlishi mumkin edi. U mintaqa resurslari haqidagi maʼlumotlarni tizimlashtirish, sanoat kooperatsiyasining istiqbolli yoʻnalishlari va infratuzilmaga boʻlgan ehtiyojlarni aniqlash imkonini berardi.

Bundan tashqari, alyansning muhim afzalligi — loyihalarni tayyorlash va investorlar bilan muzokaralar olib borishda mintaqa mamlakatlari saʼy-harakatlarini birlashtirish imkoniyatidir. Qayta ishlash, energiya taʼminoti va tashish masalalarini kelishib olish bunday loyihalarning jozibadorligini oshiradi va iqtisodiy foydani ishtirokchilar oʻrtasida taqsimlash imkonini beradi.

Keyingi qadam amerikalik hamkorlar bilan birgalikda aniq moliyalashtirish manbalari, mahsulot xaridorlari va amalga oshirish muddatlariga ega boʻlgan bayroqdor loyihalar roʻyxatini shakllantirish boʻlishi mumkin edi.

— Siyosiy qiziqish, tijorat kelishuvlari va haqiqatda kiritilgan kapitalni farqlash muhimdir. Dastlabki ikki yoʻnalish sezilarli darajada faollashdi: qoʻshma investitsiya platformasi ishga tushirildi, sanoat va infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish boʻyicha kelishuvlarga erishildi, Biznes va investitsiya kengashi rivojlanmoqda, Samarqandda Amerika biznesining 200 dan ortiq vakilidan iborat delegatsiyaning kelishi kutilmoqda.

Bunday ishtirok koʻlami jiddiy manfaatdorlikdan dalolat beradi, ammo uzoq muddatli investitsiyalar boʻyicha qarorlar qabul qilib boʻlinganini anglatmaydi.

Amerika kompaniyalari eng avvalo oʻzini olash darajasini, qoidalarning oldindan ayonligini va tijorat tavakkalchiliklarini baholaydi. shuning uchun asosiy koʻrsatkich moliyalashtirish olgan, qurilishga oʻtgan va ishlay boshlagan loyihalar soni boʻladi.

Aynan konkret loyihalarning amalga oshirilishi Vashingtonning hozirgi qiziqishi mintaqadagi uzoq muddatli iqtisodiy ishtirokka aylanishini koʻrsatadi.

— AQSh bilan yanada mazmunli siyosiy muloqotga boʻlgan manfaatdorlik, shubhasiz, mavjud. Markaziy Osiyo davlatlari uchun mintaqaviy xavfsizlik, terrorizmga, narkotrafikka va boshqa transchegaraviy tahdidlarga qarshi kurashish masalalari alohida ahamiyatga ega.

(Trump Route for International Peace and Prosperity — «Xalqaro tinchlik va farovonlik yoʻlida Tramp yoʻnalishi»), Armaniston hududi orqali transport qatnovini rivojlantirishni nazarda tutadi. Uning amalga oshirilishi Janubiy Kavkazda tinchlik va barqarorlikni mustahkamlashga, Transkaspiy transport koridorini rivojlantirishga va Markaziy Osiyoning Yevropa bozorlari bilan transport va savdo aloqalarini kengaytirishga yordam berishi mumkin.

Munosabatlarning uzoq muddatli asosini shakllantiradigan va jamiyatlarimiz oʻrtasidagi oʻzaro anglashuvni mustahkamlaydigan taʼlim, ilmiy va gumanitar aloqalar ham kam muhim emas.

Markaziy Osiyo Vashington bilan mintaqa davlatlarining oʻz manfaatlari va ustuvorliklarini hisobga oladigan muntazam va pragmatik muloqotdan manfaatdor. Bu borada C5+1 formati ikki tomonlama munosabatlarni toʻldirgan va mustahkamlagan holda, siyosiy oʻzaro hamkorlikning zarur izchilligini taʼminlashga qodir.

— Mening fikrimcha, asosiy sabab — tuzatishni bekor qilishni siyosiy qoʻllab-quvvatlash va konkret qonunchilik qarorini qabul qilish oʻrtasidagi saqlanib qolayotgan farqdir. AQShning har ikki partiyasi maʼmuriyatlari uni qayta koʻrib chiqish tarafdori boʻlgan, ammo yakuniy qaror Kongressning ikki palatasi roziligini talab qiladi. Buning uchun qonunchilarning yetarlicha keng koalitsiyasini birlashtirish va masalaning parlament kun tartibidagi ustuvorligini taʼminlash zarur. shuning uchun tuzatishning saqlanib qolishini men Vashingtonning Markaziy Osiyo bilan munosabatlarni rivojlantirishni xohlamasligidan dalolat beradi deb hisoblamagan boʻlardim.

