Hindiston tungi osmoni boʻylab turistlarga yoʻlboshchilik qilayotgan yosh ayollar

Hindistonning tungi osmoni boʻylab turistlarga yoʻlboshchilik qilayotgan yosh ayollar

Hanleda tungi soat 10 va havo juda sovuq.

Hindistonning Himolay togʻlaridagi Ladakx mintaqasida joylashgan ushbu chekka qishloqda kuchli shamol esmoqda, ammo bundan hech kim bezovta boʻlayotganga oʻxshamaydi. Kechki ovqat tugagan, lekin aholi uxlashga ketish oʻrniga tashqariga toʻplanmoqda.

Buning sababi tepada — osmonda.

Dengiz sathidan 14 764 fut (4 500 m) balandlikda joylashgan Hanle oʻzining gʻayrioddiy darajada musaffo va qorongʻi osmoni bilan mashhur. Qalin kurtkalar, jun telpaklar va qoʻlqoplar kiyib olgan turistlar va mehmonlar Somon Yoʻlini tomosha qilish hamda teleskoplar orqali sayyoralar, Oy va uzoq yulduzlarni kuzatish uchun kelishadi.

Ularning orasida toʻrt nafar yosh ayol bor: Palzes Angmo, Tsering Dolker, Tsering Yangdol va Padma Chamchot.

Ular Hanlening astro-elchilari boʻlib, mehmonlarni tungi osmon boʻylab olib yurishga oʻrgatilgan.

Kunduzi ular oilaviy mehmon uylarida ovqat pishirishadi, xonalarni tozalashadi va mehmonlarga gʻamxoʻrlik qilishadi. Tunda esa teleskoplarni oʻrnatib, lazer koʻrsatkichlari bilan yulduz turkumlarini koʻrsatishadi va qorongʻi osmonda mehmonlar nimani koʻrayotganini tushuntirib berishadi.

Toʻrttala ayol ham 20 yoshdan oshgan boʻlib, shu yulduzlarga qarab ulgʻaygan, ammo ularni teleskop orqali kuzatishni atigi bir necha yil oldin oʻrganishgan.

«Bu yerda osmon doim shunday porlab turgan», deydi 28 yoshli Dolker.

Oʻzgargan narsa shundaki, odamlar endi mahalliy aholi uzoq vaqtdan beri hayotning oddiy bir qismi deb hisoblagan narsani koʻrish uchun yuzlab kilometr yoʻl bosib kelishmoqda.

Hanlening chekka, baland togʻli hududda joylashgani, quruq havosi va yorugʻlik bilan ifloslanishning yoʻqligi uning osmonini astronomlar uchun juda qadrli qiladi. Sovuq sahro har yili taxminan 260 kechada kuzatish uchun qulay sharoit yaratadi.

Hanleda, shuningdek, Hindiston Astrofizika instituti tomonidan boshqariladigan Hindiston astronomik rasadxonasi joylashgan boʻlib, u astronomik tadqiqotlarning muhim markazi hisoblanadi. 2022 yilda u Hindistonning birinchi Qorongʻi osmon qoʻriqxonasiga aylandi, bu uning musaffo osmonini sunʼiy yorugʻlikdan himoya qilishga yordam berdi va Hanleni astronomiya turizmi xaritasiga kiritdi.

Hukumat maʼlumotlariga koʻra, shundan beri tashrif buyuruvchilar soni keskin oshdi: besh yil oldin yiliga 3 000 ga yaqin boʻlgan boʻlsa, 2024-25 yillarda qariyb 30 000 ga yetdi.

Mehmonlar soni ortishi bilan mahalliy aholi uchun imkoniyatlar ham kengaydi.

2022 yilda Ladakx maʼmuriyati va Hindiston Astrofizika instituti Hanle va yaqin atrofdagi qishloqlardan 24 nafar yoshga astronomiya boʻyicha taʼlim berdi. Bu toʻrt ayol ham ularning orasida edi.

15 kun davomida ular yulduzlar, sayyoralar va yulduz turkumlarini aniqlashni, tungi osmonda yoʻnalish olishni, teleskoplarni boshqarishni va telefonlarida Somon Yoʻlini suratga olishni oʻrganishdi.

Astronomiya boʻyicha yoʻlboshchi boʻlish hech qachon ularning rejalarida boʻlmagan. Uskunadan birinchi marta foydalanganda, biror narsani shikastlab qoʻyishdan xavotirlanib, hayajonlanishgan. Sekin-asta ular uning qanday ishlashini oʻrganib, undan ishonch bilan foydalanadigan boʻlishdi.

Hanle 2022 yilda Hindistonning birinchi qorongʻi osmon qoʻriqxonasi deb eʼlon qilingan edi.

Toʻrt yil oʻtgach, ular ishonchli astronomlarga aylanishdi va ularning oqshomi taxminan soat 21:00 da boshlanadi.

Ular mahalliy mehmon uylaridan kelgan sayyohlarga yoʻl koʻrsatishdan oldin, tungi sayyoralar va yulduz turkumlarini kuzatish uchun teleskoplarni sozlashadi.

Ular lazer koʻrsatkichlaridan foydalanib, oddiy koʻz bilan koʻrinadigan yulduz turkumlari va obʼyektlarni koʻrsatib, Oydagi kraterlarni, Saturn halqalarini, tungi osmonning eng yorqin yulduzi — Vegani va boshqa sayyoralarni namoyish etishadi.

Keyin Somon Yoʻli navbati keladi. Har kuni soat 23:00 da qishloqda chiroqlar oʻchiriladi va Hanle qorongʻilikka choʻmadi, mehmonlar esa endilikda yanada yorqinroq koʻrinayotgan galaktikani suratga olishga shoshilishadi.

