Ikki qirgʻiz — uch partiya

Ikki qirgʻiz — uchta partiya

Qirgʻiziston Adliya vazirligi roʻyxatdan oʻtgan siyosiy partiyalar reyestrini yangiladi. Endi unda 306 ta partiya bor. Shu bilan birga, joriy yilning 1 yanvari holatiga koʻra, respublika aholisi soni 7,404 mln kishini tashkil etgan. Bundan kelib chiqadiki, yangi tugʻilgan chaqaloqlarni ham qoʻshib hisoblaganda, taxminan har 24,2 ming qirgʻizistonlikka bitta siyosiy partiya toʻgʻri keladi.

Dehqonlar, jangovar harakatlar faxriylari, sanoatchilar, savdogarlar va energetika sohasi xodimlarining oʻz partiyalari bor. Nomlanishida milliy tarkib ham aks etgan: qirgʻizlar, ruslar, qozoqlar, oʻzbeklar, uygʻurlar, koreyslar, dunganlar, nemislar. Gʻayrioddiy nomli partiyalar ham bor: «Komsomol», «Zolotoy tron» («Oltin taxt»), «Slava Stoletiyu Oktyabrya» («Oktyabrning yuz yilligiga shon-sharaflar») va «S.S.S.R.» («Soyuz. Svoboda. Spravedlivost. Rodina» — «Ittifoq. Ozodlik. Adolat. Vatan»).

Hatto kannabinoidlarni tibbiy maqsadlarda qonuniylashtirish va texnik nashachilikni qayta tiklash tarafdori boʻlgan «Legalayz» partiyasi ham mavjud. Partiyalar taʼsischilari orasida otalar va bolalar, opa-singillar va aka-ukalar, er-xotinlar uchraydi... Xullas, nazariy jihatdan Qirgʻizistonda partiyaviy hayot qaynashi kerak. Ammo, afsuski, bunday emas. Partiyaning Adliya vazirligida roʻyxatdan oʻtgani uning ishlayotganini anglatmaydi. Aks holda, respublikadagi siyosiy hayot ancha boyroq boʻlar edi.

Taʼsischilardan kimdir hozir chet elda — xuddi Qirgʻizistonning ikkinchi prezidenti, Adliya vazirligi reyestrida hali ham mavjud boʻlgan «Ak Jol» partiyasi bilan bogʻliq Kurmanbek Bakiyev kabi. Baʼzilari oʻz partiyalariga, baʼzan esa siyosatga aloqasi boʻlmagan ishlar boʻyicha qamoqda oʻtiribdi. Kimdir allaqachon jazo muddatini oʻtab, ozodlikka chiqqan. Ayrim taʼsischilar va hamtaʼsischilar esa endi hayot emas, lekin ular tomonidan tuzilgan partiyalar rasman reyestrda qolmoqda.

Shunday boʻlsa-da, 306 ta partiya Qirgʻiziston uchun chegara emas. 2024 yilning may oyida QR Adliya vaziri oʻrinbosari Baxtiyar Orozov idora bazasida 329 ta partiya roʻyxatda turganini maʼlum qilgan edi. Hozirgi koʻrsatkich bilan farq — 23 ta partiya. Ammo ushbu hisobni yuritishga majbur boʻlgan davlatdan tashqari, ularning yoʻqolib qolganini kim payqadi? Ramziy maʼnoda aytganda, dafn marosimiga marhumning qarindoshlari va goʻrkovlardan boʻlak hech kim kelmadi.

Aytgancha, avvalroq, 2021 yilgi saylovlar tahlil qilinayotganda, bir necha yildan beri ijtimoiy tarmoqlarning qirgʻiz segmentida vaqti-vaqti bilan juda qiziq bir maqol uchrab turishi koʻrsatib oʻtilgan edi: «Oʻz partiyasiga ega boʻlmagan siyosatchi Qirgʻizistonda yomon siyosatchidir». Albatta, bu hazil. Ammo shu bilan birga, u Qirgʻiziston Respublikasi ichidagi vaziyatni juda aniq tasvirlaydi, bu yerda turli jamoat arboblari oʻrtasida amalda birdamlik yoʻq va har kim qandaydir «adolat» izlash yoʻlida shusiz ham tilka-pora boʻlgan siyosiy «koʻrpa»ni oʻz tomoniga tortadi.