Shu bilan birga, tuzatish savdomizni bloklamaydi: Oʻzbekiston allaqachon AQSh bilan normal savdo munosabatlari rejimidan foydalanmoqda, ammo u shartli boʻlib qolmoqda va har yili qayta koʻrib chiqilishi kerak.

Uning doimiy asosda mustahkamlanishi ortiqcha maʼmuriy protseduralarni bartaraf etgan, savdo shartlarining oldindan ayonligini oshirgan va uzoq muddatli investitsiyalarni rejalashtirishda biznesning ishonchini mustahkamlagan boʻlardi.

Muvofiqlashtirishga kelsak, mintaqa mamlakatlari umumiy manfaatga ega, garchi Vashington bilan amaliy ish asosan ikki tomonlama kanallar orqali olib borilayotgan boʻlsa-da. Bir vaqtning oʻzida Kongressda Markaziy Osiyoning bir nechta davlatini qamrab oluvchi tashabbuslar ilgari surilmoqda.

Manfaatdor Amerika kompaniyalarining qoʻllab-quvvatlashi bilan mustahkamlangan umumiy pozitsiyani kelishilgan holda ilgari surish ushbu saʼy-harakatlarga qoʻshimcha salmoq bagʻishlashi mumkin edi.

— Mening fikrimcha, soʻnggi yillarda AQSh bilan munosabatlar yanada mazmunli va oʻzaro manfaatli tus oldi. 2025 yil noyabr oyida Markaziy Osiyoning barcha beshta davlati rahbarlari ilk bor Oq uyda boʻlib oʻtgan C5+1 sammitida ishtirok etgani eʼtiborga molik.

Region yetakchilarining Amerika maʼmuriyati bilan uzoq muddatli kun tartibini birgalikda muhokama qilishga tayyorligi mintaqa mamlakatlari ushbu sheriklikka beradigan ahamiyatdan dalolat beradi. Siyosiy muloqot konkret iqtisodiy mazmun ham olmoqda: aviatsiya, kritik minerallar va boshqa tarmoqlarda kelishuvlarga erishildi, B5+1 platformasi orqali biznesning toʻgʻridan-toʻgʻri oʻzaro hamkorligi rivojlanmoqda.

Ishonchning muhim asosini AQSh Markaziy Osiyo mamlakatlari mustaqilligini birinchilardan boʻlib tan olgan davlatlar qatorida boʻlgani va ularning suvereniteti hamda hududiy yaxlitligini qoʻllab-quvvatlashini izchil bayon etayotgani tashkil etadi. Bu Markaziy Osiyo davlatlarining koʻp vektorli tashqi siyosatiga mos keladi. Mamlakatlarimiz hamkorlar, bozorlar va investitsiya manbalari doirasini kengaytirishga, shu orqali mintaqaviy subʼyektlikni mustahkamlashga intilmoqda.

AQSh hamkor sifatida sezilarli afzalliklarga ega — ilgʻor texnologiyalar, moliyaviy resurslar, kuchli universitetlar va yirik isteʼmol bozori. Mintaqa uchun ular bilan hamkorlik sanoatni modernizatsiya qilish, kadrlar tayyorlash va xalqaro bozorlarga chiqish uchun qoʻshimcha imkoniyatlar ochadi.

shuning uchun biz oʻzaro ishonchning amaliy asoslari mustahkamlanayotganini koʻrmoqdamiz. Amerika biznesi Markaziy Osiyoda yangi tijorat imkoniyatlarini, mintaqa mamlakatlari esa ularning rivojlanishiga salmoqli hissa qoʻshishga qodir hamkorni koʻrmoqda.

Hamkorlikning keyingi rivojlanishi erishilgan kelishuvlarning amalga oshirilishiga va Amerikaning Markaziy Osiyoga nisbatan kursining izchilligiga bogʻliq boʻladi. Mintaqa davlatlari uchun Vashington bilan hamkorlik konkret natijalar keltirishi, ularning milliy manfaatlarini va tashqi siyosiy hamkorlarni mustaqil tanlashini hisobga olishi muhimdir.

— Investitsiyalar uchun raqobat butun dunyoda mavjud va Oʻzbekiston bilan Qozogʻiston bu borada mustasno emas. Bu mamlakatlarni investitsiya muhitini takomillashtirishga, infratuzilmani rivojlantirishga va loyihalarni amalga oshirish samaradorligini oshirishga undaydigan tabiiy va sogʻlom jarayondir.

Shu bilan birga, davlatlarimiz iqtisodiyoti koʻp jihatdan bir-birini toʻldiradi: Qozogʻiston yirik resurs bazasiga va Kaspiyga chiqish imkoniyatiga, Oʻzbekiston esa sezilarli ichki bozorga, sanoat salohiyatiga va qoʻshni mamlakatlar bilan yaqin iqtisodiy aloqalarga ega. Har ikkala mamlakat qazib olishdan ham, qayta ishlashdan ham manfaatdor, shuning uchun ularning munosabatlarini bir xil kapital uchun raqobatga keltirish joʻnlashtirish boʻlar edi.

