Hokimiyatning behayoligi chegara bilmaydi
2016 yilning kuzida keyingi oʻn yillikda kommunal toʻlovlar aholiga tushadigan moliyaviy yukni oshirishning doimiy amaldagi mexanizmlaridan biriga qanchalik shiddat bilan aylanishini juda kam odam taxmin qila olardi
Hokimiyatning uyatsizligi chegara bilmaydi
2016 yilning kuzida keyingi oʻn yillikda kommunal toʻlovlar aholiga tushadigan moliyaviy yukni oshirishning domiy ishlaydigan mexanizmlaridan biriga qanchalik tez aylanishini kamdan-kam odam tasavvur qila olardi.
Ha, oʻn yil ichida mamlakat iqtisodiyoti ham, energiya resurslari narxi ham, oʻn yillar davomida yetarlicha investitsiyalarsiz eskirgan kommunal infratuzilmaning ahvoli ham oʻzgardi. Hech kim tariflar inflyatsiya, ishlab chiqarish xarajatlari hamda quvurlar, qozonxonalar va elektr tarmoqlarini taʼmirlash zaruratidan qatʼi nazar oʻzgarishsiz qolishi kerak, deb daʼvo qilmaydi. Lekin narxlarning iqtisodiy jihatdan asoslangan tuzatilishi va boshqaruvdagi xatolar oqibatlarini tizimli ravishda isteʼmolchilar yelkamiga agʻdarish oʻrtasida printsipial farq bor. Navbatdagi oshirish tannarx, modernizatsiya va davlat subsidiyalaridan voz kechish zarurati haqidagi odatiy tushuntirishlar bilan joʻr boʻlganda, hokimiyat aynan mana shu farqni payqamaslikni maʼqul koʻradi.
Kommunal soha sekin-asta tariflarni qayta koʻrib chiqish bosqichiga kirdi. Konkret aytganda, 2017 yildayoq elektr energiyasi, gaz, suv taʼminoti, isitish va issiq suv narxlari oʻzgardi. Keyingi yillarda energetika tariflari bir necha bor qayta koʻrib chiqildi, bunda 2018-2019 yillardagi uchta tuzatish jamlanib, elektr energiyasi va gaz boʻyicha oʻrtacha tortilgan tariflarning ikki baravar oshishiga olib keldi. Soʻngra pandemiya bilan bogʻliq tanaffus yuz berdi, ammo bu avvalgi kursdan voz kechishni anglatmas edi.
2024 yilda elektr energiyasi va gaz narxlari navbatdagi keng koʻlamli qayta koʻrib chiqildi, 2025 yil may oyida esa tariflar yana oshirildi. 2024 yildan elektr energiyasini isteʼmol qilishning ijtimoiy normasi joriy etildi, 2025 yildan esa yangi tarif bosqichlari amal qila boshladi, bunda belgilangan hajmlardan ortiqcha foydalanish isteʼmolchiga qimmatroqqa tushadigan boʻldi. 2026 yil iyun oyida elektr energiyasi va gaz narxlari yana oʻsdi. Shu tariqa, oʻtgan oʻn yillikda nafaqat tariflarning oʻzi, balki isteʼmol hajmiga qarab toʻlovni oshirishga imkon beruvchi hisob-kitob printsiplari ham oʻzgardi.
Issiqlik taʼminoti ham xuddi shu trayektoriya boʻylab harakatlanmoqda. Toshkentda isitish tarifi 2020-2021 yillar mavsumidan boshlab isitish davrida sutkasiga bir kvadrat metr uchun 142 soʻmni tashkil etgan edi, soʻngra izchil ravishda oshirilib, 2025 yil noyabriga kelib 241,44 soʻmga, yaʼni deyarli ikki baravarga yetdi. Endi uni 314 soʻmgacha, yaʼni yana 30 foizga oshirish taklif qilinmoqda. Hisoblagich boʻlgan taqdirda bir kubometr issiq suv narxi 8928,67 soʻmdan 11 607 soʻmgacha qimmatlashi mumkin. Va bu oxirgi oʻzgarish emas, chunki hokimiyat 2028 yildan boshlab markazlashtirilgan issiqlik taʼminoti tariflarini inflyatsiyani hisobga olgan holda, yiliga oʻn foiz bilan cheklab, har yili indeksatsiya qilish imkoniyatini koʻrib chiqmoqda.
