Hindistonliklar toʻlamasdan xarid qilish zavqini kashf etmoqdalar

Hindistonliklar pul toʻlamasdan xarid qilish zavqini kashf etmoqdalar

FoodNeverComes ўзини "dofamin oshxonasi" deb ataydi

Qorningiz och. Yoki och emas. Buning farqi yoʻq.

Siz FoodNeverComes saytini ochasiz, 22 xil oshxonadan birini tanlaysiz va sahifani pastga varaqlay boshlaysiz. Sariyogʻli tovuq (Butter chicken) jozibali koʻrinadi. Bibimbap ham yomon emas. Bir nechta taomni savatchaga qoʻshasiz, umumiy summa ortib borishini kuzatasiz va toʻlov tugmasini bosasiz. Kuzatuvchi kuryer yoʻlda ekanini koʻrsatadi.

Soʻngra sayt ichidan sunʼiy intellekt tomonidan yaratilgan soxta qoʻngʻiroq boʻladi. U binoingiz tashqarisida turganini, lekin koʻchangiz yoki eshigingizni topa olmayotganini aytadi. Faqat bir narsa borki, aslida hech qachon hech qanday taom boʻlmagan. Buyurtma faqat ekranda mavjud.

"Taomga buyurtma bering. Hisobni oʻtkazib yuboring", deyiladi saytda.

Uning shiori bundan ham aniqroq: "Taom hech qachon kelmaydi — lekin dofamin keladi".

Hindistonning shimoliy Rajaston shtatidagi Udaypur shahridan boʻlgan ikki nafar 26 yoshli dasturchi — Purvansh Parmar va Anshul Sharma tomonidan yaratilgan FoodNeverComes sayti iyun oyida ishga tushirilganidan beri 2,7 milliondan ortiq tashrif buyuruvchini jalb qilganini aytmoqda.

Hozirda unda 22 ta oshxona, 327 ta taom va 319 ta haqiqiy retsept, shuningdek, soxta narxlar, simulyatsiya qilingan toʻlov jarayoni va xayoliy yetkazib berish tajribasi mavjud.

FoodNeverComes yangi internet kategoriyasi: isteʼmolning oʻzisiz, uning rituallarini takrorlaydigan "dofamin saytlari"ning bir qismidir. Soxta xarid saytlari, soxta yetkazib berish xizmatlari va hatto soxta taʼtillar mavjud.

Bu janr Janubiy Koreyada ommalashib ketdi

Dopamine Shop

Fakehaul

, masalan — ular taom yetkazib berish va xarid qilishdan tortib, sayohatgacha boʻlgan barcha narsani taqlid qiladi.

Biror narsa sotib olishdan zavqlanganimizda, aynan nimadan zavqlanamiz?

Bu gʻoya asoschilarning shaxsiy xarid qilish odatlaridan kelib chiqqan. Parmar va Sharma kompyuter fanlari boʻyicha diplom kursida tanishishgan va keyinchalik dasturiy taʼminot hamda sunʼiy intellekt mahsulotlarini ishlab chiqaradigan va Instagram uchun kontent yaratadigan NeuroX AI kompaniyasiga asos solishgan. Ular oʻz hayotlarida bir qonuniyatni payqab qolishdi: onlayn savatchalar oʻzlari xohlagan, lekin aslida hech qachon sotib olmagan buyumlar bilan toʻlib borardi.

Sharma elektronika buyumlarini koʻzdan kechirar, onlayn savatchani toʻldirar va uni shunday qoldirib ketardi. Parmarning onasi ham xuddi shunday qilardi. "U savatchaga narsalarni qoʻshar va 'Buni keyinroq buyurtma qilaman', derdi", deb eslaydi u.

Parmarning oʻzidagi holat esa taom yetkazib berish buyurtmalari bilan tugardi. Mumbaydagi ikki oylik loyiha davomida u haftasiga taom uchun 5 000-10 000 rupiy sarflaganini, baʼzida oʻziga aslida kerak boʻlmagan shirinliklar: belgiya vaflilari, muzqaymoq va bir safar oʻzi deyarli xohlamagan va doʻstlariga tarqatib yuborgan katta bankadagi smetanani buyurtma qilganini aytadi.

Uning fikricha, "ehtimol, haqiqiy ishtiyoq har doim ham taomga emas, balki uni buyurtma qilish ritualiga boʻlgan".