Yirik xorijiy investorga 80 milliondan ortiq aholiga ega Markaziy Osiyo beshta alohida iqtisodiyotga qaraganda, oʻzaro bogʻliq mintaqaviy bozor sifatida juda katta qiziqish uygʻotishini hisobga olish muhimdir. Transport koridorlari, sanoat kooperatsiyasi va qoʻshma ishlab chiqarish zanjirlarini rivojlantirish mintaqadagi siyosiy davlatlarning investitsiyaviy jozibadorligini oshirishga qodir.

shuning uchun mintaqaviy muvofiqlashtirish va sogʻlom raqobat toʻliq mos keladi. Bundan tashqari, investitsiya loyihalarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun raqobat butun Markaziy Osiyo iqtisodiy rivojlanishining qoʻshimcha ragʻbatiga aylanishi mumkin.

— Koʻp vektorli siyosat Markaziy Osiyo davlatlari tashqi siyosiy kursining asosiy tamoyillaridan biri boʻlib qolmoqda. Uning bosh chorlovi qarorlar qabul qilishda mustaqillikni saqlab qolgan holda, turli hamkorlarning manfaatlarini hisobga olish zaruratidan iborat. AQSh, Xitoy, Rossiya va YEI moliyalashtirish, texnologik hamkorlik va qoʻshma loyihalarni amalga oshirishning turli shartlarini taklif etmoqda. shuning uchun mintaqa mamlakatlari uchun bunday takliflarni eng avvalo oʻz iqtisodiy manfaatlari va uzoq muddatli rivojlanish ustuvorliklari nuqtai nazaridan baholash muhimdir.

Alohida hollarda tashqi hamkorlarning manfaatlari haqiqatan ham farq qilishi mumkin, bu esa Markaziy Osiyo davlatlari uchun qoʻshimcha qiyinchiliklar tugʻdiradi. Ammo bu ularning mustaqil tashqi siyosiy kursni saqlab qalish va barcha asosiy hamkorlar bilan munosabatlarni rivojlantirishga boʻlgan manfaatdorligini oʻzgartirmaydi.

Xalqaro aloqalarni kengaytirib, savdo yoʻnalishlarini, investitsiya va texnologiya manbalarini diversifikatsiya qilib, mintaqa mamlakatlari hamkorlikning bir yoʻnalishini boshqasiga qarama-qarshi qoʻymaslikka intilmoqda.

Bunday muvozanatni saqlash nafaqat diplomatik egiluvchanlikni, balki qabul qilinayotgan qarorlarning iqtisodiy va huquqiy oqibatlarini aniq hisob-kitob qilishni ham talab etadi.

— Hozirgi bosqichning asosiy farqi — oʻzaro manfaatdorlikning sezilarli darajada kengroq asosidir. 2000-yillar boshida munosabatlar koʻp jihatdan xavfsizlik vazifalari va Afgʻonistondagi vaziyat bilan belgilanar edi. Bugungi kunda tomonlarning manfaatlari bir vaqtning oʻzida bir nechta uzoq muddatli yoʻnalishlarda kesishmoqda: sanoat modernizatsiyasi, energetika, kritik minerallar, texnologiyalar va transport bogʻliqligi. Umumiy manfaatlar doirasi qanchalik keng boʻlsa, munosabatlar bitta masalaga yoki alohida tashqi siyosiy vazifaning oʻzgarishiga shunchalik kam bogʻliq boʻladi.

Oʻzbekistonning oʻzi ham oʻzgardi. Iqtisodiy islohotlar, investitsiyalar uchun ochiqlik va Markaziy Osiyoda yaxshi qoʻshnichilik munosabatlarini rivojlantirish hamkorlik imkoniyatlarini kengaytirdi. Amerika kompaniyalari yangi loyihalarga va oʻsib borayotgan mintaqaviy bozorga kirish imkoniga ega boʻlmoqda. Biz uchun AQSh bilan sheriklik — bu iqtisodiyotni rivojlantirishning keyingi bosqichi uchun zarur boʻlgan texnologiyalar, kapital va kompetentsiyalarni jalb qilish imkoniyatidir.

