Kolonka: Markaziy Osiyo oʻzligini anglashni oʻrganmoqda

**Kolonka: Markaziy Osiyo oʻzligini anglashni oʻrganmoqda**

Kelajak haqidagi suhbatlar negadir alohida yangraydigan joylar bor.

Komo koʻli boʻyidagi kichik Italiya shahri Kadenabbiya — ana shunday maskanlardan biri.

La Collina villasi uzoq yillar davomida GFRning birinchi kantsleri Konrad Adenauerning yozgi qarorgohi boʻlib xizmat qilgan. U bu yerga dam olish, sayr qilish, bochche oʻynash uchun kelar va shu bilan birga katta siyosat bilan shugʻullanishni toʻxtatmas edi. Villani hatto uning «muqobil kantslerligi» deb ham atashardi.

Aynan shu yerda u Frantsiya Beshinchi respublikasi asoschisi Sharl de Goll bilan birinchi uchrashuvga tayyorgarlik koʻrgan — bu uchrashuv Ikkinchi jahon urushidan keyingi german-frantsuz yarashuvining va boʻlajak Yevropa hamkorligining debochasi boʻlgan edi.

Shu bois, oradan oʻn yillar oʻtib, bu yerda bugungi kunda oʻz kelajak formulasini izlayotgan mintaqa — Markaziy Osiyoni muhokama qilish ramziy maʼnoga ega boʻldi.

Konrad Adenauer nomidagi fondning Markaziy Osiyo boʻyicha Mintaqaviy dasturi tomonidan tashkil etilgan uchrashuvda xavfsizlik, tashqi siyosat, suv va iqlim, transport, iqtisodiyot hamda mintaqaviy oʻzlikni anglash masalalari muhokama qilindi. Unda Oʻzbekiston, Qirgʻiziston va Tojikistondan kelgan ekspertlar, parlament aʼzolari va olimlar ishtirok etdi.

Biroq, barcha muhokamalardan soʻng xotiramda qolgani biror bir alohida formula emas, balki umumiy kayfiyat boʻldi. Markaziy Osiyoga boʻlgan qarash asta-sekin oʻzgarayotganga oʻxshaydi. Yaqin-yaqingacha mintaqani tashqaridan — yoʻnalishlar, chegaralar va yirik davlatlarning manfaatlari orqali qabul qilish osonroq edi. Endi esa ichkaridan qarash istagi tobora kuchaymoqda: bizni nima bogʻlab turadi, birgalikda nima qila olamiz va oʻz kelajagimizni qanday koʻrishni istaymiz?

Bu, ehtimol, eng sezilarli oʻzgarishlardan biridir.

Agar ilgari mintaqa uchun eng muhimi hech boʻlmaganda qarama-qarshilikka yoʻl qoʻymaslik boʻlgan boʻlsa, bugun tobora tez-tez boshqa savol kun tartibiga chiqmoqda: birgalikda nima qilish mumkin?

Bu yerda gap nafaqat siyosat, balki iqtisodiyot haqida ham bormoqda.

Markaziy Osiyoning beshta davlati yalpi ichki mahsulotining umumiy hajmi taxminan 520 milliard dollarga yetdi va soʻnggi sakkiz yil ichida deyarli 2,5 barobarga oʻsdi. Markaziy Osiyo mamlakatlarining oʻzaro savdosi 11 milliard dollarga yaqinlashdi, oʻzaro investitsiyalar esa 5,6 barobarga ortdi.

Bu raqamlar bir tendentsiyani koʻrsatmoqda: mintaqaviy bogʻliqlik iqtisodiy qiymat keltira boshladi.

Shu bois, Markaziy Osiyo uchun shunchaki transport xabi boʻlishning oʻzi yetarli emas. Tovarlarni faqat oʻzi orqali oʻtkazish emas, balki ularni ishlab chiqarish ham muhim. Xomashyoni shunchaki tashish emas, balki qoʻshilgan qiymat yaratish ham zarur. Nafaqat kapital jalb qilish, balki shaxsiy texnologik va moliyaviy kompetentsiyalarni jamlash ham lozim.

