Hurmat-ehtirom bayonnomasi

Hurmat bayonnomasi

AQShda matbuotda allaqachon kuzning bosh siyosiy voqeasi deb atalayotgan muzokaralar boshlandi. XXR Raisi Si Tszinpin Donald Tramp bilan uchrashdi. Biroq, Reuters agentligining gʻarb tahlilchilari va Amerika hukumat apparatidagi manbalariga tayanib xabar berishicha, ushbu tashrif olamshumul kelishuvlarni olib kelmaydi. Muloqotning yagona sezilarli natijasi tomonlarning savdo sulhini uzaytirishga roziligi boʻladi. Ukraina va Eron masalasida ekspertlar keskin burilishlarni kutishmayapti.

Rais Si xohlaganidek, Tramp uni davlat darajasidagi tashriflar bayonnomasida koʻzda tutilgan barcha hurmat-ehtirom bilan kutib oldi. Oq uy rahbari Sini Endryus harbiy bazasida qutladi. Oxirgi marta Amerika prezidenti bunday yuqori martabali mehmonni shaxsan oʻzi kutib olganiga 11 yil boʻlgan edi. Marosimlarni yaxshi koʻradigan va kuchli yetakchilar bilan aloqalarni qadrlaydigan Tramp uchun ushbu tashrif uning jahon maydonidagi maqomining tasdigʻi boʻlib xizmat qiladi. Si esa, qabulning dabdabasiga eʼtibor bermagandek, yetib kelishi bilanoq siyosiy ohangga ega bayonot berdi. Uning soʻzlariga koʻra, Pekin va Vashington «raqib emas, balki sherik boʻlishlari kerak va ular oʻrtasidagi munosabatlar tinch-totuv yashash tamoyiliga asoslanishi lozim». Xitoy yetakchisining 23 sentyabrda boshlangan tashrifi 25 sentyabrgacha davom etadi.

Sammit oldidan ekspertlar umidlarni haddan tashqari oshirib yubormaslik kerakligi haqida ogohlantirishgan edi. Ularning baholashicha, ikki yetakchi uchrashuvining yagona natijasi oʻzaro taqiqlovchi tariflarni joriy etishdagi tanaffusni 2027 yilning yanvarigacha uzaytirish boʻladi. Shuningdek, bir qator aniq tovarlarga bojlarni kamaytirish, giyohvand moddalar kontrabandasiga qarshi kurashish va ikki davlat harbiylari oʻrtasidagi aloqalar boʻyicha kelishuvlar boʻlishi mumkin. Tramp, oʻz navbatida, Xitoy qamoqxonalarida saqlanayotgan ayrim AQSh fuqarolarini ozod qilishga erishish niyatida. Ehtimol, u oʻz maqsadiga erisha olar, bu esa Respublikachilar partiyasiga noyabr oyida boʻlib oʻtadigan Kongress saylovlarida qoʻshimcha ochkolar keltiradi.

AQSh Davlat kotibining sobiq oʻrinbosari Kurt Kempbell Amerika OAVlariga bergan bayonotida «bu sammitda asosiy narsa — jiddiy muammolar boʻyicha muzokaralar emas, balki yetakchilar bir-birlariga oʻz davlatlarining qudratini eslatib qoʻyishlaridir» deb aytdi. Shu bilan birga, har ikki yetakchi ham munosabatlarni barqarorlashtirishdan manfaatdor. Tramp — chunki u AQShda ommabop boʻlmagan Eron bilan urushga tortilgan. Vashingtonda, aftidan, Pekin oʻzining eng muhim savdo sherigi boʻlmish Islom Respublikasiga bosim oʻtkaza olishidan umid uzishgan va endi hech boʻlmaganda xitoyliklar xalaqit bermasligiga umid qilishmoqda. Tashrifdan ikki hafta oldin The Wall Street Journal gazetasi XXR Eronga yuqori aniqlikdagi sunʼiy yoʻldosh tasvirlarini taqdim etgani haqida xabar bergan edi. Bu goʻyoki eronliklarga Iordaniyadagi Muvaffak-Salti Amerika harbiy bazasiga hujum qilish imkonini bergan. Unga raketa zarbasi iyul oyida berilgan va uch nafar amerikalikning hayotiga zomin boʻlgan edi.

Si bilan uchrashuvdan oldin Tramp jurnalistlarga Xitoyga bosim oʻtkazish dastagi borligiga shaʼma qildi — bu yaqinda Kongress tomonidan qabul qilingan, Rossiya energiya resurslarini sotib oluvchi mamlakatlar tovarlariga taqiqlovchi tariflar toʻgʻrisidagi qonundir. Xitoy yetakchisi tahdidlarni yoqtirmasligini hisobga olsak, ehtimol bu AQSh prezidentining soʻnggi dalili boʻladi. Oʻzaro ayirboshlash ancha istiqbolli koʻrinadi. Xitoy Tehron bilan hamkorlikni qisqartirish yoki unga bosimni kuchaytirishni vaʼda qilishi, evaziga esa Trampdan Tayvanga Amerika qurollarini yetkazib berishni muzlatish vaʼdasini olishi mumkin. Nafaqat Tayvan, balki AQShning Osiyodagi ittifoqchilari, jumladan Yaponiya va Filippin ham Oq uyning bunday qadamidan xavtirda. Bu AQShning harbiy sheriklari oldidagi majburiyatlari ishonchliligiga shubha tugʻdirishi mumkin.

