Ilohim, koʻk alangada yonib ketinglar…

Koʻk olovda yoninglar…

Oʻzbekistonda suyultirilgan gaz narxining navbatdagi oshirilishi bilan bogʻliq voqea — bu shunchaki energetika bozorini isloh qilishning navbatdagi epizodi emas. Unda, xuddi bir tomchi suvda aks etgandek, davlatning oʻz fuqarolariga boʻlgan munosabati ham, soʻnggi yillarda qaror topgan iqtisodiy qarorlar qabul qilish amaliyoti ham va, eng muhimi, hokimiyatning ushbu tizimda xalq qaysi oʻrinni egallashi haqidagi tasavvuri ham namoyon boʻlmoqda. Barchasiga qaraganda, unga indamas toʻlovchi roli ajratilgan boʻlib, unga sodir boʻlayotgan voqealarning sabablarini tushuntirish, oʻz fikrini bildirish imkoniyatini berish yoki hech boʻlmaganda moddiy ahvolning navbatdagi yomonlashuvi zarurligiga ishontirishga urinish shart emas. Qaror qabul qilish, uni eʼlon qilish va bozor mexanizmlari, liberallashtirish, ijtimoiy himoya hamda muhtojlarga manzilli yordam haqidagi odatiy mulohazalar bilan hamrohlik qilishning oʻzi yetarli.

2026 yil 31 oktyabrda Vazirlar Mahkamasi 602-sonli qarorni qabul qildi, unga koʻra 15 noyabrdan boshlab aholi uchun suyultirilgan gazning chakana narxi bir kilogramm uchun 2000 soʻmdan 5000 soʻmgacha oshiriladi. Boshqacha aytganda, yonilgʻi qiymati 2,5 baravarga oshmoqda. Magistral gazga ulanish imkoniyati boʻlmagan va maishiy ehtiyojlar uchun ballonli yonilgʻidan foydalanishga majbur boʻlgan oilalar uchun bu abstrakt iqtisodiy kategoriya emas, balki kundalik xarajatlarning mutlaqo aniq oʻsishidir. Bunda gap orasida qishloq joylari aholisi, pensionerlar va kam daromadli oilalar kam boʻlmagan odamlar haqida bormoqda.

Hukumatning tushuntirishi anʼanaga koʻra bozor mexanizmlariga oʻtish zarurati atrofida qurilmoqda. Yetkazib berishni taʼminlash uchun «Hududgaztaʼminot» AJ ishtirokida «LPG-Trade» ixtisoslashtirilgan operatori tashkil etilmoqda, yetkazib berish boʻyicha cheklangan xarajatlar belgilanmoqda, gazning haqiqiy bozor qiymati va aholi uchun belgilangan narx oʻrtasidagi farqni esa davlat byudjetidan qoplash nazarda tutilmoqda. Kelasi yilning may oyiga qadar hokimiyat bozorni tahlil qilish va narxlarni yanada liberallashtirish boʻyicha takliflar tayyorlashni maqsad qilgan.

Bularning barchasi kabinet hujjatlarida juda ishonchli koʻrinishi mumkin, ayniqsa iqtisodiyotga faqat formulalar, balanslar va hisob-kitob koʻrsatkichlari toʻplami sifatida qaralsa. Ammo bu formulalar ortida negadir rasmiy ritorikaga koʻra davlat farovonligi yoʻlida islohotlar oʻtkazayotgan inson doimo yoʻqolib qoladi. Va tabiiy savol tugʻiladi: nega har safar iqtisodiy xatoliklarni tuzatish, subsidiyalash tizimini oʻzgartirish yoki narxlarni qandaydir bozor moʻljallariga yaqinlashtirish zarurati paydo boʻlganda, buning uchun eng avvalo aholi toʻlashi kerak?