Xususan, uchrashuv davomida iqtisodiy makonimizni — ayniqsa qoʻshma loyihalarni — sanktsiyalar bosimidan himoya qilishning yagona huquqiy standartlarini ishlab chiqish haqida soʻz bordi. Bu borada mintaqaning beshta davlati bir-biriga har biri alohida ega boʻlmagan imkoniyatlarni taqdim etishi mumkin.

Bu fikr suhbatlarda qayta-qayta yangradi.

Tashqi hamkorlik koʻpincha tanlov sifatida qabul qilinadi: bir yoʻnalish oʻrniga boshqasi, bir sherik oʻrniga boshqasi, bir tortishish markazi oʻrniga boshqasi.

Ammo, ehtimol, Markaziy Osiyo uchun boshqacha mantiq ancha samaraliroqdir. Muqobil emas, balki qoʻshimcha imkoniyat.

Yangi transport yoʻlagi mavjud boʻlganini almashtirishi shart emas, balki unga muqobil boʻlishi mumkin. Yangi investor avvalgisidan voz kechishni anglatmaydi. Yangi texnologik sheriklik boshqalar bilan hamkorlik qilish yoʻlini yopmasligi kerak.

Bu yerda muhim bogʻliqlik yuzaga keladi — alohida davlatlarning koʻpvektorliligidan mintaqaviy mustaqillik va mintaqaning subʼyektligiga oʻtish. Shunchaki imkoniyatlar orasidan tanlash emas, balki yangilarini yaratish.

Bu yagona tashqi siyosatni yoki davlatlarning mustaqillikdan voz kechishini anglatmaydi. Aksincha, mintaqa qanchalik koʻp imkoniyatlar yaratsa, har bir alohida davlat uchun harakat qilish maydoni shunchalik kengayadi.

Bu maʼnoda mintaqaviy mustaqillik — bu, eng avvalo, oʻz-oʻzini taʼminlay olish demakdir. Bu tashqi dunyo bilan yanada kengroq imkoniyatlar tilida gaplashish qobiliyatini anglatadi.

Markaziy Osiyo davlatlari oʻz mintaqaviy muammolarini hal qilish uchun masʼuliyatni tobora koʻproq oʻz zimmalariga olmoqdalar.

Munozaralar davomida gap nafaqat harbiy yoki siyosiy xavfsizlik haqida bordi. Suv energetika bilan, transport — qoʻshnilarning infratuzilmasi bilan bogʻliq, iqlim va ekologiya muammolari esa umuman chegara bilmaydi. Kibertahdidlar esa bundan ham battar.

Agar tahdid mintaqaviy tus olsa, uni hal qilish uchun masʼuliyat ham asta-sekin mintaqaviy boʻlishi kerak. Menimcha, bu bugungi kunda Markaziy Osiyoda sodir boʻlayotgan eng muhim jarayonlardan biridir.

Mamlakatlar murakkab masalalarni tashqi vositachilarsiz, toʻgʻridan-toʻgʻri oʻz oʻrtalarida hal qilishga tobora koʻproq intilmoqdalar. Bu borada chegaralar boʻyicha uch tomonlama kelishuv va Xoʻjand deklaratsiyasi yaqqol misoldir.

Hatto Qirgʻizistonning BMT Xavfsizlik Kengashiga aʼzoligini ham uchrashuv ishtirokchilari milliy diplomatiyadan kengroq — qoʻshma masʼuliyat va mintaqa subʼyektligining mustahkamlanishi koʻrsatkichi sifatida baholadilar.

Mintaqaga sheriklar kerak, ammo sheriklik va masʼuliyat — boshqa-boshqa narsalardir. Sheriklar mintaqaviy vazifalarni hal qilishda yordam berishlari mumkin. Biroq vazifalarning oʻzi tobora Markaziy Osiyo ichidagi suhbat mavzusiga aylanib bormoqda.