Quruq raqamlar ortida oila byudjeti uchun juda aniq oqibatlar turibdi. Isitishni keraksiz servisga obuna kabi oʻz xohishi bilan bekor qilib boʻlmaydi, issiq suvga boʻlgan ehtiyoj esa amaldorlarning oʻz vazifalarini qanchalik muvaffaqiyatli bajarishiga bogʻliq emas. Inson kiyim sotib olishdan voz kechishi, xonadon taʼmirini kechiktirishi, ovqatlanish xarajatlarini qisqartirishi mumkin, lekin qishda u baribir issiqlik uchun toʻlashga majbur. Shunga koʻra, kommunal tariflar tizimli oʻsishi pensionerlar, farzandli oilalar va daromadi yuqori boʻlmagan fuqarolar uchun ayniqsa ogʻriqli boʻlgan toʻlovlar sirasiga kiradi. Narxning hamma uchun formal jihatdan bir xil oshishi mutlaqo har xil ogʻirlik keltirib chiqaradi: badavlat isteʼmolchi buni deyarli payqamasligi mumkin, ayni paytda pensiya yoki kamtarona ish haqiga yashayotgan inson uchun navbatdagi kvitantsiya suitsid haqida oʻylashga sabab boʻladi. Haddan tashqari keskinmi? Ehtimol. Ammo buni istisno qilib boʻlmaydi.
Aslida, gap hatto poytaxtning issiqlik va issiq suv tariflariga hali faqat qoʻshish taklif etilayotgan navbatdagi oʻttiz foizda ham emas. Printsipial savol shundaki, nega davlat fuqarolardan kommunal xizmatlarning haqiqiy tannarxini toʻlashni shunchalik oyoq tirab talab qiladi-yu, lekin ushbu xizmatlarni ishlab chiqaradigan, yetkazib beradigan va taqsimlaydiganlarga nisbatan oʻxshash talabchanlikni juda kam namoyish etadi? Agar korxonalarning xarajatlari eskirgan tarmoqlar, energiya yoʻqotishlari, samarasiz boshqaruv va oʻz vaqtida modernizatsiya qilinmagani sababli oʻsayotgan boʻlsa, nega birinchi galdagi yechim xarajatlarning isbotlangan qisqarishi emas, balki isteʼmolchilar toʻlovining oshirilishi boʻlmoqda?
Eʼtiborlisi, amaldagi loyihada 2027 yil yakunlari boʻyicha issiqlik energiyasi tannarxini 15 foizga kamaytirish, tarmoqlardagi yoʻqotishlarni 25 foizga qisqartirish, texnik audit oʻtkazish va korporativ boshqaruvni takomillashtirish chora-tadbirlari nazarda tutilgan. Bularning barchasi, shubhasiz, zarur, ammo noqulay savol tugʻiladi: agar shunday tejash zaxiralari mavjud boʻlsa, nega aholiga navbatdagi oshirish jamiyat sanab oʻtilgan oʻzgarishlar natijalarini koʻrishidan oldin taklif qilinmoqda? Nega fuqaro kelajakdagi samaradorlik vaʼdasi uchun bugun toʻlashi kerak, ayni paytda avvalgi samarasizlik uchun javobgarlik asosan idora xonalari ichida qolmoqda?
Aynan shu yerda hokimiyat uchun yana bir qulay konstruktsiya — jamoatchilik muhokamasi paydo boʻladi. Vazirlik qaror loyihasini eʼlon qiladi, hujjat muhokamaga qoʻyilganini maʼlum qiladi va shu orqali boʻlajak oshirish jamoatchilik manfaatlari tomonidan zarur tekshiruvdan oʻtmoqda degan taassurot uygʻotadi. Biroq loyihaning eʼlon qilinishining oʻzi aholi fikri qabul qilinayotgan qarorlarga haqiqatan ham taʼsir qilishining isboti emas. Buning uchun elektron sahifani ochish va eʼtiroz qoldirish imkoniyatini berishning oʻzi yetarli emas. Qancha taklif tushganini, ularning qaysi biri mazmunli boʻlganini, qaysilari rad etilganini va nega, qaysi eʼtirozlar qabul qilinganini va ular dastlabki hujjatni qanday oʻzgartirganini koʻrsatish kerak.
