Isroilda saylovlar qanday oʻtkaziladi va asosiy daʼvogarlar kimlar?

Izrailda saylovlar qanday oʻtadi va asosiy nomzodlar kimlar?

Soʻnggi soʻrovnomalar Gadi Ayzenkot (chapda) amaldagi bosh vazir Benyamin Netanyaxu (oʻngda) bilan Izrail bosh vaziri boʻlish uchun murosasiz kurash olib borayotganini koʻrsatmoqda.

Izrailda umumiy saylovlar seshanba, 27 oktyabrga belgilangan.

Bu XAMASning 2023 yil 7 oktyabrda Izrailga qilgan hujumlari hamda undan soʻng Gʻazoda, shuningdek, Eron, Hizbulloh va husiychilarga qarshi boshlangan urushlardan keyingi ilk saylovdir.

Koʻplab kuzatuvchilar buni Izrail tarixidagi eng muhim saylovlardan biri deb hisoblamoqda, chunki uning oqibatlari mamlakat chegaralaridan ancha olisga tarkaladi.

Ijtimoiy soʻrovnomalar hozirda Netanyaxu va Izrail Mudofaa kuchlarining sobiq rahbari Gadi Ayzenkot oʻrtasida bosh vazirlik posti uchun shiddatli raqobat ketayotganini koʻrsatmoqda.

Ayzenkotning ommabopligi qisman uning harbiy oʻtmishi va siyosatda nisbatan yangi bashorat ekanligi bilan bogʻliq, chunki u oʻzining «Yashar» partiyasiga faqat oʻtgan yili asos solgan edi.

U Gʻazodagi urushning dastlabki oylarida askar boʻlgan oʻgʻlidan ayrildi va 2024 yilda nizo boʻyicha kelishmovchiliklar sababli isteʼfoga chiqguniga qadar Netanyaxu rahbarligidagi Izrail urush kabinetida xizmat qildi. Uning saylovoldi kampaniyasi 7 oktyabr voqealariga olib kelgan xavfsizlik sohasidagi muvaffaqiyatsizliklar uchun javobgarlikni talab qilishga qaratilgan.

Boshqa muxolifat arboblari orasida sobiq bosh vazir Naftali Bennet va Avigdor Liberman bor — ularning ikkalasi ham xavfsizlik masalasida qatʼiy pozitsiyada turadigan va bosib olingan Gʻarbiy sohilning katta qismi ustidan Izrailning doimiy nazoratini qoʻllab-quvvatlaydigan oʻng qanot siyosatchilaridir. shuningdek, hududning katta qismidan Izrail qoʻshinlarini olib chiqish tarafdori boʻlgan chap qanot siyosatchisi Yair Golan ham bor. Qarashlaridagi tafovutlarga qaramay, ular hukumat tuzish uchun Ayzenkot bilan birlashishlari mumkin.

Netanyaxuning hozirgi hukumati Izrail tarixidagi eng oʻng qanot hukumat hisoblanadi. Hokimiyatda qolish uchun unga, ehtimol, amaldagi uta oʻngchi koalitsiyadosh ittifoqchilarining qoʻllab-quvvatlashi kerak boʻladi. Ularning baʼzilari ultramillatchilik qarashlariga ega, jumladan, Izrail tomonidan Gʻarbiy sohilni anneksiya qilish va falastinliklarni Gʻazodan «koʻchirish»ga chaqiriqlar mavjud — bu tinch aholini majburiy koʻchirishga teng boʻlishi mumkin. Netanyaxuning oʻz «Likud» partiyasining baʼzi aʼzolari ham ushbu hududdan falastinliklarni «koʻchirish»ga chaqirishgan.

Saylovda ikkita arab partiyalari bloki ham ishtirok etmoqda. Izrail aholisining qariyb beshdan bir qismini arablar (ularning koʻpchiligi oʻzlarini Izrailning falastinlik fuqarolari deb biladi) tashkil etgani sababli, ular nazariy jihatdan kuchlar muvozanatini ushlab turishlari mumkin. Lekin yetakchi yahudiy partiyalarining bittasidan tashqari hammasi ular bilan hamkorlik qilmasligini bildirgan.

Izrail parlamenti — Knesset 120 ta oʻringa ega, shuning uchun hukumat koʻpchilikni taʼminlash uchun 61 ta oʻringa ega boʻlishi kerak.

Izrail proportsional vakillik tizimidan foydalanadi, bu shuni anglatadiki, hukumatlar har doim bir nechta partiyalardan iborat koalitsiyalar boʻlib kelgan.

Natijada, saylov kunidan soʻng yangi hukumat tuzilguniga qadar haftalar yoki hatto oylar oʻtishi mumkin, chunki partiyalar yon berishlar boʻyicha muzokaralar olib boradi va kelishuvlar tuzadi.

Agar hech bir blok koʻpchilikka erisha olmasa, ozchilik hukumati hokimiyatga kelishi mumkin.

Xavfsizlik asosiy mavzu boʻlib qolmoqda. Netanyaxuning raqiblari deyarli 1200 kishi oʻldirilgan va 251 kishi Gʻazoga garovga olib ketilgan 7 oktyabr hujumlariga olib kelgan xavfsizlikdagi muvaffaqiyatsizliklarni keskin tanqid qilmoqda. Shunga qaramay, Netanyaxu 2023 yildan beri Izrail olib borayotgan urushlardagi strategik yutuqlarga ishora qilib, yana oʻzini «Janob Xavfsizlik» sifatida koʻrsatmoqda.