Bozor mexanizmlaridan foydalanishning oʻzi yomon narsa emas. Agar bunday tizim defitsitga, resurslarning samarasiz taqsimlanishiga va byudjet majburiyatlarining toʻplanib qolishiga olib kelsa, iqtisodiyot sunʼiy ravishda ushlab turilgan narxlarda cheksiz mavjud boʻla olmaydi. Biroq liberallashtirish tariflar va narxlarning har qanday oshirilishi uchun universal oqlovga aylanib qolmasligi kerak. Bozor nafaqat narx shakllanishi erkinligini, balki raqobatni, shaffoflikni, ishtirokchilarning masʼuliyatini, isteʼmolchini himoya qilishni va jamoatchilik nazoratining ishlaydigan mexanizmlari mavjudligini ham nazarda tutadi. Agar davlat oʻyin qoidalarini bir oʻzi belgilash imkoniyatini saqlab qolsa, fuqaroga esa faqat qabul qilingan qarorlarning oqibatlari uchun toʻlash majburiyatini qoldirsa, sodir boʻlayotgan voqeani toʻlaqonli bozor islohoti deb atash, eng kamida, asossizdir.

Oʻzbekistonda bu kabi qarorlar aslida aholi bilan muhokama qilinmasligi ayniqsa xarakterlidir. Odamlar sodir boʻlgan fakt qarshisida qoldiriladi, shundan soʻng ularni allaqachon qabul qilingan qarorning toʻgʻriligiga ishontirishga qaratilgan tushuntirish kampaniyasi boshlanadi. Bular printsipial jihatdan turli narsalardir. Jamoatchilik muhokamasi hujjat mazmuniga taʼsir oʻtkazish, muqobil variantlarni taklif qilish, hisob-kitoblarni talab qilish, fuqarolarning alohida kategoriyalari uchun oqibatlarni koʻrsatish imkoniyatini nazarda tutadi. Qaror qabul qilingandan keyingi tushuntirish esa odamlarning fikri endi hech kimni qiziqtirmasligini anglatadi: ularga ular uchun qabul qilingan qaror bilan tanishib chiqish taklif etiladi.

Aynan shu yerda fuqarolarni jamiyat hayotining teng huquqli ishtirokchilari deb hisoblaydigan davlat va aholiga asosan boshqaruv ob`yekti sifatida qaraydigan maʼmuriy tizim oʻrtasidagi chegara oʻtadi.

Ushbu holatda qarorning ijtimoiy qoʻllab-quvvatlashga bagʻishlangan boʻlimi ayniqsa yaqqol koʻrinib turibdi. Hokimiyat sotib olingan suyultirilgan gazning har bir kilogrammi uchun 3000 soʻm miqdorida, lekin oyiga 20 kg dan oshmagan miqdorda kompensatsiya nazarda tutgan. Shunday qilib, maksimal toʻlov 60 ming soʻmni tashkil etadi. Tan oling, kulgili. Bu tushunarli: qorni toʻqning qorni och bilan ishi yoʻq.

Bu amaliyotda nimani anglatishini koʻrib chiqamiz. Ilgari 20 kg gaz oilaga 40 ming soʻmga tushardi, endi ularning qiymati 100 ming soʻmni tashkil etadi. Maksimal kompensatsiya oladiganlar uchun pul qaytarilgandan soʻng xarajatlar haqiqatan ham avvalgi darajada — 40 ming soʻmda qolishi mumkin. Ammo bu faqat belgilangan oluvchilar kategoriyalariga va faqat nazarda tutilgan hajm doirasida tegishlidir. Boshqa barcha isteʼmolchilar 2,5 baravar koʻproq toʻlaydilar. Agar muhtoj oila 20 kg dan ortiq sarflasa, keyingi har bir kilogramm unga toʻliq qiymatda tushadi.

Hujjatni tayyorlaganlardan biror kishi bu 20 kg qancha muddatga yetishini biladimi? Xabari yoʻqlar uchun aytaylik — eng omadli omillar yigʻindisida ham koʻpi bilan bir haftaga.

Boshqacha aytganda, davlat avval sezilarli darajada yuqori narxni belgilaydi, soʻngra uni alohida fuqarolar kategoriyalariga qisman kompensatsiya qilishni vaʼda qiladi. Vaholanki, maksimal yordam oziq-ovqat mahsulotlari, kommunal xizmatlar, dori-darmonlar va transport xarajatlarining doimiy oʻsishi sharoitida jiddiy ijtimoiy himoya deb atash qiyin boʻlgan summa bilan cheklangan. Oyiga 60 ming soʻm — bu yonilgʻining moddiy hamyonbopligi muammosi hal etilgani haqida ishonch bilan bayonot berish mumkin boʻlgan pul emas. Bu koʻproq ommabop boʻlmagan qarorni ijtimoiy jozibador oʻrov bilan taʼminlashga imkon beradigan ramziy ishoradir.

