Ishchilar inson qoldiqlariga duch kelishdi va 572 kishilik ommaviy qabrni aniqlashdi

Ishchilar inson qoldiqlariga duch kelishdi – va 572 kishi dafn etilgan ommaviy qabr borligini aniqlashdi

Jayarubi Jayabalan 12 yoshda edi, oʻshanda uning otasi Kandaiax Jayapalan bedarak yoʻqolgan

Oʻtgan yilning fevral oyida Shri-Lanka shimolida topilgan ommaviy qabr ataylab emas, balki tasodifan aniqlangan.

Ishchilar Jafna mintaqasining Chemmani hududida krematsiya maydonini kengaytirish uchun yer qazish ishlarini olib borayotganda, kutilmaganda inson qoldiqlariga duch kelishgan va bu tergov boshlanishiga sabab boʻlgan.

Avgust oyiga kelib, arxeologlar ushbu joyda qazish ishlarining uchinchi bosqichini yakunladilar va u yerda 572 kishining, jumladan, bolalar va chaqaloqlarning suyak qoldiqlarini aniqladilar.

Marhumlar bilan birga shaxsiy buyumlar, jumladan, bilakuzuklar, maktab sumkasi va sut shishasi ham topilgan.

Bu Shri-Lankada shu paytgacha topilgan eng katta ommaviy qabr deb hisoblanmoqda.

Bu haqda ilgari ham mish-mishlar yurgan edi. Mamlakatdagi shafqatsiz fuqarolar urushi paytida yosh ayolni zoʻrlash va oʻldirishda ayblanib sudlanayotgan askar yuzlab jasadlar boʻlgan ommaviy qabr haqida gapirgan edi. Huquq himoyachilari qurbonlar bedarak yoʻqolgan tinch aholi vakillari ekanini aytishgan.

Ammo dalil yoʻq edi — hozirgacha.

Bu kashfiyot yurakni tirnasa-da, otasi oʻnlab yillar davom etgan urush paytida bedarak yoʻqolgan minglab odamlar qatorida boʻlgan Jayarubi Jayabalan kabi insonlarga umid bagʻishladi. Jayabalan va u kabi oilalar jasadlar ularning yaqinlariga nima boʻlgani haqidagi savollarga javob berishi mumkinligidan umidvor.

Koʻpchilik tamillar qabrda fuqarolar urushi paytida sudsiz qatl etilgan qurbonlar borligiga ishonishadi. Ular tergov oʻtkazilishini va adolat qaror topishini talab qilmoqdalar.

Biroq, Chemmanidagi qazish ishlari sekin davom etmoqda, bu esa yoʻqolgan qarindoshlari haqida hamon javob izlayotgan oilalarning hafsalasini pir qilmoqda.

Allaqachon aniqlangan ommaviy qabr yaqinidan yana yuzlab qoldiqlarning topilishi, uzoq vaqtdan beri bedarak yoʻqolishlar boʻyicha toʻliq tekshiruv oʻtkazishni talab qilib kelayotgan tamillar orasida gʻazabni kuchaytirdi.

Koʻpchilik haqiqatni ochish uchun siyosiy iroda yoʻqligi sababli qabr oxir-oqibat jamoatchilik eʼtiboridan chetda qolishidan xavfsiramoqda — shu bois bu joy Shri-Lanka shimolidagi yangi norozilik namoyishlarining markaziga aylandi.

Shri-Lanka, ayniqsa tamillar koʻpchilikni tashkil etuvchi shimoliy va sharqiy hududlar, oʻnlab yillar davom etgan mojarolarni boshdan kechirdi. 1983 yildan 2009 yilgacha davom etgan urush orol davlatni etnik chiziqlar boʻylab boʻlib yubordi. «Tamil ilomi ozodlik yoʻlbarslari» isyonchilari singallar ustunlik qiladigan hukumat tomonidan tizimli kamsitishlarga duch kelayotganliklarini roʻkach qilib, mamlakat shimoli-sharqida mustaqil davlat barpo etish uchun kurashdilar.

Mojaro 26 yil davom etdi va taxminlarga koʻra, 100 000 kishining hayotiga zomin boʻldi. Shuningdek, u 23 000 ga yaqin odamni — asosan tamillarni — bedarak yoʻqotdi.

Xavfsizlik kuchlari ham, «Tamil yoʻlbarslari» ham shafqatsizliklar va jinoyatlarda ayblanmoqda.

