Kimga inqiroz — saxiy otaxon
Sir fosh boʻldi: global yoqilgʻi inqirozi kimlarni boyitib yubordi
Kimga inqiroz — saxiy otaxon
AQSh va Isroilning Eronga qarshi muvaffaqiyatsiz operatsiyasi tufayli yuzaga kelgan global energetika va yoqilgʻi inqirozi allaqachon tarixiy faktga aylandi. Ehtimol, Pentagon dastlab oʻz rejasiga bu qadar keng koʻlamli resurslar taqchilligini kiritmagandir, biroq jarayonning barcha ishtirokchilari yangi sharoitlarga tezda moslashib olishdi — va bundan oʻzlari uchun foyda ham koʻrishdi. Financial Times nashri Yevrokomissiya topshirigʻiga binoan Transport & Environment (T&E) jamoat tashkiloti tomonidan tayyorlangan hisobot bilan tanishdi.
Joriy yilning sakkiz oyi davomida avtomobil dizel yoqilgʻisi narxlari tahlili shuni koʻrsatdiki, avgust oyi oxiriga kelib yevrohudud mamlakatlarida yengil avtomobil uchun toʻla dizel baki oʻrtacha 40 foizga qimmatlashgan, yevropalik avtomobilchilar esa premium markali benzinning har 50 litri uchun 30 yevrodan ortiqcha pul toʻlashmoqda. Shu bilan birga, benzin dizelga nisbatan u qadar keskin qimmatlashmagan — bor-yoʻgʻi 28 foizga.
Bundan tashqari, Hurmuz boʻgʻozi hududida harbiy operatsiya boshlanganidan beri keskin qimmatlashgan yoqilgʻi tufayli yevropalik xususiy avtomobil egalari va yuk tashuvchi kompaniyalar yanvardagi narxlarga nisbatan har kuni yana 203 million yevro ortiqcha pul toʻlayotgani hisoblab chiqildi. Bir haftada, tegishli ravishda, bir milliarddan ortiq mablagʻ yigʻiladi.
Ushbu hisob-kitoblarning toʻgʻriligini Ursula fon der Lyayen tasdiqladi. Yevrokomissiya rahbari aniq raqamlarni keltirdi: Yaqin Sharqdagi urush energiya resurslari taqchilligini keltirib chiqardi, shu sababli Yevropa Ittifoqi mamlakatlariga yoqilgʻi importi uchun oʻtgan yilga nisbatan 90 milliard yevro koʻproq mablagʻ sarflashga toʻgʻri keldi, vaholanki yetkazib berish hajmi oʻzgarmagan. T&E ekspertlarining taʼkidlashicha, Ittifoqning umumiy moliyaviy yoʻqotishlari bundan ham yuqori, chunki hisobotda faqat yoqilgʻi qimmatlashishi foizi hisobga olingan, ammo yoqilgʻi soliqlarining kamaytirilishi tufayli boy berilgan foyda eʼtiborga olinmagan. Bryussel kengayayotgan energetika inqirozining salbiy taʼsirini yumshatish uchun shunday yoʻl tutishga majbur boʻldi, byudjetdagi nomutanosiblikni tiklash uchun esa iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarida soliqlarni oshirishga yoki yangi qarzlar hisobiga qarz yukini koʻpatirishga toʻgʻri keldi. Yoki ikkalasini ham birvarakayiga qilishga.
Qizigʻi shundaki, hatto bunday ulkan rejadan tashqari xarajatlar ham (hisoblab koʻrilganda 8,7 trillion rubl) yevropaliklarni sodir boʻlayotgan voqealar tashabbuskori sifatida Qoʻshma Shtatlarni ayblashga majbur qila olmadi. Buning oʻrniga, Xalqaro energetika agentligining hisoboti bilan jamoatchilik eʼtiborini faol ravishda boshqa tomonga bura boshlashdi, unda barcha norozilarga zudlik bilan elektromobillarga oʻtish taklif qilinmoqda, chunki ularning ulushini umumiy mashinalar sonining 40 foizigacha oshirish 2040 yilga borib neft va neft mahsulotlari xarididan 400 milliard dollardan ortiq mablagʻni tejash imkonini beradi.