Masalaning boshqa tomoni ham bor. Nega qoʻllab-quvvatlash faqat gaz sotib olingandan keyin beriladi? Mablagʻ yetishmovchiligini boshdan kechirayotgan oila uchun hatto avval oshirilgan narxni toʻlash, keyin esa kompensatsiyani kutish zarurati qoʻshimcha muammoga aylanishi mumkin. Haqiqatan ham muhtoj boʻlgan barcha fuqarolar ham elektron tizimlar, ijtimoiy reyestrlar va xarajatlarni tasdiqlash protseduralarini osonlikcha tushunib ololmasligini aytmasa ham boʻladi. Insondan muhtojlikni mustaqil ravishda isbotlashni va arzimas toʻlovni olish uchun tasdiqlarni yigʻishni talab qiladigan davlat, negadir ayni shu inson oldida narxlarning navbatdagi oshirilishini asoslash zarurati paydo boʻlganda oʻshanga oʻxshash qatʼiyatni koʻrsatmaydi.

Biroq, muammo muayyan qarordan ancha kengroqdir. Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda hayot uchun oʻta zarur xizmatlar va resurslar qiymatining oshishi islohotlarning muqarrar oqibati sifatida taqdim etiladigan barqaror amaliyot shakllandi. Elektr energiyasi, tabiiy gaz, kommunal xizmatlar, jamoat transporti — deyarli har safar fuqarolarga avvalgi tizim iqtisodiy jihatdan samarasiz boʻlgani, davlat endi tegishli yukni koʻtara olmasligi va yangi narxlarga oʻtish barqaror rivojlanish uchun zarurligi tushuntiriladi. Bunda nega aholi nafaqat xolis iqtisodiy oʻzgarishlar, balki koʻp yillik boshqaruv xatolari, mablagʻlarning samarasiz sarflanishi, investitsiyalarning yetishmasligi va davlat tuzilmalari ustidan tegishli nazoratning yoʻqligi oqibatlari uchun ham toʻlashi kerakligi haqida deyarli hech qachon masala qoʻyilmaydi.

2024 yil may oyida elektr energiyasi va tabiiy gaz tariflarining oshirilishini eslashning oʻzi yetarli, oʻshanda aholi uchun elektr energiyasining bazaviy qiymati 50% dan ortiqqa, tabiiy gazning esa 70% dan ortiqqa oshgan edi. 2025 yil may oyida navbatdagi qayta koʻrib chiqish yuz berdi, bunda oshish bazaviy tariflarga ham, ijtimoiy normalardan ortiq isteʼmol qiymatiga ham taalluqli boʻldi. 2026 yilda narxlarni har yili qayta koʻrib chiqish mexanizmi amal qilishda davom etdi. Shunday qilib, gap bir martalik qaror haqida emas, balki xarajatlarning tobora katta qismini isteʼmolchilar yelkasiga oʻtkazishning izchil siyosati haqida bormoqda.

Bunda hokimiyat aniq qarama-qarshilikni payqamaslikni maʼqul koʻradi: agar iqtisodiy islohot haqiqatan ham jamiyat manfaatlari yoʻlida oʻtkazilayotgan boʻlsa, unda nega jamiyat uning oqibatlari haqida asosan allaqachon imzolangan hujjatlardan bilib olmoqda? Hokimiyat, aftidan, odamlarga nega koʻproq toʻlashlari kerakligini tushuntirishning oʻzi yetarli va masala yopiladi deb hisoblaydi. Ammo tushuntirish rozilik oʻrnini bosmaydi, hujjatning eʼlon qilinishi esa uning jamoatchilik uchun maqbul ekanining ipointi emas.