Oʻtgan oʻn yil ichida kommunal tariflarning tizimli oshirilishiga nisbatan shunday izchillikni kuzatishga imkon beradigan oshkora xabarlarni topishning imkoni boʻlmadi: fuqarolar bilan mazmunli muhokamadan tortib, yakuniy qaror qabul qilishda ularning takliflari hujjatli ravishda hisobga olinguniga qadar. Natijada, bu jarayon birinchi navbatda qarorga jamoatchilik roziligi qiyofasini berish uchun kerak, degan shubha tugʻiladi. Aynan qiyofasini, va boshqa hech narsa emas.
Hokimiyat qarorlariga oshkora norozilik potentsial koʻngilsizliklar manbai sifatida qabul qilinadigan jamiyatda ommaviy noroziliklarning yoʻqligini avtomatik ravishda maʼqullash deb qabul qilib boʻlmaydi. Odamlar oqibatlardan qoʻrqadi, murojaatlarning natijadorligiga ishonmaydi, oʻz eʼtirozlarining mustaqil koʻrib chiqilishiga umid qilmaydi va koʻpincha, hatto belgilangan summani adolatsiz deb hisoblasa ham, toʻlashni maʼqul koʻradi. Bunday sharoitda sukut saqlash rozilikni anglatmaydi, boʻysunish esa ommabop boʻlmagan qarorni jamoatchilik tomonidan maʼqullangan qarorga aylantirmaydi.
Vaziyatni jamiyat uchun zarur boʻlgan maʼnodagi real parlamentarizmning yoʻqligi yanada ogʻirlashtiradi: vakillik organi ijroiya hokimiyati qarorlarini shunchaki rasmiylashtirib qolmay, balki fuqarolar manfaatlarini ifoda etishi, ommabop boʻlmagan choralarning asoslanishini talab qilishi, xarajatlar samaradorligini tekshirishi va eng zaif qatlamlar himoya qilinishiga erishishi kerak. Agar deputatlar tarif siyosati ustidan jamoatchilik nazoratining mustaqil kanaliga aylanmasa, aholi amalda uning turmush darajasini bevosita belgilaydigan qarorlarga taʼsir qilish imkoniyatidan mahrum boʻladi. Unda ijroiya hokimiyati bir vaqtning oʻzida oshirish muallifi, uning zaruratini bosh tushuntiruvchi va oʻz harakatlarining adolatliligini baholovchi instantsiya boʻlib chiqadi.
Yopiq doira shu tariqa yuzaga keladi: ijroiya hokimiyati iqtisodiy zaruratga tayanib tariflarni oshiradi, fuqarolarga formal tartib doirasida eʼtiroz bildirish taklif etiladi, jamoatchilik qarshiligining yoʻqligi esa tanlangan kursning legitimligini egri tasdiqlash sifatida ishlatiladi.
Hech kim kommunal infratuzilma iqtisodiy sharoitlardan qatʼi nazar, faqat davlat hisobidan saqlanishini talab qilmayapti. Talab ancha oddiy va adolatliroq: aholiga yangi hisob-kitobni taqdim etishdan oldin, hokimiyat ishonchli hisob-kitoblarni taqdim etishi, oshirish zaruratini isbotlashi, yoʻqotishlarni qisqartirish natijalarini koʻrsatishi va taʼminlanganlar kategoriyasiga kirmaydigan fuqarolar qanday himoya qilinishini tushuntirishi kerak.
Hozircha esa davlat koʻp yillik kommunal xoʻjalik islohotlari nega uni yana va yana isteʼmolchining hamyoniga murojaat qilish zaruratidan xalos etmayotganini tushuntirishdan koʻra, aholidan tushadigan qoʻshimcha tushumlarni hisoblashni ancha yaxshiroq uddalamoqda, degan taassurot uygʻonmoqda. Fuqarolarning toʻlash majburiyati soʻzsiz deb eʼlon qilinib, amaldorlarning jamiyat oldida hisob berish majburiyati majburiy boʻlmagan formallikka aylanganda, hokimiyatning uyatsizligi haqiqatan ham chegara bilmaydi.
Va, ehtimol, bu voqeadagi eng xavotirli narsa shundaki, oʻn yil ichida kommunal tariflarning oshishi deyarli yil faollarining almashinishi kabi qabul qilinadigan boʻlib qoldi: yoqimsiz, ammo muqarrar. Vaholanki, muqarrarlik — iqtisodiy kategoriya emas, balki koʻpincha jamoatchilik nazoratining mutlaqo yoʻqligi natijasidir. Demokratiya niqobi ostidagi rivojlangan feodalizmning oʻzginasi.