«Hech bir mamlakat bu vazifalarni bir oʻzi hal qilolmaydi». Bolalar onkologiyasi boʻyicha kongressda nimalar muhokama qilindi

«Hech bir mamlakat bu vazifalarni yolgʻiz oʻzi hal qila olmaydi». Bolalar onkologiyasi boʻyicha kongressda nimalar haqida soʻz bordi

Samarqandda «Bolalar farovonligiga investitsiyalar» Butunjahon sammiti doirasida Bolalar onkologiyasi va gematologiyasi boʻyicha ikkinchi Xalqaro kongress boʻlib oʻtdi. Uning mavzusi «Sogʻayishdan hayot sifati tomon» deb nomlandi. Forumda Oʻzbekiston, Rossiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Tojikiston sogʻliqni saqlash vazirlari, shuningdek, Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti, Bolalar onkologlari xalqaro jamiyati (SIOP) va xorijiy universitet klinikalari vakillari ishtirok etdi.

Bunday ilk kongress ikki yil avval Toshkentda oʻtkazilgan edi. St. Jude Bolalar tadqiqot shifoxonasi vitse-prezidenti Karlos Rodriges-Galindo taʼkidlaganidek, endilikda aniq natijalar haqida gapirish mumkin.

«Bugun biz Samarqandda kattaroq narsa bilan — harakatlar oʻz samarasini berayotganining isboti bilan yigʻildik. Qisqa vaqt ichida Oʻzbekiston milliy strategiyani qabul qildi, ixtisoslashtirilgan markazlarni kuchaytirdi, xalqaro akademik xab yaratdi va yashovchanlik koʻrsatkichi oʻsayotganiga guvoh boʻla boshladi. Bu natijalarni yagona yangi preparat olib kelgani yoʻq. Ularni koʻplab ishlarni yaxshi bajargan koʻplab insonlar olib keldi: erta tashxis qoʻyish, xavfsizroq qon quyish, isitmani oʻz vaqtida payqagan hamshira, bola davolanishni yakunlay olishi uchun qoʻllab-quvvatlangan oila. Sogʻayish — bu bitta preparat emas, bu tizimdir», — dedi Rodriges-Galindo.

Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vaziri Eldor Adilovning maʼlum qilishicha, agar ilgari kasallikning ilk belgilaridan to ixtisoslashtirilgan terapiya boshlanguniga qadar oylar oʻtgan boʻlsa, endilikda bu muddat bir necha haftagacha qisqardi. Deyarli 10 nafar boladan 9 nafari zarur dori-darmonlar bilan taʼminlangan, vaholanki ilgari bunga faqat har uchinchi bola ega boʻlar edi.

Vazir, shuningdek, davolanishdan keyingi hayot sifati kongress mavzusi bilan bevosita bogʻliqligini taʼkidladi.

«Biz bola haqidagi gʻamxoʻrlik uning shifoxonadan chiqarilishi bilan tugamasligi kerak, degan pozitsiyadan kelib chiqamiz. Uzoq muddatli tibbiy kuzatuv, reabilitatsiya, psixologik qoʻllab-quvvatlash va taʼlimni davom ettirish imkoniyatini taʼminlash zarur. Onkologik kasalliklarni boshdan kechirgan bolalarni katta yoshga yetguniga qadar kuzatib borish tizimini yaratish alohida ahamiyatga ega», — dedi Adilov.

Soʻzining yakunida u Sogʻliqni saqlash vazirligining Garvard tibbiyot maktabining genetik kasalliklar xalqaro markazi bilan hamkorligi boshlanganini eʼlon qildi. Vazir genom va individuallashtirilgan tibbiyotni keyingi ilgarilashning kaliti deb atadi.

JSSTning Yevropa regional byurosi sogʻliqni saqlash tizimlari boʻyicha direktori Natasha Azzopardi-Muskat taʼkidlaganidek, dunyoda har yili 400 mingdan ortiq bolalarda saraton tashxisi qoʻyiladi, davolash natijalari esa hamma joyda ham yaxshilanayotgani yoʻq.

Uning soʻzlariga koʻra, dori-darmonlardan foydalanish boʻyicha global platforma tufayli Oʻzbekiston 2000 dan ortiq bolalar uchun asosiy oʻsimtaga qarshi preparatlardan foydalanish imkoniyatini yaxshiladi. Ehtiyojni muntazam hisoblab chiqish xaridlarni rejalashtirishga va davolanishdagi xavfli tanaffuslarni qisqartirishga yordam berdi, 500 ga yaqin tibbiyot xodimi esa malaka oshirdi.

