Ilmiy faktlar taʼqiqlarga qarshi. Toshkentdagi Technovation tadbiriga nimalar muhokama qilindi?
**Taqiqlarga qarshi ilmiy faktlar. Toshkentdagi Technovation’da nimalar muhokama qilindi?**
Innovatsion mahsulotlarni qanday baholash kerak, ularning xavflarini aniqlash uchun qanday ilmiy maʼlumotlar zarur va ularni qanday tartibga solish lozim — bu savollarni Toshkentdagi Technovation xalqaro konferentsiyasida shifokorlar, olimlar, davlat organlari va biznes vakillari muhokama qilishdi. Ishtirokchilar qoidalarni ishlab chiqishda nima uchun ilmiy dalillarga tayanish muhimligi haqida gapirishdi.
Konferentsiya Oʻzbekistonda ilk bor 30 sentyabr kuni Toshkentdagi JW Marriott mehmonxonasida boʻlib oʻtdi. Tashkilotchi Philip Morris International (PMI) kompaniyasi boʻldi. Ilgari ushbu tadbir Ostona, Dubay, Keyptaun, Stokgolm va Vashingtonda oʻtkazilgan edi.
Muhokamada davlat organlari vakillari, ekspertlar, Oʻzbekiston, Rossiya, Tojikiston va Qozogʻistondan kelgan shifokorlar, shuningdek, biznes vakillari ishtirok etdilar.
## Biznes va davlat oʻrtasidagi chegara qayerda joylashgan
Yangi mahsulotlar va texnologiyalarning paydo boʻlishi hamda rivojlanishi uchun zarur boʻlgan shart-sharoitlar konferentsiyaning bosh mavzusiga aylandi.
Ishtirokchilarning umumiy xulosasini bir soʻz bilan ifodalash mumkin — oldindan taxmin qila olishlik (barqaror bashoratlilik).
PMI kompaniyasining Janubiy Osiyo, Hindixitoy va MDH mamlakatlari boʻyicha prezidenti Marko Mariottining soʻzlariga koʻra, aynan oldindan taxmin qila olishlik, qonun ustuvorligi va barqarorlik bilan bir qatorda — xalqaro investorlar izlaydigan asosiy omillardir.
"Har safar Oʻzbekistonga qaytganimda, bu yerda yuz berayotgan oʻzgarishlar tezligi menda katta taassurot qoldiradi. Oxirgi oʻn yillikda juda kam sonli mamlakatlar shunchalik qatʼiy oʻzgarishlarni boshdan kechirdi. Investorlar qonun ustuvorligi, oldindan taxmin qila olishlik, barqarorlik, maʼlumotli ishchi kuchi va innovatsiyalarga yordam beradigan ekotizimni izlaydilar. Va Oʻzbekiston bugungi kunda ularning istaklariga toʻliq javob beradi", – dedi Mariotti.
Technovation maydonchasi sifatida nima uchun Oʻzbekiston tanlanganini tushuntirar ekan, Mariotti PMI oʻzining biznes-transformatsiya tajribasi bilan turli mamlakatlar va kompaniyalar bilan boʻlishmoqchi ekanini aytdi.
"Biz mamlakat rivojiga hissa qoʻshishni oʻz masʼuliyatimiz deb bilamiz. Biz bu yerda faqat biznes yuritish uchun emasmiz – qoʻlimizdan kelgan barcha narsa bilan mamlakatga yordam berish majburiyatimiz bor", – dedi u.
Mariottining soʻzlariga koʻra, butun dunyo boʻylab mamlakatlar Markaziy Osiyoning ortib borayotgan rolini anglamoqda va mintaqaga investitsiya kiritmoqda — bunda nafaqat Gʻarb mamlakatlari, balki Osiyo investorlari ham faol. Uning baholashicha, Oʻzbekiston Vision 2030 yoʻnalishida harakatlanmoqda va jadal iqtisodiy oʻsish imkoniyatlaridan foydalanmoqda.
Oʻzbekiston Investitsiyalar, sanoat va savdo vaziri oʻrinbosari Akram Aliyev innovatsiyalar natijasini nafaqat iqtisodiy nuqtai nazardan, balki ularning jamoat salomatligiga qoʻshgan hissasi boʻyicha ham baholash kerakligini taʼkidladi. Uning soʻzlariga koʻra, vazirlik loyihalarni ularni amalga oshirishning turli bosqichlarida qoʻllab-quvvatlashga tayyor.