Oʻtmishdagi baʼzi voqealarni eslash joiz. 2007 yilda Qirgʻizistonda Jogorku Keneshga ilk bor toʻliq partiyaviy roʻyxatlar boʻyicha saylovlar boʻlib oʻtdi. Dastlab unda oʻsha paytdagi yuzga yaqin partiyadan 45 tasi ishtirok etmoqchi edi, biroq ulardan faqat 22 tasi boshlangʻich talablarni bajara oldi: nomzodlar roʻyxatini shakllantirdi va saylov garovini toʻladi. Keyin yana oʻntasi saralashdan oʻta olmadi.

Yakunda 12 ta partiya nomzodini ilgari surdi, parlamentdan esa faqat uchtasi joy oldi. Qolganlari ham ovoz toʻplashdi, biroq mandat olish shartlarini bajara olishmadi. Saylovchilarning qatnashishi 73,86 foizni tashkil etdi, prezidentparast «Ak Jol» partiyasi esa, keltirilgan yakuniy maʼlumotlarga koʻra, 61,73 foiz ovoz oldi.

Oʻsha paytdagi muxolifat hukumatni «Ak Jol» foydasiga maʼmuriy resursdan foydalanganlikda aybladi. Shu boldiki, 2010 yilda Kurmanbek Bakiyev hokimiyatdan agʻdarilib, «Ak Jol» partiyasi parlamentdagi vakilligidan mahrum boʻlganida, yangi hukumat vaʼda berdi: respublika endi prezidentlik emas, balki parlamentlik (aniqrogʻi, parlament-prezidentlik) tizimiga oʻtadi, maʼmuriy resurs boshqa boʻlmaydi. Demak, dedi yangi «Vatan otalari», saylovlar halol oʻtadi.

Ammo partiyalarga nisbatan savollar kamaygani yoʻq. 2010 yilgi parlament saylovlariga 29 ta partiya qoʻyildi. Saylov uchastkalariga qariyb 1,68 mln kishi keldi. Jogorku Keneshdan joy olgan beshta partiya birgalikda taxminan 1,1 mln ovoz toʻpladi. Qolganlari mandat ololmadi. QR MSK

Hatto yuzaki tahlil ham shuni koʻrsatadiki: maʼmuriy resursga tayanish Qirgʻizistondagi partiyalarga koʻplab noqulay savollarga javob bermaslik imkonini beradi. Masalan, mana bunday savolga: nega siz tashviqotni saylovga oz qolganda boshlaysiz, saylovchilar bilan doimiy ravishda — keyingi saylov tsikligacha ishlamaysiz?

Vaholanki, javob oddiy: birinchi navbatda partiyalar hokimiyat uchun kurashadi. Vaholanki, har qanday partiya uchun asosiy kurash — saylovchi uchun kurashdir. Buning uchun saylov natijalaridan qatʼi nazar, doimiy ishlash kerak. Ammo aksariyat partiyalarda bunday ish koʻzga tashlanmaydi. Hatto nomi tillarda boʻlganlarida ham.

Ushbu material chop etilishi arafasida tasodifiy yoʻlovchilar oʻrtasida soʻrovnoma oʻtkazildi — Qirgʻizistonning har bir viloyat markazida va Bishkekda uch kishidan soʻraldi. «Qirgʻizistonda 306 ta partiya borligini bilasizmi?» degan savolga suhbatdoshlar turlicha, baʼzan haqoratli soʻzlar bilan munosabat bildirishdi. Ammo umumiy fikr bitta edi: «Bizga shunchasining nima keragi bor?»

Menimcha, xuddi shu savolni Adliya vazirligida ham oʻzlariga berishmoqda. Biroq, QRning siyosiy partiyalar toʻgʻrisidagi qonuniga koʻra, partiya faoliyatini toʻxtatish uchun koʻzda tutilgan tartib — qayta tashkil etish yoki tugatish talab etiladi. Faqatgina sezilarli faoliyatning yoʻqligi uni reyestrdan oʻchirish uchun yetarli emas.

Mustaqillikning boshida koʻppartiyaviylikka katta umidlar bogʻlangan edi. Bu haqiqiy demokratiya ramziga aylanadi deb hisoblangan. Ammo vaqt koʻrsatdiki: Qirgʻiziston partiyalari bu ishonch kreditini yoʻqotdi. Ularning Adliya vazirligi reyestridagi koʻpligi esa, koʻpchilik hali ham hech narsani tushunib yetmaganidan dalolat beradi.

Partiyalar mamlakatga kerak: hokimiyatni xalq bilan yuzma-yuz qoldirish umuman xavfli. Ammo bular haqiqatan ham jamiyat manfaatlari yoʻlida ishlaydigan tuzilmalar boʻlishi lozim. Hech boʻlmaganda Qirgʻizistonda koʻppartiyaviylik masxara mavzusi boʻlishdan toʻxtashi uchun.