Qabr joyidan topilgan shaxsiy buyumlar orasida bolalar shishasi ham bor edi.

1995 yilda, qonli jangdan soʻng, Shri-Lanka armiyasi Jafna yarim orolini «Tamil ilomi ozodlik yoʻlbarslari» (TIOY) nazoratidan tortib oldi. Bu urushdagi muhim burilish nuqtasi deb hisoblandi va urush 2009 yilda «Yoʻlbarslar»ning magʻlubiyati bilan yakunlandi.

1990-yillarning oxirida nazorat kengaygani sababli, butun Chemmani hududi armiya lagerlari, nazorat-oʻtkazish punktlari va xavfsizlik postlari bilan toʻla yuqori xavfsizlik zonasiga aylandi. Chemmanidagi qabriston yaqinida ham armiya lageri bor edi.

Oʻsha paytda baʼzilar Jafna mintaqasini «ochiq qamoqxona» deb taʼriflashgan — va xavfsizlik kuchlari minglab tinch aholining bedarak yoʻqolishiga sabab boʻlganlikda ayblangan, buni Shri-Lanka hukumatlari izchil ravishda inkor etib kelgan.

«1996 yil sentyabr oyida otam Chemmani hududi yaqinidagi nazorat-oʻtkazish punktida Shri-Lanka armiyasi tomonidan olib ketilganida men 12 yoshda edim. Unga nima boʻlganini hali ham bilmaymiz», deydi hozirda Jafnada yashovchi Jayarubi Jayapalan BBC bilan suhbatda.

Uning aytishicha, otasining bedarak yoʻqolganini bilgach, oila sarosimaga tushib, maʼlumot olish uchun Jafna boʻylab harbiy lagerlar va politsiya mahkamalarini qidirgan, ammo hech narsa topa olmagan. U hech qachon qaytmagan.

Uning otasi Kandaiax Jayapalan hukumatda ishlagan va Chemmanidan uncha uzoq boʻlmagan joyda yoʻl boʻyidagi kafeni ham boshqargan.

«Men baʼzi javoblarni topish umidida koʻplab boshqa odamlar bilan Chemmani ommaviy qabriga bordim. Ammo biz hech qanday moddiy dalil topmadik. Biz inson qoldiqlarining batafsil sud-tibbiy tahlili oʻtkazilishini xohlaymiz», deydi Jayarubi.

Kandaiax Jayapalan bedarak yoʻqolishidan ikki hafta oldin, xuddi shu hududda 18 yoshli tamillik maktab oʻquvchisi Krishanti Kumaraslami gʻoyib boʻlgan edi.

1998 yilda Kolombo sudi Kumaraslamini zoʻrlaganlik va oʻldirganlik hamda uning oilasining uch aʼzosini oʻldirganlik uchun besh nafar askarni oʻlim jazosiga hukm qildi. Bu ish oʻsha paytda butun dunyo eʼtiborini tortgan edi. Keyinchalik ularning jasadlari Chemmani hududida koʻmilgan holda topilgan.

Bu mojaroning eng mashhur holatlaridan biridir — va hozirda tergov qilinayotgan qabr Kumaraslami va boshqalarning qoldiqlari topilgan joydan 100 metr masofada joylashgan.

Suddagi hayratlanarli koʻrsatmasida mahkum askarlardan biri Somaratne Rajapakse 1990-yillarning oʻrtalarida oʻldirilgan 300 dan 400 gacha odam Chemmanida koʻmilganini daʼvo qilgan.

Uning bayonoti bir yildan soʻng Chemmanida birinchi qazish ishlarini boshlashga undadi, unda tergovchilar 10 dan ortiq inson skeletini aniqladilar. Inson huquqlari faollari bu qoldiqlar fuqarolar urushi paytida bedarak yoʻqolgan odamlar bilan bogʻliq deb hisoblashgan, ammo sud tomonidan buning davomi deyarli olib borilmadi.

Faollarning aytishicha, tamil isyonchilari bilan urush hali ham davom etayotgani sababli, oʻsha paytdagi hukumat tergovni davom ettirmagan va buning sababini hech qachon tushuntirmagan.

Xuddi shu hududda yana bir ommaviy qabrning topilishi javobgarlik talablarini yangiladi.