UzBev assotsiatsiyasi ijrochi direktori va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi, EPAM, Coca-Cola, Yashil Energy va PMI vakillari ishtirok etgan investitsiyalar haqidagi birinchi sessiya moderatori Alfiya Musina loyihalarning muvaffaqiyati kompaniyalarning uzoq muddatli ishga tayyorligiga va biznes yuritishning tushunarli shart-sharoitlariga bogʻliqligini taʼkidladi. Yashil Energy bosh direktori Nodirjon Nasretdinov qayta tiklanuvchi energetika haqida biznesni rivojlantirish va energiya samaradorligini oshirish vositasi sifatida gapirib berdi. U koʻrgazmali natijalar va hamkorlarni oʻqitish yangi yechimlarni joriy etishga yordam berishini taʼkidladi.
Oʻzbekistondagi Coca-Cola bosh direktori Kazumasa Mukae isteʼmolchilar uchun odatdagi kategoriyadagi innovatsiyalar: shakari kam ichimliklar, yangi qadoqlash va barqaror rivojlanish haqida gapirdi. EPAM Uzbekistan rahbari Renat Axtyamov sunʼiy intellektning biznesga ortib borayotgan taʼsiri haqida soʻzlab berdi. Ushbu oʻzgarishlarga barcha kompaniyalar, jumladan EPAM ham moslashishiga toʻgʻri kelmoqda, yangi texnologiyalar esa ish muhitini va ishga boʻlgan anʼanaviy yondashuvlarni oʻzgartirmoqda.
Fanning roli haqida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti Shahlo Turdiqulova gapirdi. Uning soʻzlariga koʻra, hozirda mamlakatda ilmiy tadqiqotlarga yiliga 190 million dollarga yaqin mablagʻ yoʻnaltirilmoqda — bu YAIMning 0,2 % dan kamrogʻini tashkil qiladi.
Ilgari, dedi u, yirik biznes tadqiqotlarga deyarli sarmoya kiritmas edi, ammo hozir ushbu yondashuvni oʻzgartirish vaqti keldi. Bunda kompaniyalarning oʻz laboratoriyalarini yaratishi shart emas: ular tadqiqotlarni akademik muassasalarga buyurtma qilishlari mumkin.
Misol tariqasida u pandemiya davrini keltirdi, oʻshanda olimlar testlar va vaktsinalarni ishlab chiqish bilan shugʻullangan edilar.
## Meklovlar oʻrniga tartibga solish va nazorat
Tadbirda eng turlicha innovatsiyalar muhokama qilindi. Ular nafaqat munozaralarda, balki interaktiv formatda ham taqdim etildi: avtomobilsozlik va gugurt ishlab chiqarish uchun innovatsiyalar tarixidan tortib tibbiyot sohasidagi ishlanmalargacha. Bugungi kunda koʻplab bahslarga sabab boʻlayotgan tamaki va nikotin mahsulotlarini tartibga solish mavzusi eng koʻzga tashlangan mavzulardan biri boʻldi.
Tartibga solish va cheklovlar oʻrtasidagi tanlov aynan shu yerda yaqqol namoyon boʻladi. Masalan, jamoat joylarida chekish taqiqlanganidan keyin Qozogʻistonda oʻsmirlar kamroq cheka boshladilar, ammo ularning koʻpchiligi nosvoyga oʻtdi. Panel muhokamalaridan birida chiqish qilgan qozogʻistonlik stomatolog Meyram Raganin bu haqda ilmiy maʼlumotlarni topa olmagani uchun uning tarkibini tekshirishga qaror qildi.
Oʻshanda shifokor mahsulot namunasini laboratoriya tadqiqotiga yubordi. Tahlil natijalariga koʻra, nosvoydagi nikotin miqdori 1 % dan past ekanligi maʼlum boʻldi. Shu bilan birga, tadqiqot boshqa moddalarni, jumladan margumush (mishyak), benzopiren, qoʻrgʻoshin va kadmiyni ham aniqladi.
Raganinning fikricha, bu misol nafaqat muayyan mahsulotning tarkibi sababli muhim. U nikotin saqlovchi mahsulotlarga cheklovlar kiritilgandan soʻng yuzaga keladigan muammoni koʻrsatadi: isteʼmolchi nikotindan voz kechmasligi, balki bir mahsulotni boshqasi bilan almashtirishi mumkin, bunda bunday oʻtishning xavflari yetarlicha oʻrganilmagan boʻlishi mumkin.