«Biz bolalarning shunchaki omon qolishini xohlamaymiz. Saratondan tuzalgan bola maktabga qaytish, oʻz intilishlariga erishish va maqbul darajadagi sogʻliq hamda farovonlikdan bahramand boʻlish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Buning uchun reabilitatsiya, ruhiy sogʻliq va psixoijtimoiy qoʻllab-quvvatlashga eʼtibor qaratish lozim. Bu maʼnoda kongressning „Sogʻayishdan hayot sifati tomon“ mavzusi bolalar saratoni boʻyicha global kun tartibining keyingi bosqichini aks ettiradi», — dedi Azzopardi-Muskat.

Oʻzbekiston bolalar onkologiyasi xizmati rahbari Jamilya Polatova mamlakat bosib oʻtgan yoʻl haqida soʻzlab berdi. Yaqin-yaqingacha onkologik va gematologik kasalliklari boʻlgan bolalarga yordam yagona tashkiliy tuzilmasiz turli muassasalarda koʻrsatilar edi, maʼlumotlar tarqoq, statistika esa taqqoslab boʻlmaydigan darajada edi. U mustaqil milliy xizmatni yaratish toʻgʻrisida bir qator qarorlar qabul qilingan 2021 yilni burilish nuqtasi deb atadi.

Uning soʻzlariga koʻra, dastlabki tizimlashtirilgan maʼlumotlar kasallik kech aniqlanishini va davolanishgacha boʻlgan yoʻl uzoqligini koʻrsatdi. 2023 yilda kasallik birinchi va ikkinchi bosqichlarda 23% holatlarda aniqlangan, uchinchi va toʻrtinchi bosqichlar ulushi esa 70% dan ortiqni tashkil etgan. Ilk belgilardan davolash boshlanguniga qadar 160 kundan ortiq vaqt oʻtgan. Bir yillik yashovchanlik onkologik kasalliklarda 37% ni va gemoblastozlarda 17% ni tashkil etgan.

Hozirda vaziyat oʻzgardi. Erta bosqichlarda aniqlash ulushi 2025 yilda 25% gacha oʻsdi, joriy yilning yetti oyi ichida esa, dastlabki maʼlumotlarga koʻra, 28% ga yetdi. Bir yillik yashovchanlik onkologik kasalliklarda 44,5% gacha va gemoblastozlarda 42% gacha ortdi. Ixtisoslashtirilgan preparatlar bilan taʼminlanganlik 33% dan 88% gacha oʻsdi, davlat tomonidan xarid qilinadigan oʻsimtaga qarshi preparatlar roʻyxati esa 39 tadan 53 ta nomgacha kengaydi.

Milliy model, deb tushuntirdi Polatova, bemor yoʻnalishi atrofida qurilgan. Agar birlamchi boʻgʻin darajasida kasallikka shubha paydo boʻlsa, «yashil yoʻlak» ishga tushadi: bola ustuvor tartibda zarur tekshiruvlarga yuboriladi. Agar tashxis tasdiqlanmasa, u pediatr kuzatuviga qaytadi, tekshiruvlar haqidagi maʼlumotlar esa uni bir tuzilmadan boshqasiga oʻtishda kuzatib boradi.

«Bizning maqsadimiz — bu tizimdir. Bola yordam koʻrsatish darajalari orasida koʻzdan gʻoyib boʻlmaydigan, ushlanib qolishlar esa koʻrinadigan va boshqariladigan boʻladigan tizim. Lekin yoʻnalish davolanish bilan tugamaydi. Erta va keyingi reabilitatsiya, uzoq muddatli kuzatuv, koʻrsatmalar boʻlganda esa — palliativ yordam, uyda palliativ yordamni qoʻllab-quvvatlash va rivojlantirish uning davomiga aylanadi», — dedi Polatova.

2025−2030 yillarga moʻljallangan milliy strategiya beshta tayanch yuqori texnologiyali maydonchani nazarda tutadi: Toshkentdagi milliy va Samarqand, Buxoro, Andijon hamda Qoraqalpogʻistondagi toʻrtta mintaqalararo maydoncha. Kongress doirasida barcha mintaqalararo tibbiyot muassasalarida koykalar fondini koʻpaytirishga qaror qilindi. Jamilya Polatovaning soʻzlariga koʻra, ushbu markazlar ixtisoslashtirilgan yordam poytaxtda toʻplanib qolmay, mintaqalarda ham hammabop boʻlib qolishi uchun tashkil etilmoqda.