Iqtisodiyot oliy maktabining katta ilmiy xodimi Vasiliy Kashin shunday dedi: «Xitoy AQSh va Eron urushiga aralashmaslikka harakat qilmoqda. Pekin Tehronga qandaydir qurol-yarogʻ yetkazib bergani haqidagi maʼlumotlar shubhali. Ammo qandaydir razvedka maʼlumotlarini almashish va nishonni koʻrsatishda yordam berish ehtimoli bor, garchi bu ham ishonchli tasdiqlanmagan boʻlsa-da. Aniq narsa shuki, Xitoy Erondan koʻra koʻproq uning raqiblariga yordam bergan. Masalan, BAA va Bahraynga HHM (havo hujumidan mudofaa) tizimlarini yetkazib bergan».

Muzokaralar mavzularidan biri, matbuot yozishicha, sunʼiy intellekt boʻlishi mumkin. Bu mavzudagi muloqot davom etmoqda, ammo bu sohada ham Xitoy va AQSh raqib boʻlib qolmoqda. 2026 yilning may oyida, Trampning Pekinga tashrifi chogʻida unga Amerika texnologiya biznesi vakillaridan iborat nufuzli delegatsiya hamrohlik qilgan edi. Uning tarkibiga, masalan, Apple rahbari Tim Kuk va Tesla rahbari Ilon Mask kirgan edi. Ular juma kuni, 25 sentyabrda Si va Trampning sharafiga beriladigan tantanali tushlikda ham ishtirok etadilar. XXR Raisi bilan birga Xitoy biznesining qaysi vakillari kelganini Xitoy rasmiylari maʼlum qilishmadi.

Ekspertlar Ukraina-Rossiya mojarosi Trampning Si bilan muzokaralarida katta oʻrin egallamasligi borasida yakdil fikrdalar. Xitoy rasmiylari Rossiya Federatsiyasiga bosim oʻtkazish niyatida emasligini bir necha bor koʻrsatishdi, chunki Rossiya-Xitoy munosabatlarining hozirgi holati Xitoy uchun foydali, AQSh esa ularni qisqartirish evaziga taklif qiladigan hech vaqoga ega emas. Bundan tashqari, hozirda XXRda uzoqdagi mojarodan chetda ekanliklarini alohida taʼkidlashga harakat qilishmoqda. «Ruslar va ukrainlar bir-birlariga Xitoy butlovchi qismlaridan tayyorlangan dronlar bilan hujum qilishmoqda. Xitoyliklar bundan yaxshigina pul ishlashmoqda va bu ularni toʻliq qoniqtiradi», — deya xulosa qildi Kashin.

Donald Trampning Si Tszinpin bilan Endryus harbiy bazasidagi uchrashuvi — bu shunchaki diplomatik bayonnoma yoki televizion tasvirni yaxshi koʻradigan prezidentning ektsentrik harakati emas. Bu AQShning Xitoyga bosim oʻtkazishning avvalgi formulasi oʻzini toʻliq tugatgani haqidagi siyosiy signaldir.

Xitoy yetakchisini samolyot trapi yonida shaxsan kutib olish, qizil gilam, harbiy marosim — bu ramzlar tili boʻlib, u jahon siyosatida koʻpincha yakuniy kommyunikelardan koʻra balandroq yangraydi. Ayniqsa, gap sayyoraning ikki eng yirik iqtisodiyoti oʻrtasidagi raqobat haqida ketayotganda.

Amerika OAVlari maʼlumotlariga koʻra, Trampning Sini shaxsan kutib olgani — hatto davlat tashrifi uchun ham kamdan-kam uchraydigan qadamdir. Shu bilan birga, tomonlar belgilangan muddatga yangi cheklovlardan voz kechishni nazarda tutuvchi savdo sulhini uzaytirdilar.

Vashington rasman Xitoyni «jilovlash» kursini davom ettirmoqda: tariflar, eksport nazorati, yuqori texnologiyalar yetkazib berishga cheklovlar, yarimoʻtkazgichlar, telekommunikatsiyalar va taʼminot zanjirlari masalalarida ittifoqchilarga bosim oʻtkazish. Ammo bu siyosatning strategik natijasi dastlabki rejadan ancha murakkab boʻlib chiqdi.