Tamakidan keladigan zararni kamaytirish kontseptsiyasi aynan shunga asoslangan. Uning tarafdorlari mahsulotlar oʻrtasidagi farqlarni hisobga olishni va ularning har birining potentsial zararini alohida baholashni taklif qilmoqdalar. Bu yerdagi asosiy savollardan biri — mahsulotni isteʼmol qilishda tamakining yonishi yuz beradimi-oʻqmi.
## Nima uchun yonish haqida gapirilmoqda
PMI’ning ilmiy masalalar boʻyicha vakili Tomoko Iida konferentsiyadan soʻng Podrobno.uz’ga maʼlum qilishicha, kompaniya fikricha, chekish bilan bogʻliq kasalliklarning salmoqli qismi aynan yonish jarayoni bilan bogʻliq. Tamaki yonganda juda koʻp miqdorda zararli moddalar hosil boʻladi.
U nikotinni kayfiyat va xotiraga taʼsir qiluvchi neyromodulyator deb atadi. Uning soʻzlariga koʻra, u qaramlikni keltirib chiqaradi, xavfsiz emas va rivojlanayotgan miya hamda reproduktiv funktsiya uchun zararlidir. Shuning uchun ushbu mahsulotlardan voyaga yetmaganlar, homilador va emizikli ayollarning foydalanishini cheklash muhimdir.
Sogʻlom kattalar uchun, deb taʼkidladi Iida, nikotinning oʻzi yonish mahsulotlariga qaraganda sezilarli darajada kamroq zararli ekanligini koʻrsatadigan baholashlar mavjud. Misol tariqasida u Buyuk Britaniya hukumatining baholashini keltirdi.
Shu bilan birga, PMI sogʻliq uchun xavflarni yashirmaydi. Gap aynan sigaretalarga qaraganda potentsial kamroq zarar haqida bormoqda.
## Sigaretalarga qanday muqobillar bor
Sigaretalarga muqobil sifatida PMI, xususan, tamakini isitish tizimlarini taqdim etadi. Tamaki stigi yonish jarayonisiz isiydi. Foydalanuvchi tamaki tutunini emas, balki hosil boʻladigan aerozolni ichiga yutadi.
Ammo yonishning yoʻqligining oʻzi hali xavfning yoʻqligini anglatmaydi. Bundan tashqari, hatto ishlab chiqaruvchining oʻzi ham bunday mahsulotlarda oʻrganilishi kerak boʻlgan savollar qolayotganini tan oladi.
Isitish tizimlari aerozolida qanday moddalar mavjudligi va ularning taʼsirining uzoq muddatli oqibatlari qanday ekanligi haqidagi savolga javob berar ekan, Iida kompaniya FDA (AQSh oziq-ovqat mahsulotlari va dori-darmonlar sifatini nazorat qilish boshqarmasi) soʻroviga javoban oʻtkazgan tadqiqotlar misolini keltirdi.
Uning soʻzlariga koʻra, PMI aerozolda sigareta tutunida boʻlmagan yoki u yerda yuqoriroq kontsentratsiyada mavjud boʻlgan 13 ta moddani aniqlagan. Toʻrtta modda, uning soʻzlariga koʻra, butunlay yangi boʻlgan.
Kompaniyaning toksikologik baholashi doirasida bu natijalar xavotir uchun sabablarni koʻrsatmadi. Shu bilan birga, gap ishlab chiqaruvchining oʻzining maʼlumotlari haqida ketayotganini hisobga olish muhimdir.
## Nikotinning kantserogenligi haqidagi tasdiq-chi?
Nikotin rakni keltirib chiqaradi, degan keng tarqalgan fikr atrofida alohida munozara paydo boʻldi.
PMI vakili bunday tasdiqni dezinformatsiya deb atadi va nomini aniqlashtirmasdan "saratonni tadqiq qilish boʻyicha dunyodagi eng mashhur institut"ga havola keltirdi.
Bu yerda iboralarning aniqligi muhim. Tadqiqotlar Saratonni tadqiq qilish boʻyicha xalqaro agentlikka (IARC) tegishli boʻlsa, uning pozitsiyasi oddiy "nikotin saratonni keltirib chiqaradi" degan tasdiqdan murakkabroq. Masalan, tutunsiz tamaki 1-guruh kantserogenlariga kiradi, tamakiga xos nitrozaminlar esa tamaki mahsulotlarining kantserogen komponentlaridan biridir. Shu bilan birga, nikotin kantserogenlar kategoriyasida tilga olinmaydi, balki birinchi navbatda qaramlikni rivojlantirish bilan bogʻliq.