Ikkovlonning taʼkidlashicha, haqiqiy ochlik sifatida boshlangan narsa buyurtma berish zavqi bilan bogʻlanib qolishi mumkin. Vaqt oʻtishi bilan zerikish, xavotir yoki odat ochlik hissi oʻtib ketganidan keyin ham bu ishtiyoqni qoʻzgʻatishi mumkin.

"Baʼzida siz umuman och boʻlmaysiz. Zerikasiz yoki band boʻlasiz, keyin esa taom buyurtma qilish sizni yaxshi his qildirishini tushunasiz. Siz buyurtma berish harakatini oʻsha dofamin oqimi bilan bogʻlay boshlaysiz. Oxir-oqibat, siz faqat taomni xohlayotgan boʻlmaysiz", deydi Parmar.

Yel Isteʼmolchilar tahlili markazi direktori Ravi Dhar buni "kutish foydaliligi" (anticipatory utility) — isteʼmolni intizorlik bilan kutish zavqi deb ataydi. Bu ayniqsa tasavvurni boyitadigan narsalar — yangi poyabzal, taʼtil, restorandagi taom bilan juda kuchli boʻladi, chunki intizorlik tajribaning bir qismiga aylanadi.

Dharning aytishicha, baʼzida intizorlik egalik qilishdan koʻra zavqliroq boʻlishi mumkin: "Hayajon quvishdadir". Buyum qoʻlga kiritilgach va keskinlik barham topgach, ruhiy qoʻzgʻalish pasayadi.

Neyrobiologiyada quvish va qoʻlga kiritish oʻrtasidagi ushbu farq uchun maxsus atama mavjud boʻlib, u ommabop tushunchani murakkablashtiradi. Internetdagi "dofamin oqimi" haqidagi gap-soʻzlarga qaramay, dofamin shunchaki miyaning zavqlanish kimyoviy moddasi emas.

Michigan universiteti neyrobiologi, "xohlash" (wanting) ва "yoqtirish" (liking) nazariyasini ishlab chiqqan Kent Berrij ularning alohida jarayonlar ekanini aytadi. Xohlash — bu biror narsaga nisbatan motivatsion intilish; yoqtirish esa unga ega boʻlish zavqidir. Ular koʻpincha birga keladi, lekin doim ham emas. Uning fikricha, dofamin ikkinchisini emas, balki birinchisini harakatga keltiradi.

Internetdagi jozibali taomlar yoki mahsulotlar ushbu xohlash tizimini faollashtirishi mumkin, Berrij buni "ragʻbatlantiruvchi ahamiyatlilik" (incentive salience) деб атайди.

"Baʼzi vaziyatlar 'xohlash'ning oʻzini qoʻzgʻatishi mumkin", deydi u. Biz yakuniy zavq zaif boʻlsa ham, biror narsaga qattiq intilishimiz mumkin — yoki oddiyroq aytganda, biror narsani oxir-oqibat yoqtirganimizdan koʻra koʻproq xohlashimiz mumkin.

Stenford universitetining qaramlik boʻyicha psixiatri va "Dofamin millati" (Dopamine Nation) kitobi muallifi doktor Anna Lembke ham shunga oʻxshash farqni keltiradi.

"Dofaminni zavqlanish kimyoviy moddasi deb atash — bu haddan tashqari soddalashtirishdir", dedi u menga. "Dofamin — bu 'koʻproq ol' yoki 'koʻproq bajar' deydigan molekula, lekin bu albatta zavqlanish bilan teng degani emas".

U shuningdek ritualga ham eʼtibor qaratadi. Mukofot bilan bogʻliq belgilar va odatlar oʻz-oʻzidan mustahkamlanib borishi mumkin, deydi u: qaramlikda, giyohvand moddalarni isteʼmol qilishga olib boradigan odatiy harakatlar oxir-oqibat giyohvand moddaning oʻzi kabi muhim ahamiyatga ega boʻlishi mumkin. "Mukofotni kutish mukofotning oʻzi kabi mustahkamlovchi boʻlishi mumkin", deydi u.

Xayoliy taomga qayta-qayta buyurtma berish haqiqiy ishtiyoqni qondira oladimi? Berrijning aytishicha, bu ritual "dofamin oqimi va kuchli 'xohlash'ni yaratishi, shuningdek, zaif shartli 'yoqtirish'ni uygʻotishi" mumkin.

Ammo u "yangilik tezda oʻz jozibasini yoʻqotishini" kutadi va agar koʻp odamlar 10 tadan ortiq xayoliy buyurtma berish uchun qaytsalar, bundan "hayratda qolishini" aytadi.