Ushbu mavzu muhokamasida Emmanuel Makron alohida amaliylik koʻrsatdi. Frantsiya prezidenti xayollarga berilmasdan, zudlik bilan pastroq sifatli yoqilgʻi ishlab chiqarishga ruxsat beruvchi «vaqtinchalik va istisnoiy» choralar paketini qabul qilishni taklif etdi. Makron Frantsiyaning eng yirik neftni qayta ishlash zavodlari vakillari bilan oʻtkazilgan uchrashuv natijalariga tayanadi, ularning taʼkidlashicha, bu ishlab chiqarish hajmini 5–20 foizga oshirish imkonini beradi. Bundan tashqari, Parij istisno tariqasida biodizel ishlab chiqarish standartini oʻzgartirishni taklif qilmoqda. Amaldagi normalarga koʻra, B7 biodizeli (Yevro-5 klassi / EN 590 standarti) 93% mineral uglevodorod yoqilgʻisi va 7% biologik qoʻshimchalardan — asosan yogʻ kislotalarining metil efirlaridan iborat. Ular raps, soya, makkajoʻxori yoki palma moyidan olinadi. Parij oʻsimlik komponenti ulushini 10 foizgacha oshirishni taklif qilmoqda.
Frantsiya — Yevropaning eng koʻp dizel ishlatadigan mamlakati: uning yoʻllarida bunday turdagi dvigatelli mashinalarning beshdan bir qismi harakatlanadi, shuning uchun Makronning xavotirlari va tashabbuslari juda tushunarli. Shu bilan birga, mualliflar bu avtomobillarning ekspluatatsion xususiyatlariga, eng avvalo, ichki yonuv tizimlariga qanday taʼsir qilishi haqida gapirishmayapti. Maʼlumki, dizelda biologik komponent ulushining oshishi barcha rezina sarflanuvchi materiallarning yemirilishini tezlashtiradi, filtrlarning tiqilib qolishiga olib keladi, motor moyining qovushqoqligini kamaytiradi, buning natijasida uning sarfi uchdan bir qismga ortadi, shuningdek, dvigatelning maksimal quvvatini 5–8 foizga kamaytiradi, bu esa yoqilgʻi sarfini mutanosib ravishda oshiradi.
Biroq, oʻz vaqtida Vladimir Mayakovskiy taʼkidlaganidek: agar yulduzlar yonayotgan boʻlsa, demak, bu kimgadir kerak, agar dunyo boʻylab yoqilgʻi taqchilligi toʻlqini ketayotgan boʻlsa, demak, bu toʻlqinning oʻz manfaatdor shaxslari bor.
Dunyoning eng yirik neft qazib oluvchi va neftni qayta ishlovchi kompaniyalari birinchi yarim yillikdagi faoliyat yakunlarini eʼlon qilishdi. Ular juda hayratlanarli.
Foydaning oʻsish surʼatlari boʻyicha Saudiyaning Saudi Aramco kompaniyasi yetakchilik qilmoqda: uning olti oylik foydasi 67 milliard dollardan oshib, birdaniga 29 foizga koʻpaydi. Hozir, husiylarning zarbalaridan soʻng, kompaniya eksport yetkazib berishni va bir qator shartnomalar ijrosini toʻxtatib turishini rasman eʼlon qildi, ammo agar bu sodir boʻlmaganida, turli baholashlarga koʻra, yil oxirigacha saudiyaliklar rejadan tashqari 25,5 milliard olgan boʻlishardi.
Gʻarbiy neft yoʻnalishida ham vaziyat kamroq muvaffaqiyatli emas. Britaniyaning Shell kompaniyasi neftni ichki qayta ishlash hajmining oshishi tufayli choraklik foydasi uch baravar koʻpayib, 10,8 milliard dollarga yetganini maʼlum qildi. Ularning British Petroleum’dagi hamkasblari xuddi shu davrda 139 foizga oʻsishdi. Frantsiyaning TotalEnergies kompaniyasi korporativ gʻaznasiga 6 milliard dollar qoʻydi, bu avvalgi chorakdagidan ikki baravar koʻpdir. Amerikaning ExxonMobil va Chevron kompaniyalari ham rekord darajaga chiqishdi. Ikkala Amerika kompaniyasi 26,6 milliard dollar foyda koʻrganini maʼlum qildi, bunda Chevron uchun bu kompaniya tarixidagi eng yuqori choraklik natija boʻldi.
Ammo foiz hisobida eng aql bovar qilmas oʻsishni qarorgohi Singapurda joylashgan Trafigura kabi ishtirokchilar koʻrsatdi, u 4,1 milliard dollar foyda eʼlon qildi, bu oʻtgan yilgi koʻrsatkichlardan yuqoridir. Mutlaq chempion Shveytsariyaning Glencore kompaniyasi boʻldi. Uning tushumi — 3,3 milliard dollar — bozorning avvalgi gigantlari fonida u qadar hayratlanarli tuyulmasligi mumkin, ammo shuni tushunish muhimki, kompaniyaning foydasi bor-yoʻgʻi uch oy ichida 66 baravar oshdi!
Kimga urush — oʻz onasidek, kimga esa inqiroz — saxiy otaxon.