Shunday qilib, bahs nafaqat nikotinning oʻziga, balki inson u bilan birga yana qanday moddalarni va qaysi usulda organizmiga qabul qilishiga ham tegishlidir.
Ishlab chiqaruvchilar uchun bu mavzu ochiq-oshikor iqtisodiy ahamiyatga ham ega. 2026 yilning ikkinchi choragida tutunsiz mahsulotlar PMI tushumining qariyb 42 % ini tashkil etdi.
2008 yildan beri PMI, oʻz maʼlumotlariga koʻra, tutunsiz mahsulotlarni ishlab chiqishga 16 milliard dollardan ortiq sarmoya kiritdi.
## Shifokorlar nima deydi
Bunday yondashuv sogʻliq uchun zararni haqiqatan ham kamaytirishi mumkinmi yoki yoʻqmi degan savol alohida panel muhokamasida koʻrib chiqildi. Soʻzga chiqqan shifokorlarning fikrlari kamida ikki nuqtada mos tushdi: faqat taqiqlarning oʻzi yetarli emas, tibbiy yondashuv esa muayyan insonning xususiyatlarini hisobga olishi kerak.
Oʻzbekistonlik shifokor Javohir Xalmuhamedov har qanday qarorlar dalillarga asoslangan tibbiyot tamoyillariga tayanishi kerakligini taʼkidladi. Bunda nafaqat katta tanlovlarga ega sifatli tadqiqotlar natijalarini, balki klinik tajriba va bemorning individual xususiyatlarini ham hisobga olish zarur.
Rossiyalik onkolog Boris Kasparov boshqa bir muammoga eʼtibor qaratdi. Bemorlarga beriladigan standart tavsiyalar koʻpincha turmush tarzini bir vaqtning oʻzida oʻzgartirishni nazarda tutadi: vaznni kamaytirish, ovqatlanishni oʻzgartirish, jismoniy faollikni oshirish, alkogol va boshqa odatlardan voz kechish. Ammo har bir inson ham birdan bunday katta oʻzgarishlar yoʻlini oʻtishga qodir emas. Shu sababli, unga koʻra, muayyan bemor oʻz xulq-atvorini oʻzgartirishga qanchalik tayyorligini va u uchun qaysi qadam realistikroq ekanligini hisobga olish zarur.
Tojikistonlik onkolog Saida Umarzoda samarali profilaktika uchun faqat cheklovchi choralarning oʻzi yetarli emasligini taʼkidladi. Uning soʻzlariga koʻra, nafaqat taqiqlarni joriy etish, balki odamlarga xavflarni kamaytirish uchun amaliy vositalarni taklif qilish ham muhimdir. Misol tariqasida u xavfsizlik kamarlari va quyoshdan himoya qiluvchi vositalardan foydalanishni keltirdi, ular haydashdan yoki quyoshda boʻlishdan butunlay voz kechishni talab qilmasdan, ogʻir oqibatlar ehtimolini kamaytirishga yordam beradi.
## Qozogʻistonlik stomatologning tadqiqoti
Ammo sigaretalar oʻrniga taklif qilinayotgan mahsulotlar haqidagi maʼlumotlar qanchalik ishonchli?
Nikotinni isteʼmol qilishning turli usullarining ogʻiz boʻshligʻi holatiga taʼsirini oʻrgangan qozogʻistonlik stomatolog Meyram Raganinga qaytaylik. Technovation konferentsiyasida u ikkita tadqiqot natijalarini taqdim etdi.
Birinchisida 60 kishi ishtirok etdi — 30 ta chekkanuvchi va tamakini isitish tizimlarining 30 ta foydalanuvchisi. Ularning barchasi tegishli mahsulotlarni kamida uch yil davomida isteʼmol qilishgan.
Mutaxassisning xabar berishicha, tadqiqot natijalariga koʻra, tamakini isitish tizimlari foydalanuvchilarida parodont va ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatining holati sigareta chekuvchilarga qaraganda yaxshiroq boʻlib chiqdi.