Dhar simulyatsiya qilingan isteʼmol oʻziga xos yengillashish klapani boʻlib xizmat qilishi mumkinligi haqidagi gʻoyaga koʻproq moyil.

"Simulyatsiya qilingan xaridlar isteʼmolchi ishtiyoqini qondira olishini bilish uchun bizga hali koʻproq empirik maʼlumotlar kerak boʻlsa-da, oʻyinlardagi simulyatsiya qilingan isteʼmol maʼlumotlari bu juda samarali boʻlishi mumkinligini koʻrsatmoqda", deydi u.

Ammo xuddi shunday ehtimolli xavf ham bor: ritual shunchaki oʻzi almashtirishi kerak boʻlgan xulq-atvorni mashq qildirishi mumkin.

Lembkening aytishicha, dalillar hali uzil-kesil emas va taʼsir odamga qarab farq qilishi mumkin. Ammo uning shaxsiy fikricha, vaqt oʻtishi bilan bu saytlar "oʻzlari simulyatsiya qilishga urinayotgan oʻsha qaramlik keltirib chiqaruvchi neyron tarmoqlarini mustahkamlashi" mumkin.

"Biroq, bir ijobiy tomoni shundaki, ushbu saytlardan foydalanadigan odamlar maʼlum darajada oʻzlarida muammo borligini tan olishgan va bu tan olish koʻpincha sogʻayish yoʻlidagi birinchi qadamdir", deydi Lembke.

Sharma bilmasdan oʻz ustida tajriba oʻtkazdi. Telefonining ekrani singanida, u Amazon'da olti yoki yettita muqobil telefonni solishtirish va ularni savatchasiga qoʻshish uchun bir hafta vaqt sarfladi. Keyin esa telefon apparatini taʼmirlatdi.

"Menga izlanish va telefonlarni savatchaga solish jarayoni yoqdi", deydi u. "Oxir-oqibat men telefon sotib olmadim".

Endi u oʻzini taom yetkazib berish saytlarida ham xuddi shunday qilayotganini, ayniqsa xavotirlanganda, toʻlov qilmasdan savatchalarni toʻldirayotganini payqab qoladi. "Men bu muammodan aziyat chekayotganimni angladim", deydi u.

Saytning blogida soxta taom buyurtma qilishning "jiddiy tomoni" — taom yetkazib berishga qaramlik va nima uchun soxta buyurtma berish yaxshi his qilishidan tortib, ishtiyoq, aybdorlik hissi va xarid savatchasi psixologiyasigacha koʻrib chiqiladi.

Asoschilar oʻshandan beri bu gʻoyani taomdan tashqariga ham kengaytirishdi. Ikkinchi sayt — TripNeverLeaves foydalanuvchilarga taʼtilni — boriladigan joy, parvoz, oʻrindiq, mehmonxona va mashgʻulotlarni rejalashtirish imkonini beradi, soʻngra ularni hech qachon uchish-qoʻnish yoʻlagini tark etmaydigan virtual parvozga yuboradi. Ularning aytishicha, bu sayt 100 000 dan ortiq tashrif buyuruvchini jalb qilgan.

Bu tashrif buyuruvchilar kim ekanini aniqlash qiyinroq. Ammo Lembkening aytishicha, yoshlar raqamli mukofotlarni mustahkamlashga ayniqsa moyil boʻlishi mumkin, chunki "rivojlanayotgan miya — zaif miyadir".

"Bolalik va erta oʻsmirlik davrida ishtahani jilovlovchi tormoz vazifasini bajaradigan peshona boʻlagi miyaning his-tuygʻu markazlari bilan hali toʻliq bogʻlanmagan boʻladi. Shu sababli, oʻsmirlar salbiy oqibatlarni anglamasdan tavakkal qilishga koʻproq moyil boʻladilar va bunday moddalar hamda xulq-atvorlarga duch kelganda, ularga qaram boʻlib qolish ehtimoli yuqori boʻladi", deydi u.

Hozircha asoschilar saytlardan pul ishlash koʻzda tutilmaganini aytishmoqda. Ular saytlarni bepul saqlab qolishni va oxir-oqibat maʼlumotlarni neyrobiologlar hamda psixologlar bilan baham koʻrishni rejalashtirishmoqda.

Haddan tashqari koʻp taom buyurtma qilish haqidagi hazilday tuyulgan narsa zamonaviy isteʼmol haqidagi kattaroq savolga olib keldi: agar zavqning katta qismi biz buyumga ega boʻlishimizdan oldin sodir boʻlsa, bizga umuman oʻsha buyum kerakmi?