Bu yerda, ehtimol, butun ushbu tarixning eng qiziqarli qismi bor. Chunki Markaziy Osiyo — bu nafaqat beshta davlat va ularning institutlari, balki odamlar hamdir.

Uchrashuv davomida parlamentlar va fuqarolik jamiyatining roli, xotin-qizlar va yoshlar platformalari, talabalar almashinuvi va madaniy loyihalar haqida soʻz bordi.

Menimcha, bularning barchasi bir oddiy sababga koʻra muhim: odamlar baʼzan rasmiy institutlardan koʻra tezroq yaqinlashadilar.

Bir oila aʼzolari koʻpincha chegaraning turli tomonlarida yashaydilar. Talabalar qoʻshni davlatlarda oʻqish imkoniyatlarini koʻrmoqdalar. Jahon chempionati vaqtida esa Markaziy Osiyo mamlakatlarining koʻplab aholisi Oʻzbekiston terma jamoasiga muxlislik qildi. Aynan mana shunday lahzalardan qoʻshnichilik tuygʻusi shakllanadi.

Shu bois, ishtirokchilardan biri taʼkidlaganidek, mintaqaviy yaqinlashuv uchun oʻz «yaxshi qoʻshnichilik mayoqlari» kerak: umumiy madaniy yoʻnalishlar, qulay sayohatlar va mintaqaviy media-maydonchalar. Ehtimol, muzeylarga tashrif buyurish uchun yagona kartalar yoki mintaqaviy telefon tariflari kabi oddiy narsalar ham bunga xizmat qilar.

Qizigʻi shundaki, uchrashuvda mintaqaviy oʻzlikni shakllantirish masalasi ham muhokama qilindi. Bunda biz nafaqat qoʻshnichilik haqida gapira boshladik. Biz oʻzimizga savol bera boshladik: aslida bizni nima mintaqa qiladi? Shu bilan birga, mintaqaviy oʻzlikni buyruqbozlik yoʻli bilan mustahkamlab boʻlmasligi haqida tushuncha mavjud.

Va, ehtimol, bunday fikrlar eski stereotiplardan xoli boʻlgan va qoʻshnichilikni oʻz hayotining bir qismi sifatida qabul qiladigan avlod vakillariga tobora koʻproq kelayotgani kamroq muhim emas. Aynan mana shu odamlar asta-sekin yaqin yillarda mintaqa qanday boʻlishi uchun masʼuliyatni oʻz zimmalariga olishlari kerak boʻladi.

Mintaqa kelajagi uchun muhim deb hisoblaganim yana bir nozik mavzu bor — bu tarix.

Markaziy Osiyo umumiy, juda murakkab va chambarchas bogʻliq tarixga ega. Ammo bugungi kunda har bir mamlakat uni koʻp jihatdan oʻz milliy prizmasi orqali soʻzlab beradi.

Har bir davlatning oʻz qahramonlari, sanalari, voqealari va oʻz ogʻriqli sahifalari bor. Biroq oʻtmishga zamonaviy chegaralardan kengroq nazar tashlashga urinmasdan turib, mintaqaviy oʻzlikni anglash mumkin emas.

Ehtimol, uchrashuvda aytilganidek, beshta davlat olimlari birgalikda Markaziy Osiyo tarixini yozishlari kerakdir. Bu oʻtmishning yana bir «toʻgʻri» talqinini yaratish uchun emas, balki unda nafaqat farqlarni, balki bizni bogʻlab turgan jihatlarni ham koʻrish uchun zarur.

Markaziy Osiyoning umumiy xotirasi bor — shunchaki biz hali uni birgalikda oʻqishga ulgurmadik. Bu yerda ham milliy oʻzlik oʻrniga yagona oʻzlikni izlamaslik muhim. Bir vaqtning oʻzida ham oʻz mamlakating fuqarosi, ham kengroq makonning bir qismi sifatida his qilish mumkin.

Munozaralar davomida yangragan yana bir gʻoya — mintaqaviy umumiylikni deklaratsiyalardan kundalik amaliyotga koʻchirish zarurligidir.