Oʻzbekistonda bolalar onkologiyasi uchun dori-darmonlarni uzluksiz yetkazib berishni ikkita xalqaro dastur taʼminlaydi. Birinchisi — JSSTning Bolalar saratoniga qarshi kurashish boʻyicha global tashabbusi boʻlib, u 2018 yilda 2030 yilga borib yashovchanlikni kamida 60% ga yetkazish maqsadida yoʻlga qoʻyilgan. Ikkinchisi — JSST va unga 200 mln dollar ajratgan St. Jude gospitali tomonidan yaratilgan Dori-darmonlardan foydalanish global platformasidir. Kafolatlangan sifatdagi preparatlar YUNISEF va PAOZ Strategik jamgʻarmasi orqali xarid qilinadi hamda ishtirokchi mamlakatlarga bepul yetkazib beriladi.

Samarqanddagi yangi markaz birinchi boʻlib rotatsiyaga kiradi, soʻng — boshqa viloyatlar. Keyingi qadam — ilk belgilardan tashxisgacha boʻlgan vaqtni qisqartirish uchun pediatrlar va birlamchi boʻgʻin shifokorlarini oʻqitish. Minkov ishning dastlabki natijalarini bir yildan keyin taqdim etishni rejalashtirmoqda.

Institut Oʻzbekiston bilan hamkorlikka boshqa hamkorlardan keyinroq qoʻshilmoqda va tomonlar hozircha hamkorlik nuqtalarini belgilab olmoqda.

Leman keltirgan baholashlarga koʻra, Oʻzbekistonda bolalar saratonining kutilayotgan holatlarining qariyb yarmigina aniqlanadi. Shu bilan birga, qoʻshni Qirgʻiziston tajribasi shuni koʻrsatdiki: tashxisni rivojlantirish aniqlanadigan holatlar sonini yiliga 70 tadan 200 tagacha oshirdi, bu esa tizimning samaradorligidan dalolat beradi. Milliy registrlar ushbu ish uchun asos boʻlishi kerak.

Dana-Farber rahbarlik qoʻmitasini tuzishni, onkologlar va ilik transplantologlarini joyida yoki Bostonda oʻqitishni taklif qilmoqda. Dastur uch yilga moʻljallangan: ishga tushirish, oʻqitish hamda klinik tadqiqotlar va maʼlumotlar markazini yaratish. Xab bazasida, shuningdek, saratonga nasliy moyillik klinikasini ochish rejalashtirilmoqda.

«Biz oʻz modelimizni majburan oʻtkazishni xohlamaymiz — global sogʻliqni saqlashda bu ish bermaydi. Haqiqiy hamkorlik kerak. Milliy ustuvorliklar va mahalliy madaniyatga tayanadigan barqaror tizimni birgalikda yaratish uchun biz sizlardan, sizlar esa bizdan oʻrganish niyatidamiz», — deya Rebeka Lesli Lemanning soʻzlarini keltirdi.

Akmaral Alnazarovaning maʼlum qilishicha, mamlakatda bolalar onkogematologik kasalliklarida besh yillik yashovchanlik 70% ga, oʻtkir limfoblast leykozda esa 85% ga yetdi. 630 dan ortiq transplantatsiya oʻtkazildi, ilik donorlari milliy registri esa 13 ming kishini tashkil etadi. Shu bilan birga, vazir mintaqaviy hamkorlikning muhimligini taʼkidladi.

«Bolalar onkologiyasini rivojlantirishning keyingi bosqichi — yakka tartibdagi innovatsiyalardan aniq tashxis, zamonaviy davolash va fan mintaqadan qatʼi nazar, har bir bola uchun ishlaydigan tizimga oʻtishdir. Hech bir mamlakat bu vazifalarni yolgʻiz oʻzi hal qila olmaydi», — dedi Alnazarova.

Qozogʻiston qoʻshma turni yetti yoʻnalishga qaratishni taklif qildi:

Tashxislar, xavf guruhlari, retsidivlar va davolash oqibatlarini hisobga olishning yagona qoidalariga ega bemorlarning umumiy registrlari. Bu natijalarni taqqoslash va bolalar qaysi bosqichda boy berilayotganini koʻrish imkonini beradi.