Harbiy xizmatga chaqiruv yana bir muhim masaladir. Anʼanaga koʻra, vaqtini toʻliq diniy taʼlimga bagʻishlagan ultraortodoks yahudiy erkaklar harbiy xizmatdan ozod qilingan edi, ammo urush boshlanganidan beri bu tobora jiddiy bahslarga sabab boʻlayotgan siyosatga aylandi.

Sud islohoti ham kampaniyaning markaziy mavzularidan biri boʻldi. Netanyaxu hukumati hali ham sud tizimiga 7 oktyabrgacha ommaviy eʼtirozlarga sabab boʻlgan bahsli oʻzgarishlarni kiritishga urinmoqda. Tanqidchilarning taʼkidlashicha, bu takliflar sud mustaqilligini kuchsizlantiradi va demokratiyaga xavf soladi.

Koʻpgina mamlakatlarda boʻlgani kabi, yashash qiymati ham yana bir asosiy tashvishdir. Oxirgi yillarda oziq-ovqat va uy-joy narxlari muntazam oshib bordi.

Gʻazoda oʻt ochishni toʻxtatishdan bir yil oʻtib ham, Izrail XAMAS jangarilarini nishonga olayotganini aytib, hududga deyarli har kuni zarbalar berishni davom ettirmoqda va hamon uning yarmidan koʻpini nazorat qilmoqda.

XAMAS tomonidan boshqariladigan va BMT tomonidan maʼlumotlari ishonchli deb hisoblanadigan sogʻliqni saqlash vazirligiga koʻra, 2023 yil 7 oktyabrdan beri Izrailning Gʻazoga qilgan hujumlarida 74 000 dan ortiq odam halok boʻlgan.

BMT maʼlumotlariga koʻra, Gʻarbiy sohilda yahudiy koʻchib keluvchilarning hujumlari rekord darajaga yetgan, xalqaro huquqqa koʻra noqonuniy hisoblangan Izrail aholi punktlari esa jadal kengaymoqda.

Falastinliklar uchun Izrail hukumatining tarkibi ularning hayotidagi muhim omildir.

Gʻazo masalasida Netanyaxu va Ayzenkot boshchiligidagi ikki yetakchi lager oʻxshash pozitsiyaga ega, ikkalasi ham Donald Trampning tinchlik rejasini qoʻllab-quvvatlaydi, unga koʻra XAMAS oʻz qurollarini topshirishi evaziga Izrail qoʻshinlari hududdan bosqichma-bosqich olib chiqib ketiladi. Ayzenkot yaqinda Gʻazoda XAMAS boshqaruvini 18 oy ichida, agar kerak boʻlsa, harbiy yoʻl bilan tugatishga vaʼda berdi.

Gʻarbiy sohilda Netanyaxu lageri asosan aholi punktlarini kengaytirish siyosatini davom ettirishni xohlaydi.

Ayzenkot umuman olganda Izrail aholi punktlarini qoʻllab-quvvatlaydi, lekin Gʻarbiy sohilni amalda ikkiga boʻlib qoʻyadigan bahsli Ye1 aholi punkti loyihasini ilgari surishga qarshi. U shuningdek, Falastin yerlarida qurilgan baʼzi ruxsatsiz koʻchib keluvchilar postlarini yopishni, falastinliklar bilan yakuniy tinchlik kelishuvi uchun sharoit yaratishni va radikallashgan yahudiy koʻchib keluvchilarga qarshi kurashishni xohlaydi.

Oʻnlab yillar davomida koʻplab asosiy izraillik siyosatchilar ikki davlatli yechimni — Izrail bilan yonma-yon tinch-totuv yashaydigan mustaqil Falastin davlatini tuzishni qoʻllab-quvvatlashgan, garchi Netanyaxu uzoq vaqtdan beri bunga qarshi boʻlib kelgan boʻlsa-da. Ammo bu gʻoyani qoʻllab-quvvatlash yillar davomida kamayib bormoqda. ushbu saylovda yetakchi yahudiy partiyalarining hech biri bu gʻoyani ilgari surmayapti va koʻplari uni keskin rad etgan.

Saylov kuni mahalliy vaqt bilan soat 22:00 da (GMT 20:00) Izrail telekanallari ekzit-poll natijalarini eʼlon qiladi. Ular ovoz berish yoʻnalishi haqida baʼzi tasavvurlarni beradi, ammo ular keskin farq qilishi mumkin va hozirgi soʻrovnomalar aniq gʻolib boʻlishi ehtimoli kamligini koʻrsatmoqda.

Dastlabki natijalar ertasi kuni kutilmoqda, rasmiy natijalar esa 4 noyabrda chiqishi kerak.

Partiya yetakchilari bilan maslahatlashgandan soʻng, Prezident Itsxak Gertsog qaysi yetakchida hukumat tuzish uchun eng yaxshi imkoniyat bor deb hisoblasa, oʻshanga hukumat tuzishni topshiradi.

Bu jarayon bir oydan koʻproq vaqt olishi mumkin va agar u muvaffaqiyatsiz yakunlansa, prezident boshqa yetakchiga murojaat qilishi mumkin. Agar bu ham muvaffaqiyatsiz boʻlsa, Knesset aʼzolari prezidentdan uchinchi yetakchiga imkoniyat berishni soʻrashlari mumkin. Agar bu ham natija bermasa, yangi saylovlar tayinlanadi.

2019 va 2022 yillar oraligʻida partiyalar qayta-qayta hamkorlik qila olmagani sababli Izrailda beshta alohida saylov oʻtkazilgan edi.