Kadenabbiyadagi munozaralardan soʻng, menga Markaziy Osiyo aynan shu yoʻnalishda asta-sekin harakat qilayotgandek tuyulmoqda. Qatʼiy ustmilliy tuzilmani yaratish yoki oʻzini tashqi dunyoga qarama-qarshi qoʻyishga urinish emas. Aksincha — turli mamlakatlarni turli manfaatlar va turli loyihalar bilan bogʻlaydigan tarmoqli hamkorlik makonini shakllantirish yoʻlidan bormoqda.

Savdo bir mamlakatni boshqasi bilan bogʻlaydi. Transport uchinchisini qoʻshadi. Energetika — toʻrtinchisini. Suv, xavfsizlik, taʼlim, madaniyat va insoniy aloqalar yangi bogʻliqliklarni yaratadi. Ular bir vaqtning oʻzida beshta mamlakatning barchasidan oʻtishi shart emas. Ammo bunday kesishishlar qanchalik koʻp boʻlsa, mintaqa shunchalik jipslashadi.

Menimcha, tarmoqli modelning afzalligi ham aynan shunda. Bogʻliq boʻlib qolish uchun hozircha yagona umumiy tuzilmani yaratishga ehtiyoj yoʻq. Bir masalada mamlakatlar sherik boʻlishi, boshqasida — raqobatlashishi, uchinchisida esa hamkorlikka yana bir qoʻshnini jalb qilishi mumkin. Ayrim aloqalar kuchayishi, boshqalari susayishi mumkin, ammo tarmoqning oʻzi yoki turli darajadagi hamjamiyat oʻsishda davom etadi.

Asta-sekin bunday aloqalar milliy qoidalar va standartlarga ham taʼsir qila boshlaydi: mamlakatlar tobora koʻproq birgalikda ishlaganda, ularning tizimlarini yanada moslashuvchan qilishga toʻgʻri keladi. Bunday holda mintaqa nafaqat yuqoridan qabul qilingan siyosiy qarorlardan, balki mamlakatlar va odamlar oʻrtasidagi koʻplab amaliy aloqalardan yuzaga keladi.

Adenauer davrida Yevropa murakkab qoʻshnichilikni hamkorlik tizimiga aylantirishni oʻrgangan edi. Markaziy Osiyo oʻz yoʻlidan bormoqda va, albatta, oʻzgalarning modellarini koʻchirib olishi shart emas. Ammo gʻoyaning oʻzi universal boʻlib tuyuladi: barqarorlik mamlakatlar qoʻshnichilikni faqat potentsial xavf-xatarlar manbai sifatida qabul qilishni toʻxtatib, unda foyda va rivojlanish manbaini koʻra boshlagan joyda boshlanadi.

Ehtimol, bugungi kunda Markaziy Osiyoda aynan shu jarayon asta-sekin sodir boʻlmoqda. Qoʻshnilar nafaqat nizolashmaslikni, balki birgalikda nimadir yaratishni ham oʻrganmoqdalar. Nafaqat mintaqadan tashqarida sheriklar izlashni, balki ularni yonlaridan topishni ham oʻrganmoqdalar. Nafaqat oʻz manfaatlari haqida gapirishni, balki qoʻshnichilikda sodir boʻlayotgan voqealar uchun masʼuliyatni oʻz zimmalariga olishni ham oʻrganmoqdalar.

Va, ehtimol, endigi asosiy savol Markaziy Osiyo qaysi kuch markaziga yaqinroq boʻlishida emas. Balki Markaziy Osiyoning oʻzi oʻz tanlov makonini qanchalik kengaytira olishidadir.

Ehtimol, bu navbatdagi qadamdir — davlatlarning koʻpvektorliligidan mintaqaviy mustaqillik va subʼyektlikka oʻtish. Tashqi dunyo bilan integratsiyalashuvni davom ettirish, ammo unga manfaatli va teng huquqli shartlarda ochilish imkoniyatiga ega boʻlish uchun yetarlicha kuchli va jipslashgan mintaqaga aylanish.