Bayon etilganlar kontekstida Qozogʻiston va Qirgʻizistonda amaldorlar nafaqat iqtisodiy hisob-kitoblarni, balki fuqarolarning mutlaqo real reaktsiyasini ham hisobga olishga majbur ekanliklari haqida ham aytish zarur. U yerda jamoatchilik noroziligi hokimiyatni hatto allaqachon qabul qilingan qarorlarni ham qayta koʻrib chiqishga majbur qiladigan omilga aylanishi mumkin. Albatta, bu Qozogʻiston yoki Qirgʻiziston mukammal xalk hokimiyati namunalari hisoblanadi, ularning siyosiy tizimlari esa avtoritar tendentsiyalardan xoli degani emas. Biroq bu mamlakatlar tajribasi shuni koʻrsatadiki, aholi mustaqil siyosiy kuch sifatida maydonga chiqishga qodir boʻlib, hokimiyat uning fikri bilan hisoblashishga majbur boʻladi.

Masalan, 2026 yil avgust oyida Qozogʻistonning Almati viloyati aholisi tabiiy gaz tarifining deyarli 48% ga oshirilishiga qarshi chiqib, qarorni qayta koʻrib chiqishni va narx shakllanishining mustaqil auditini talab qilishdi. Norozilik oshkora ifodalandi, xususan, hukumat va Energetika vazirligiga qaratilgan petitsiya shaklida.

Ammo ommaviy reaktsiya hokimiyatni chekinishga majbur qilganining eng mashhur misoli 2022 yil yanvar oyida sodir boʻldi. Oʻshanda Mangʻistau viloyatidagi chiqishlarga avtomobil suyultirilgan gazining keskin qimmatlashishi sabab boʻldi: litri 60 tengedan 120 tengegacha. Esdan chiqarganlar uchun eslatib oʻtamiz: birinchi aktsiyalar Janaozenda boshlandi, soʻngra protestlar Aqtau va boshqa aholi punktlariga tarqaldi. Odamlar amaldorlarning birja mexanizmlariga oʻtish haqidagi tushuntirishlarini qabul qilmadilar va yonilgʻining avvalgi qiymatini qaytarishni talab qilishdi. Hokimiyat avvaliga narxni qisman pasaytirish bilan cheklanishga urindi, biroq protestchilar taklif qilingan 85-90 tengega rozi boʻlishmadi. Yakunda hukumat komissiyasi Mangʻistau viloyatida narx litri uchun 50 tengegacha pasaytirilganini eʼlon qildi, prezident esa vaqtinchalik davlat tomonidan tartibga solishni joriy etishni topshirdi.

Oʻz pozitsiyasini jamoaviy ifodalash mexanizmlarini amalga oshiradigan jamiyat va faqat chidash va moslashish taklif etiladigan aholi oʻrtasidagi printsipial farq, aslida, aynan shundadir. Qozogʻistonda amaldorlar jamoatchilik kayfiyati tegishlicha hisobga olinmasdan qabul qilingan iqtisodiy qaror ham jiddiy siyosiy inqirozga aylanishi mumkinligini yaxshi oʻzlashtirib olishgan. shuning uchun ular nafaqat tariflarning navbatdagi oʻzgarishi davlat uchun qanchalik foydali ekani haqida, balki u fuqarolar tomonidan qanday qabul qilinishi haqida ham oʻylashga majbur.

Qozogʻiston tajribasini, shubhasiz, ideallashtirmaslik kerak. Ammo u oddiy va aniq haqiqatni namoyish etadi: tinch davrda odamlarni eshitishni xohlamagan hokimiyat, norozilikni endi eʼtiborsiz qoldirib boʻlmaydigan paytda ularni eshitish xavfi ostida qoladi.

Qirgʻizistonda bunday jamoatchilik taʼsirchanligi yanada uzoqroq siyosiy tarixga ega. Mustaqillik yillarida mamlakat bir nechta keng koʻlamli hokimiyat inqirozlarini boshdan kechirdi. Buning ortida faqat alohida guruhlarning siyosiy kurashi emas, balki hokimiyat hukmdor va uning atrofidagilarning umrbod mulki emasligi haqidagi ildiz otgan tasavvur ham turadi. Ushbu mamlakat jamiyati oʻzgarishlarni talab qilish va jamoatchilik ishonchini yoʻqotgan rahbarlarning ketishiga erishish qobiliyatini bir necha bor namoyish etgan.

Gap eng avvalo davlat va jamiyat oʻrtasidagi siyosiy munosabatlar haqida, fuqarolar oʻz kundalik hayotiga daxldor qarorlarga qanchalik taʼsir oʻtkazishga qodir ekani va amaldorlar davlat hokimiyati ularga odamlarning manfaatlariga qaramasdan ularning taqdirini tasarruf etish huquqini bermasligini qanchalik tushunishi haqida bormoqda.