Barqarorlikning muhim koʻrsatkichi — Amerikaning turli maʼmuriyatlari davrida munosabatlarning izchilligidir. Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2018 yilda Vashingtonga tashrifi tufayli berilgan turtki Strategik sheriklik muloqoti doirasida, soʻngra oliy darajadagi yangi kelishuvlarda va Amerika-Oʻzbekiston Biznes va investitsiya kengashining tashkil etilishida davom ettirildi. Hamkorlikni davom ettirishdan manfaatdor boʻlgan ishtirokchilar doirasi kengaymoqda: davlat idoralari, kompaniyalar, moliya institutlari va universitetlar.

shuning uchun hozirgi bosqichni yanada barqaror deb hisoblashga asoslar bor. Ammo barqarorlik loyihalarning amalga oshirilishi bilan tasdiqlanishi kerak: ishlab chiqarishlarni ishga tushirish, kontraktlarni bajarish, mutaxassislarni tayyorlash.

— Oʻzbekiston allaqachon diplomatik kanallardan ham, Kongress, Amerika biznesi va professional konsalting tuzilmalari bilan oʻzaro hamkorlikdan foydalangan holda Vashingtonda oʻz manfaatlarini ilgari surish boʻyicha izchil ish olib bormoqda.

Lekin men muhim oʻzgarishga eʼtibor qaratgan boʻlardim: tashabbus endi faqat mintaqa mamlakatlaridan chiqmayapti. Har ikki partiyadan boʻlgan qonunchilar Senat va Vakillar palatasiga Jekson-Venik tuzatishini qoʻllashni toʻxtatish va doimiy normal savdo munosabatlarini oʻrnatishni nazarda tutuvchi qonun loyihalarini kiritdilar.

Savdo-investitsiyaviy hamkorlikning kengayishi va Oʻzbekistonning JSTga aʼzo boʻlish sari ilgarilashi fonida ushbu cheklovlarning saqlanib qolishi munosabatlarning hozirgi xususiyatiga tobora javob bermay qoʻymoqda.

Ana shunday ishlarni Markaziy Osiyoning boshqa davlatlari ham olib bormoqda. Menimcha, hozir qoʻshma ishlarni, shu jumladan kelishilgan murojaatlar va petitsiyalar, sohaviy qoʻmitalar va Kongressda faoliyat yuritayotgan kokuslar bilan hamkorlik orqali faollashtirish uchun barcha asoslar mavjud. Shu bilan birga, mintaqaviy muvofiqlashtirish har bir mamlakatning savdo-iqtisodiy aloqalarni kengaytirishdan manfaatdor boʻlgan Amerika qonunchilari, kompaniyalari va tarmoq assotsiatsiyalari bilan mustaqil ishini toʻldirishi kerak.

Vashingtonda tuzatishning bekor qilinishi tashqi hamkorga yon berish sifatida emas, balki Amerika iqtisodiyotining oʻz manfaatlariga javob beradigan qaror sifatida qabul qilinishi muhimdir.

— Umumiy mintaqaviy kun tartibi allaqachon shakllanmoqda, ammo unga milliy manfaatlarni almashtirish vazifasi qoʻyilmagan. Transport, energetika, suv resurslari va kritik minerallarda natija koʻpincha bir vaqtning oʻzida bir nechta davlatlarning qarorlariga bogʻliq boʻladi. Aynan shu yerda kelishilgan pozitsiya butun mintaqaning muzokaralar imkoniyatlarini oshiradi.

Avazadagi uchrashuv mintaqaviy oʻzaro hamkorlikning keyingi bosqichiga — qoʻshma ishlab chiqarishga, infratuzilmani kelishib rivojlantirishga va tashqi bozorlarga chiqishga yondashuvlarning yaqinlashganini koʻrsatdi.

Oʻzbekiston tomonidan taklif etilgan «Oltita iqtisodiyot — bitta mahsulot» formulasi ushbu mantiqni yaxshi aks ettiradi. Markaziy Osiyo mamlakatlari va Ozarbayjon raqobatbardosh mahsulot yaratish uchun xom ashyo, energiya, texnologiya va logistika imkoniyatlarini birlashtirishi mumkin. Bu tashqi hamkorlarga mintaqaviy miqyosdagi loyihalarni taklif qilish va mintaqa ichida koʻproq qoʻshilgan qiymatni saqlab qalish imkonini beradi.

Shu bilan birga, soliqqa tortish, konkret investitsiyalar shartlari va tashqi hamkorlarni tanlash eng avvalo milliy davlatlar vakolatida qoladi. Men abstrakt «barcha masalalar boʻyicha yagona pozitsiya»ga emas, balki AQSh, YEI, Xitoy, Rossiya va boshqa hamkorlar bilan muhokama qilishga tayyor boʻlgan bir nechta qoʻshma takliflarga eʼtibor qaratgan boʻlardim.

Kuchli Markaziy Osiyo — bu bir xil siyosatga ega beshta mamlakat emas, balki umumiy natija yakka tartibdagidan koʻra foydaliroq boʻlgan joyda birgalikda harakat qilishni biladigan beshta mamlakatdir.