Xitoy sanoat siyosatini qisqartirmadi, texnologik ambitsiyalaridan voz kechmadi va Amerika iqtisodiyotining ishlab chiqarish chekka hududi roliga rozi boʻlmadi. Aksincha, cheklovlar Pekinda gʻarb texnologiyalari, dasturiy taʼminoti, moliyaviy infratuzilmasi va logistika yoʻnalishlariga qaramlik milliy xavfsizlikka toʻgʻridan-toʻgʻri tahdid soladi degan ishonchni mustahkamladi.

Bu Xitoy AQShdan butunlay mustaqil boʻlib qoldi degani emas. Eng muhim segmentlarda — chiplar ishlab chiqarish uchun murakkab uskunalardan tortib bir qator dasturiy va muhandislik yechimlarigacha — Vashingtonda hamon jiddiy taʼsir dastaklari, demakki, bilvosita bosim oʻtkazish imkoniyati qolmoqda. Ammo sanktsiyalar kampaniyasining asosiy samarasi ikki yoqlama boʻldi: qisqa muddatli istiqbolda u Xitoy kompaniyalarining bir qismi ishini qiyinlashtirdi, strategik istiqbolda esa — import oʻrnini bosish, xususiy ilmiy bazani rivojlantirish va muqobil texnologik tizimlarni yaratish kursini tezlashtirdi.

RAND tahlilchilarining taʼkidlashicha, Amerika cheklovlari Xitoy rahbariyatida texnologik mustaqillikka boʻlgan intilishni yanada kuchaytirdi. Shu bilan birga, bozorlar va taʼminot zanjirlarining diversifikatsiya qilinishi bilan Pekinning tashqi bosimga nisbatan zaifligi kamayib bormoqda.

Uchrashuvning asosiy maʼnosi ham aynan shunda. Tramp shunchaki bojlar tahdidi bilan yon berishga majburlash mumkin boʻlgan mamlakat rahbarini kutib olayotgani yoʻq. U usiz jahon savdosi, nodir metallar, sanoat kooperatsiyasi, sunʼiy intellekt, dengiz kommunikatsiyalari xavfsizligi, Tayvan masalasi va yangi moliyaviy tizimni muhokama qilish mumkin boʻlmagan davlat yetakchisini kutib olmoqda.

Tashrif kun tartibida, savdodan tashqari, sunʼiy intellekt (SI), Tayvan, muhim minerallar va mintaqaviy xavfsizlik qayd etilgan.

Muzokaralarning eng ehtimoliy yopiq maqsadi — katta shartnoma emas, balki vaqtdan yutishga urinishdir. Amerikaga Osiyoda savdo urushi, texnologik mojaro va harbiy-siyosiy qarama-qarshilikning bir vaqtda keskinlashishiga yoʻl qoʻymaslik kerak.

Xitoyga esa tanaffusni qayd etish, tashqi bozorlarga chiqishni saqlab qolish va Vashingtonga aksilxitoy texnologik blokini uzil-kesil tuzishga yoʻl qoʻymaslik foydali.

Bunday mantiqda savdo sulhining uzaytirilishi chiroyli deklaratsiyalardan koʻra muhimroqdir: u har ikki tomon ham nazoratsiz eskalatsiyaning bahosidan xavfsirayotganini koʻrsatadi.

Boshqa talqin ham bor. Namoyishkorona tantanavorlik Pekinga emas, balki Amerika saylovchisiga qaratilgan boʻlishi mumkin. Tramp taqdirni hal qiluvchi masalalarni byurokratiyaga, ittifoqchilarga yoki xalqaro institutlarga topshirmasdan, Xitoy bilan shaxsan va qatʼiy gaplasha olishini koʻrsatishga intilmoqda.

Uning uchun toʻgʻridan-toʻgʻri aloqaning oʻzi ichki siyosiy kampaniyaning bir qismidir: u Xitoyga yon berayotgani yoʻq, balki «bitim tuzmoqda». Ammo Si Tszinpin uchun bu sahna boshqacha ishlaydi: Xitoy Oq uy har qanday holatda ham, xohlasa-xohlamasa, hisoblashishga majbur boʻlgan teng kuch markazi maqomining ommaviy tasdigʻini olmoqda.

Pekin asosan Vashingtonda yozilgan qoidalarga moslashgan davr haqiqatan ham tugab bormoqda. Uning oʻrnida xavfliroq tizim yuzaga kelmoqda: ikki gigant bir-biriga ishonmaydi, taslim boʻlishga tayyor emas, lekin oʻzlariga va butun jahon iqtisodiyotiga jiddiy zarar yetkazmasdan aloqalarni uzish uchun haddan tashqari bir-biriga bogʻlanib qolgan.

Endryus bazasidagi uchrashuv bu maʼnoda yarashishning boshlanishi emas. Bu yangi muvozanatning tan olinishidir: AQSh hali bosim oʻtkazishga qodir, ammo Xitoy ham allaqachon javob qaytarishga qodir.