Oʻzbekiston esa soʻnggi oʻn yil ichida, modernizatsiya va ochiqlik haqidagi balandparvoz bayonotlarga qaramay, tobora sezilarli darajada qarama-qarshi yoʻnalishda harakatlanmoqda. Tashqi tomondan idoralar nomlari oʻzgarmoqda, yangi institutlar tashkil etilmoqda, strategiyalar va dasturlar qabul qilinmoqda, insonni davlat siyosati markaziga qoʻyish haqida muntazam ravishda vaʼdalar yangramoqda. Ammo bu bezakli modernizatsiya ortida juda arxaik munosabatlar modeli saqlanib qolmoqda, unda amaldor oʻzini hanuzgacha xalq xizmatchisi sifatida emas, balki koʻproq uning hukmdori sifatida qabul qiladi.

Agar ilgari bunday munosabatlarni sovet maʼmuriy tizimining inertsiyasi bilan tushuntirish mumkin boʻlgan boʻlsa, endi ular zamonaviy nazorat va maʼmuriy tazyiq vositalari bilan toʻldirilgan feodalizmning oʻziga xos qayta tiklanishi xususiyatlarini kasb etmoqda. Ushbu konstruktsiyada xalq unga ishlash va vaqti-vaqti bilan davlat byudjetidan ramziy yordam olish imkoniyati berilayotgani uchun minnatdor boʻlishi kerak. U oʻz huquqlari haqida eslatishga uringanda esa, unga ruxsat berilgan chegaralar tezda tushuntirib qoʻyiladi.

«Quldorlik elementlariga ega feodalizm» iborasi haddan tashqari keskin tuyulishi mumkin, ammo u fuqarolarning manfaatlari maʼmuriy oʻzboshimchalik qurboni qilinganda ularda paydo boʻladigan ichki tuygʻuni yetarlicha aniq yetkazib beradi. Bularning barchasi huquq va imkoniyatlar hokimiyatga yaqinlik bilan belgilanadigan tabaqaviy tizimni juda eslatadi.

Shunday vaziyatda fuqarolar narxlarning navbatdagi oshirilishidan ommaviy va oshkora norozilik bildirishini kutish qiyin. Odamlar oʻz manfaatlarini oshkora himoya qilish noxushliklarga, jamoaviy chiqishni tashkil etishga urinish esa maʼmuriy yoki jinoiy taʼqibga aylanishi mumkinligini juda yaxshi tushunadilar.

Qoʻshni davlatlar tajribasi shuni koʻrsatadiki, jamiyat, hatto jiddiy iqtisodiy qiyinchiliklarga duch kelganda ham, hokimiyatga uning masʼuliyati haqida eslatishga qodir. Oʻzbekiston esa ancha fundamental vazifani — davlat va fuqaro oʻrtasidagi normal munosabatlarni qayta tiklashni hal qilishi kerak, bunda oxirgisi oʻtinchi boʻlishni toʻxtatadi, birinchisi esa, nihoyat, oʻz vakolatlarining chegarasi borligini anglab yetadi.

Hozircha esa vaʼda qilingan xalq hokimiyati oʻrniga aholi fikri faqat navbatdagi tashabbusni qoʻllab-quvvatlashni namoyish etish talab qilingandagina ahamiyatga ega boʻladigan maʼmuriy vertikalning bosqichma-bosqich mustahkamlanishini kuzatmoqdamiz. va agar bu tendentsiya davom etsa, insonning eng oliy qadriyat ekani haqidagi gaplar koʻpchilik fuqarolarning kundalik hayotiga aloqasi boʻlmagan goʻzal formulalar boʻlib qolaveradi.

Va albatta eslatib oʻtish kerak boʻlgan yana bir muhim holat. Tahlilchilarning baholashicha, oʻtgan oʻn yil ichida Oʻzbekiston jamiyati hokimiyat harakatlarini qabul qilishning uchta bosqichini bosib oʻtdi: umid, hafsalasi pir boʻlish, gʻazab. Toʻrtinchisi qanaqa boʻlishini taxmin qilish unchalik qiyin emas…