Kimga tepasi, kimga esa ildizi
AQSh Markaziy Osiyodan nima olmoqchi: Samarqanddagi sammit yakunlari — ekspert fikri
Kimga koʻkatlar, kimga esa ildizlar
Samarqandda Markaziy Osiyo mamlakatlari va AQSh tashqi ishlar vazirlarining uchrashuvi boʻlib oʻtdi. Vashington mintaqadagi oʻz pozitsiyasini mustahkamlashga umid qilmoqda, Oʻzbekiston esa Amerika kompaniyalari bilan 12 milliard dollarlik kelishuvlarga erishilganini maʼlum qildi. Ammo bundan Markaziy Osiyo davlatlarining oʻzlari nima oladi? Rossiya Fanlar akademiyasi Jahon iqtisodiyoti va xalqaro munosabatlar instituti (IMEMO RAN) Markaziy Osiyo sektori mudiri Stanislav Pritchin oʻz maqolasida muzokaralar yakunlarini tahlil qiladi va AQSh qanday maqsadlarni koʻzlayotganini tushuntiradi.
Aniq qarorlarsiz sammit
Samarqanddagi sammitga alohida eʼtibor qaratildi, chunki bu 2025 yil noyabrida Oq uyda boʻlib oʻtgan «Markaziy Osiyo + AQSh» formatidagi oliy darajadagi sammitdan keyingi birinchi uchrashuv edi. Oʻzbekistondagi muzokaralar avvalroq prezidentlar tomonidan kelishib olingan tashabbuslarni amalga oshirishni ilgari surishga yordam berishi taxmin qilingan edi.
Biroq, kutilganlardan farqli oʻlaroq, uchrashuv real yakunlar nuqtai nazaridan unchalik mazmunli boʻlib chiqmadi. Muzokaralar natijalari boʻyicha vazirlar faqat qoʻshma bayonot qabul qildilar, unda hech qanday aniqlik va amaliy qarorlar yoʻq.
Faqat AQSh Davlat departamenti tomonidan eʼlon qilingan hujjatda Markaziy Osiyo va AQSh oʻrtasidagi bogʻliqlikni oshirishning muhim elementi sifatida belgilangan Kaspiyorti savdo yoʻli tilga olinadi, shuningdek, Amerika biznesi va mintaqaviy hamkorlar darajasidagi «B5+1» oʻzaro hamkorlik formati qayd etiladi. Bayonotda, shuningdek, energetika, tabiiy resurslarni qazib olish va xavfsizlik sohasidagi hamkorlikning ahamiyati haqida soʻz boradi — yana hech qanday aniq loyihalar va tashabbuslarsiz (manba – C5+1: Historic Partnership, Prosperous Future — United States Department of State).
Olti tomonlama uchrashuvdan tashqari, mintaqaning har bir vaziri Marko Rubio bilan alohida ikki tomonlama muzokaralar oʻtkazdi.
Oʻzbekiston: 12 milliard dollarlik bitimlar kimga foydali
Oʻzbekiston oʻz hududida xalqaro forum oʻtkazilishidan maksimal darajada foydalandi. Amerika delegatsiyasining tashrifi doirasida Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bilan muzokaralar tashkil etildi.
Respublika rahbari Marko Rubioga oʻzbek-amerika strategik sherikligini rivojlantirishga qoʻshgan hissasi uchun «Buyuk xizmatlari uchun» ordenini topshirdi, Serdjio Gor esa «Doʻstlik» ordeni bilan taqdirlandi.
Bundan tashqari, sammit doirasida Davlat kotibiga hamrohlik qilgan 200 nafar amerikalik tadbirkorlardan iborat vakillik delegatsiyasi ishtirokida Amerika-Oʻzbekiston biznes va investitsiya kengashining ikkinchi yigʻilishi boʻlib oʻtdi. Rasmiy oʻzbek va amerika manbalari taʼkidlaganidek, muzokaralar yakuni qiymati qariyb 12 milliard dollarga teng 54 ta kelishuv va istiqbolli tashabbuslar paketi boʻldi.
Eʼtiborlisi, tuzilgan bitimlarning batafsil tahlili shuni koʻrsatadiki: uchrashuv yakunlari AQSh uchun foydali, lekin Oʻzbekiston uchun emas. Shunday qilib, tomonlar «GE Aerospace» kompaniyasi tomonidan «Uzbekistan Airways» milliy aviakompaniyasining Amerikaning Boeing 787 Dreamliner samolyotlari uchun dvigatellar yetkazib berishiga kelishib oldilar (bu yerda Oʻzbekiston, aniqrogʻi aviakompaniya texnika uchun toʻlaydi).