«Dastlabki tekshiruvlar shuni koʻrsatadiki, bu oddiy dafn etish joyi boʻlmagan va oddiy hindularning dafn etish marosimlariga mos kelmaydi», deydi oʻtgan yili Chemmanida tekshiruvlar oʻtkazgan Shri-Lanka Inson huquqlari boʻyicha komissiyasi komissari Gexan Gunatilleke.

Faollar va ekspertlarning aytishicha, bir necha oʻnlab jasadlar rasmiy ravishda dafn etilgandek koʻrinsa-da, mutlaq koʻpchiligi butunlay boshqa narsadan dalolat beradi.

Qoldiqlarning aksariyati kiyimsiz, bir-biriga zich joylashgan va baʼzi hollarda ustma-ust taxlangan holda topilgan. Qabrlar sayoz boʻlib, jasadlar yer yuzasidan atigi bir-ikki metr chuqurlikda koʻmilgan.

«Dafn etishlar noqonuniy boʻlganligi va sudsiz qatl etishlar natijasida sodir boʻlganligi ehtimoli katta», deyiladi Shri-Lanka Inson huquqlari boʻyicha komissiyasining oʻtgan yilgi hisobotida.

Mojaro paytida bedarak yoʻqolganlarning oilalari ushbu kashfiyotga norozilik namoyishlari va xotira marosimlari bilan javob berishdi.

Ular orasida 2007 yilda, 24 yoshida Shri-Lanka harbiylari tomonidan olib ketilgan oʻgʻli Gnanaseyelan Ravini qidirayotgan 65 yoshli Suseyela ismli ayol ham bor.

«U mening yagona oʻgʻlim edi va men uni eslab har kuni yigʻlayman. Usiz hayotim boʻm-boʻsh», deydi u BBC bilan suhbatda.

U Chemmani qabriga tashrif buyurdi, ammo oʻgʻli u yerda koʻmilganini koʻrsatadigan kiyim yoki shaxsiy taqinchoqlar kabi hech qanday dalil topmadi. Qoldiqlarda DNK testi hali oʻtkazilmagan.

Chemmanidan hozirgacha topilgan barcha qoldiqlar Jafna universiteti kampusining Sud-tibbiyot boʻlimida sud nazorati ostida saqlanmoqda.

«Biz oraliq hisobotni tayyorlayapmiz va u sentyabr oyi oxirigacha sudga taqdim etiladi», dedi ommaviy qabrning bosh arxeologi, professor Raj Somadeva BBCga.

Qoldiqlarning yoshini aniqlashga yordam berish uchun baʼzi namunalar batafsil tahlil qilish uchun chet elga yuborilishi kutilmoqda. Oʻlimning ehtimoliy sabablarini aniqlash uchun alohida tibbiy koʻriklar talab qilinadi.

Soʻnggi oʻn yilliklarda Shri-Lanka boʻylab 20 dan ortiq ommaviy qabrlar topilgan, ammo ularning hech biri mamlakat shimoli yoki janubidagi majburiy bedarak yoʻqolishlar yoki taxmin qilinayotgan sudsiz qatllar bilan uzil-kesil bogʻlanmagan — va hech biri jinoiy javobgarlikka tortilishga olib kelmagan.

Hukumat avvalgi ommaviy qabrlarni tekshira olmagani sababli, koʻplab tamillar yangi tergov nimaga erishishiga shubha bilan qarashmoqda.

Ular 2018 yilda shimoli-gʻarbiy Mannar shahrida topilgan, 350 dan ortiq suyak qoldiqlari aniqlangan boshqa bir ommaviy qabr boʻyicha tergovni misol qilib keltirishmoqda. Ushbu tergov natijasiz yakunlandi va koʻplab oilalarning hafsalasini pir qildi.

Ular Shri-Lanka ishi Xalqaro jinoiy sudga topshirilishini xohlashadi.

Prezident Anura Kumara Dissanayake hukumati tergov bilan toʻliq hamkorlik qilayotganini aytmoqda.

Suseyela 2007 yilda, 24 yoshida Shri-Lanka harbiylari tomonidan olib ketilgan oʻgʻli Gnanaseyelan Ravining suratini ushlab turibdi.

2024 yil sentyabr oyida lavozimga kirishganidan soʻng, Dissanayake adolat va etnik yarashuvga intilishini vaʼda qildi. Ammo uning hukumati etnik mojaro paytida sodir etilgan urush jinoyatlarini tekshirish boʻyicha har qanday xalqaro mexanizmga qatʼiyan qarshi chiqmoqda, bu esa tamillarning hafsalasini pir qilmoqda.