Ikkinchi tadqiqotda Qozogʻistonning bir nechta shaharlaridan 80 ta sigareta chekuvchi ishtirok etdi. Yarim qismi — 40 kishi — oʻz ixtiyori bilan tamakini isitish tizimlariga oʻtdi, qolganlari sigareta chekishni davom ettirdilar.
Shifokorning maʼlumotlariga koʻra, olti oydan keyin chekishni davom ettirganlarda parodont va shilliq qavat holati koʻrsatkichlari yomonlashgan. Isitiladigan tamakiga oʻtgan ishtirokchilarda esa ular yaxshilangan.
Shu bilan birga, stomatolog isitiladigan tamakiga oʻtgan ishtirokchilarning yarmi keyinchalik chekishni butunlay tashlaganini taʼkidladi.
Ammo bu natijalarning sezilarli cheklovlari mavjud. Tanlovlar kichik edi, guruhlar tasodifiy ravishda shakllantirilmagan, kuzatuv davri esa bor-yogʻi olti oyni tashkil etdi. Shu sababli muallifning oʻzi xulosani ehtiyotkorlik bilan bayon qiladi: tamakini isitish tizimlari zararliligicha qolmoqda, ammo u olgan maʼlumotlarga koʻra, sigaretalardan koʻra kamroq zararli boʻlishi mumkin.
## Nosvoy va boshqa anʼanaviy mahsulotlar
Ushbu maʼlumotlar fonida aynan Markaziy Osiyoda keng tarqalgan mahsulotlar haqidagi savol ayniqsa muhimdir.
PMI’ning ilmiy hamkorlik boʻyicha toʻngʻich direktori Tomoko Iida kompaniyada nosvoyning tarkibi va taʼsiri boʻyicha oʻz tadqiqotlari yoʻqligini maʼlum qildi. Shu bilan birga, PMI Hindiston, Jazoir va Marokashdan kelgan anʼanaviy tutunsiz mahsulotlarni oʻrgangan.
Jazoirdan olingan namunalardan birida pH koʻrsatkichi 11,6 ni tashkil etdi. Kompaniya vakili bunday ishqoriylikni baʼzi yuvish va tozalash vositalari darajasi bilan solishtirdi.
Bu misol nima uchun yonishning yoʻqligining oʻzi mahsulotni kamroq zararli deb hisoblashga hali imkon bermasligini koʻrsatadi. Moddalarning tarkibi, alohida moddalarning kontsentratsiyasi, ularning organizmga kirish usuli va isteʼmol qilish davomiyligi ahamiyatga ega.
Va bu yerda yana aynan mintaqaviy maʼlumotlarda uzilish paydo boʻladi. Mahalliy mutaxassislar hali nosvoy va Markaziy Osiyoda keng tarqalgan boshqa anʼanaviy mahsulotlar tarkibini oʻrganishlari kerak.
## Maʼlumotlar hozircha yetarli emas
Sigaretalar holatida yonish mahsulotlarining zarari haqidagi tezis salmoqli ilmiy bazaga ega. Tamakini isitish tizimlari ishlab chiqaruvchilari ham oʻz tadqiqotlarini taqdim etmoqdalar, ularga koʻra yonishning kamayishi yoki yoʻqligi bir qator zararli moddalar miqdorini kamaytiradi.
Ammo Markaziy Osiyo uchun savollar ancha koʻp qolmoqda. Nosvoy kabi anʼanaviy mahsulotlar haqida mustaqil maʼlumotlar yetarli emas, noqonuniy nikotin mahsulotlari tarkibi haqida maʼlumot kam va taqiqlar joriy etilgandan soʻng isteʼmolchilarning real xulq-atvori boʻyicha tadqiqotlar yetishmaydi.
Paradoksal vaziyat yuzaga kelmoqda: toʻliq taqiq isteʼmolchilarning bir qismini boshqa, kamroq oʻrganilgan mahsulotlarga undashi mumkin, ammo muqobillarning kamaygan xavfini tan olish ham ishonchli dalillarni talab qiladi.
Shu sababli asosiy savol nafaqat qaysi mahsulotni koʻproq yoki kamroq zararli deb hisoblashdadir. Shunday xulosa qaysi tadqiqotlarga asoslanganligini, ularni kim moliyalashtirganini va olingan natijalarni ishlab chiqaruvchidan mustaqil ravishda tekshirish mumkinmi-yoʻqmi — shuni tushunish kamroq muhim emas.
Hozircha bu savolga bir maʼnoli javob yoʻq.