Amerikaning Wabtec korporatsiyasi Qozogʻistondan soʻng Oʻzbekiston temir yoʻllari uchun harakatlanuvchi tarkib yetkazib berishni boshlaydi. Xabarda respublikada ishlab chiqarishni mahalliylashtirishga intilish haqida soʻz boradi, ammo, katta ehtimol bilan, gap faqat yigʻish haqida boradi, chunki mamlakatning mashinasozlik tarmogʻi butunlay boshqa texnik standartlarga yoʻnaltirilgan.
«Franklin Templeton», «Oppenheimer & Co.», «Citigroup» va «BlackRock» bilan moliyaviy kelishuvlar yangilik emas va asosan Oʻzbekiston kompaniyalarining xalqaro moliyaviy maydonchalarga chiqishiga koʻmaklashish boʻyicha xizmat koʻrsatish kontraktlaridan iborat. Boshqacha aytganda, kontraktlarning katta qismi respublikaning oʻziga hech qanday jiddiy investitsiyalar kiritilmasdan va ish oʻrinlari yaratilmasdan, Oʻzbekistonga Amerika tovarlari va xizmatlarini yetkazib berishni nazarda tutadi.
Amerika kapitali kelishi mumkin boʻlgan yagona yoʻnalish kon-ruda tarmogʻi boʻlib qolmoqda, u yerga kritik minerallar konlarini oʻzlashtirish istiqbollarini oʻrganish uchun Amerikaning «ReElement Technologies», «Traxys» va «Trafigura» kompaniyalari kelishga tayyor.
AQShga Markaziy Osiyoning kritik minerallari nima uchun kerak
AQShning Markaziy Osiyodagi kritik minerallar zahiralariga qiziqishi bejiz emas. Soʻnggi yillarda yuqori texnologiyali ishlab chiqarishlar uchun ushbu xomashyoni yetkazib berishda Amerika kompaniyalarining tan olingan jahon monopolistiga aylangan Xitoyga qaramligi barqaror ortib borayotgani kuzatilmoqda. Tabiiy resurslarga, jumladan kritik minerallarga boy Markaziy Osiyo Xitoyga muqobil boʻlgan ushbu xomashyoning muhim potentsial yetkazib beruvchisi sifatida qaralmoqda.
Shunday qilib, mintaqada jahon marganets zahiralarining 38,6% i (951 mln tonna tasdiqlangan zahiralar, shundan 681 mln tonnasi Qozogʻistonga, 270 mln tonnasi Tojikistonga toʻgʻri keladi), jahon xrom zahiralarining 30% i (230 mln tonna, ularning deyarli barchasi Qozogʻistonga toʻgʻri keladi), qoʻrgʻoshinning 20% i (25 mln tonna, shundan 15 mln tonnasi Qozogʻistonga, 10 mln tonnasi Tojikistonga toʻgʻri keladi), rux zahiralarining 12,6% i (46 mln tonna, shundan 31 mln tonnasi Qozogʻistonga, 10 mln tonnasi Tojikistonga, 4,5 mln tonnasi esa Oʻzbekistonga toʻgʻri keladi), titan zahiralarining 8,7% i (395 mln tonna, shundan 350 mln tonnasi Oʻzbekistonga, 45 mln tonnasi Qozogʻistonga toʻgʻri keladi) mujassamlashgan.
Бундан ташқари, минтақада жаҳон алюминий заҳираларининг 5,8% и, миснинг 5,3% и, кобальтнинг 5,3% и, молибденнинг 5,2% и тўпланган (манба – Vakulchuk Roman. Central Asia Is a Missing Link in Analyses of Critical Materials for the Global Clean Energy Transition // One Earth, Elsevier BV, 2021).
Agar Oʻzbekistondagi konlar boʻyicha muzokaralar hali davom etayotgan boʻlsa, Qozogʻistonda Donald Tramp oilasiga aloqador boʻlgan Cove Kaz Capital Group kompaniyasi yaqin orada respublikaning Qaragʻanda viloyatidagi ikkita yirik volfram konini — «Severniy Kaptar» va «Verxneye Kayrakti»ni oʻzlashtirishni boshlash niyatida.
Shu tariqa, AQShning Markaziy Osiyodagi strategiyasi avvalgidek ikki asosiy ustuvor yoʻnalish atrofida qurilmoqda: Amerika kompaniyalari uchun sotuv bozorlarini taʼminlash va Amerika sanoatini xomashyo bilan taʼminlash, bu umuman olganda Markaziy Osiyo mamlakatlariga toʻlaqonli rivojlanish uchun juda cheklangan imkoniyatlarni qoldiradi.