«Biz Chemmanidagi qazish ishlarini davom ettiramiz», dedi Shri-Lanka adliya vaziri Xarshana Nanayakkara BBCga.

«Biz skeletlarni tahlil qilishimiz va bu odamlar qanday vafot etganini aniqlashimiz kerak. Keyin biz DNK testlarini oʻtkazishimiz kerak», dedi u.

Uning taʼkidlashicha, hukumat oilalardan DNK namunalarini taqdim etishni ham soʻragan, toki ularni keyinchalik qoldiqlar bilan solishtirish mumkin boʻlsin.

Iyun oyida Chemmaniga tashrifi chogʻida vazir adolat va haqiqatni ochish hamda bu masalaga chek qoʻyish uchun tergov oʻtkazishga vaʼda berdi. U, shuningdek, qazish ishlari uchun zarur mablagʻ ajratilishini vaʼda qildi.

Shri-Lanka armiyasi matbuot kotibi, brigadir Varuna Gamage xavfsizlik kuchlari tinch aholini qirib tashlaganidan keyin ularni koʻmib yuborgani haqidagi daʼvolarni rad etadi.

«Barcha ayblovlar sudda isbotlanishi kerak», dedi u BBCga.

Bedarak yoʻqolganlarning oilalari Chemmani ommaviy qabri boʻyicha xalqaro tergov oʻtkazilishini talab qilib norozilik bildirishmoqda.

Oʻtmishdagi jinoyatlarni tergov qilishdagi kechikishlar huquq himoyachilari tomonidan keskin tanqid qilindi.

Yillar davomida davom etgan xalqaro bosimdan soʻng, hukumat 2018 yilda bedarak yoʻqolishlarni tekshirish uchun mustaqil organ — Bedarak yoʻqolgan shaxslar idorasini (OMP) tashkil etdi. Ammo jabrlanganlarning aytishicha, u yoʻqolgan qarindoshlarini topishda deyarli hech qanday natijaga erishmagan.

«Majburiy bedarak yoʻqolish, qiynoqlar va qotilliklar bilan bogʻliq koʻplab holatlar toʻxtab qolgan, qurbonlarning oilalari va inson huquqlari himoyachilari esa tahdid va taʼqiblarga duch kelmoqdalar», deyiladi Human Rights Watch tashkilotining shu oy boshidagi hisobotida.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Shri-Lankani qurbonlarning shaxsini aniqlash, ularning qanday vafot etganini aniqlash va bunga kim javobgar ekanligini aniqlash uchun xalqaro yordam soʻrashga chaqirdi.

«Bu shunday vaziyatki, unda jabrlanuvchilar qattiq tushkunlikka tushgan, oʻnlab yillar davomida azob-uqubatlar bilan yashagan va avvalgi tergovlarga ishonmay qoʻygan», deydi BMT Inson huquqlari boʻyicha oliy komissari boshqarmasining Osiyo-Tinch okeani mintaqasi rahbari Rori Mungoven BBCga.

«Menimcha, xalqaro yordamni jalb qilish ushbu tergovlarga boʻlgan ishonchni mustahkamlashga yordam beradi», deydi u.

Shri-Lankaning ketma-ket kelgan hukumatlari urush davridagi taxmin qilinayotgan shafqatsizliklar boʻyicha xalqaro tergov oʻtkazish chaqiriqlariga qatʼiy qarshilik koʻrsatib keldi.

Shri-Lankaga qilgan avvalgi reportaj safarlarim davomida men haqiqatni topish uchun oʻnlab yillar davomida kurashgan bedarak yoʻqolganlarning ota-onalari va qarindoshlari bilan uchrashganman. Baʼzilari yaqinlariga nima boʻlganini bilmay turib vafot etishdi.

Inson huquqlari tashkilotlarining aytishicha, Prezident Dissanayake hukumati endi uzoq davom etgan kechikish va inkor etish amaliyotiga chek qoʻyish hamda mojaro paytida sodir etilgan jiddiy qonunbuzarliklar uchun javobgarlikni taʼminlash imkoniyatiga ega.

Suseyela haqiqatni bilishga qatʼiy qaror qilgan.

«Bunday noaniqlik bilan qancha yashashimni bilmayman, lekin men bunga nuqta qoʻyilishini xohlayman», deydi u.