«Odamlar teleskop orqali boqib, Somon Yoʻli fonida suratga tushganlarida, cheksiz quvonchni his qilishadi. Biz ularga Somon Yoʻlini suratga olishlari uchun mobil telefonlari sozlamalarini toʻgʻrilashda ham yordam beramiz», deydi Padma Chamchot.

Bu koʻpincha bir mehmonga suratga tushishga yordam berishdan boshlanib, uzun navbat bilan tugaydi. Ayollar, shuningdek, oʻzlarining ijtimoiy tarmoqlari uchun ham suratlar olishadi, oʻsha kechada tasvirga tushirgan yulduzlari va boshqa manzaralari haqida fikr almashishadi.

Ayollar, shuningdek, mehmonlarga oddiy koʻz bilan koʻrinadigan yulduzlarni topishga yordam berish uchun osmonga lazer yoʻnaltirishadi.

Ammo kunduzi hayot ancha oddiy.

Hanleda mehmonxonalar kam va dam olish maskanlari yoʻq, shuning uchun tashrif buyuruvchilar asosan oilaviy mehmon uylarida, koʻpincha odamlar uylarining qoʻshimcha qurilgan qismlarida qolishadi. Chamchotning oilasi ham shunday uyni boshqaradi.

«Mehmonlarga gʻamxoʻrlik qilish, ovqat pishirish, xonalarni tozalash va uy ishlarini bajarish kunimizni band qiladi», deydi u.

«Kechki soat toʻqqizdan boshlab biz tungi yulduzlarni kuzatish seanslari uchun teleskoplarni oʻrnatishni boshlaymiz».

Ularning oilaviy mehmon uylari asosiy daromad manbai boʻlib qolmoqda, biroq ayollar astronomiyadan har bir seans uchun 200 rupiy olib, oyiga taxminan 25 000 rupiy (260 dollar; 193 funt sterling) ishlab topishadi. Qattiq sovuq qishda, turistlar kam kelganda daromad kamayadi, ammo bu pullar ularga katta moliyaviy mustaqillik berdi: ular endi ota-onalaridan pul soʻrashlariga hojat qolmadi.

«Biz topgan pulimizni tejab, oʻzimiz xohlagan narsalarga, jumladan, yangi telefonlarga sarflashimiz mumkin», deydi Padma.

Astro-elchilar uchun bu oʻzgarish nafaqat moliyaviy, balki shaxsiy jihatdan ham ahamiyatli boʻldi.

«Bu ishni boshlashdan oldin bizda oʻzimizga boʻlgan ishonch yetishmasdi», deyishadi ular.

Biroq, Hanlening ortib borayotgan mashhurligi xavf-xatarlarni ham keltirib chiqarmoqda. Mahalliy aholining tirikchiligini taʼminlayotgan oʻsha turizm Hanleni oʻziga xos qiladigan qorongʻilikka xavf solishi ham mumkin.

Tez surʼatlardagi qurilish va ortib borayotgan turizm Hanlening qorongʻi osmoniga tahdid solmoqda.

Tashrif buyuruvchilar soni, qisman Hanlening tungi osmoni va uning dunyodagi eng baland avtomobil yoʻllaridan biri boʻlgan Umling La dovoniga boradigan yoʻlda joylashgani haqidagi ijtimoiy tarmoqlardagi postlar tufayli keskin oshdi. Ammo koʻproq turistlar koʻproq transport harakati, qurilish va sunʼiy yorugʻlikni anglatadi — bularning barchasi ular koʻrish uchun keladigan qorongʻilikka tahdiddir.

IAO katta muhandisi va jamoatchilik bilan aloqalar boʻlimi rahbari Sonam Jorphailning aytishicha, turizm Hanleda ish oʻrinlari yaratmoqda va rivojlanishni ragʻbatlantirmoqda, ammo qorongʻi osmonni himoya qilish uchun oʻsishni nazorat qilish kerak.

«Ular ilmiy hamjamiyat va oddiy odamlar — mahalliy aholi va mehmonlar oʻrtasida koʻprik boʻlishmoqda», deya qoʻshimcha qiladi Jorphail.

Ammo koʻp yillardan beri yashovchi aholining aytishicha, Hanlening tungi osmoni allaqachon oʻzgarmoqda. Padmaning 70 yoshdan oshgan otasi Dhuntup Chamchot osmon bundan ham qorongʻiroq boʻlgan vaqtlarni eslaydi.

«Oʻsha paytlarda, havo yaxshi boʻlganda, odamlar koʻpincha tashqarida, ochiq osmon ostida uxlashardi», deydi u.

Yosh ayollar koʻpincha oilalarini ham yulduzlarni kuzatishga olib chiqishadi.

«Biz tez-tez oilamizga tungi osmonni teleskop orqali koʻrsatib turamiz. Endi ular buni tomosha qilishni yaxshi koʻrishadi», deydi astro-elchilardan biri Yangdol. «Agar birortamiz atigi bir kun dam olsak, oilamizdagilar nega teleskop oʻrnatilmaganini soʻrashadi», deya hazillashadi u.

Ayollar Hanleni yoki uning qorongʻi osmonini tark etish istagi yoʻqligini aytishadi. Ular mehmonlarning taassurotlarini yaxshilash uchun malaka oshirish kurslari va yaxshiroq teleskoplar hamda okulyarlar boʻlishini umid qilishadi.

Toʻrt yil oldin bu uskuna ular uchun notanish edi; endi esa ular yulduzlar atrofida oʻz kelajagini qurishmoqda.