44 milliondan ortiq donorga ega boʻlgan butunjahon tarmogʻiga ulangan Ilik donorlarining umumiy Markaziy Osiyo registri. Qozogʻistonlik bolalarga oʻtkazilgan 58 ta qarindosh boʻlmagan transplantatsiyaning 43 tasi xorijiy donorlardan bajarilgan.

Hujayra texnologiyalari. CAR-T-terapiya kursi baʼzida yarim million dollarga yaqin turadi. Barselona universitet klinikasi CAR-T-hujayralarini oʻzi ishlab chiqaradi va bunday davolash sanoatdagidan qariyb uch baravar arzonga tushadi. Alnazarova mintaqada qoʻshma akademik platforma yaratishni taklif qildi.

Laboratoriya tashxisi sifatini nazorat qilish. Tahlil xavf guruhini belgilaydi, demak, bola yengillashtirilgan yoki intensiv davo oladi. Vazir sifatni tashqi baholashning mintaqaviy tizimini va murakkab holatlar qayta tekshiriladigan referens-laboratoriyalar tarmogʻini taklif etdi.

Dori vositalari ishlab chiqarishni mahalliylashtirish va roʻyxatdan oʻtkazish guvohnomalarini, eng avvalo, innovatsion preparatlar uchun oʻzaro tan olish.

Qimmatbaho preparatlarni birgalikda xarid qilish. Turkiy davlatlar tashkiloti doirasida hukumatlararo bitim tayyorlandi, u hozirda kelishilmoqda.

Qoʻshma klinik tadqiqotlar.

«Qozogʻiston va Oʻzbekistonda birgalikda bolalar onkogematologiyasi boʻyicha bor-yo'gʻi 4 ta klinik tadqiqot roʻyxatga olingan, Turkiyada esa — 200 dan ortiq. Alohida olganda bozorlarimiz kichik, lekin birgalikda — bu 18 million bola deganidir. Bu bizga xalqaro sinovlarda ishtirok etish uchun salmoq va eng yangi preparatlardan erta foydalanish imkonini beradi», — deb taʼkidladi vazir.

Vitaliy Smelov mintaqaning umumiy muammolari qatorida kadrlar tanqisligi, maʼlumotlar tarqoqligi, tashxis va davolash quvvatlarining yetishmasligi, shuningdek, palliativ yordamning stigmatizatsiyasini aytib oʻtdi.

U mintaqaviy hamkorlik ortganini taʼkidladi: qoʻshma DICA loyihasi ilk belgilardan davolash boshlanguniga qadar boʻlgan, ayrim holatlarda 800 kunga yetgan ushlanib qolishlarni oʻrganmoqda. Qirgʻiziston va Tojikiston jamoalari erta tashxis qoʻyish uchun raqamli servis-xizmatlarni ishlab chiqmoqda.

Ikkinchi misol — xospis: mamlakatlardan biri Oʻzbekistondagi xospis haqida oʻqib, u yerga tashrif buyurgach va palliativ yordam boʻyicha mutaxassis bilan gaplashgandan soʻng oʻz birinchi xospisini qurdi. Smelov, shuningdek, Oʻzbekistonning platformadagi rolini taʼkidladi: unda dorilar taqsimlanadigan eng koʻp muassasalar soni mavjud edi. U jarayonda nima yomon ishlaganini maʼlum qilib turgan oʻzbekistonlik hamkasblariga minnatdorchilik bildirdi.

Redjin Kebudining taʼkidlashicha, kuchli davlat siyosati tufayli Turkiyada 40 yil ichida bolalar saratonida yashovchanlik 71% ga oʻsdi va Oʻzbekiston bugun shunday siyosiy irodani namoyon etmoqda.

Oʻzbekiston ishtirokchilar soni boʻyicha SIOP Asia’da birinchi oʻringa chiqdi: ularning soni 2024 yildagi 6 tadan 293 tagacha oʻsdi. Global SIOP reytingida mamlakat faqat AQShdan ortda qolmoqda.

Keyingi SIOP Asia kongressi 2027 yil may oyida Toshkentda boʻlib oʻtadi. Yakun yasar ekan, Karlos Rodriges-Galindo global maqsadni — 2030 yilga borib saraton bilan ogʻrigan bolalarning yashovchanligini 60% ga oshirishni yana bir bor eslatib oʻtdi.

«Bu majburiyat Nyu-Yorkda qabul qilingan, ammo u Toshkent va Samarqand, Almati va Bishkek, Dushanbe va Ashxobod palatalari hamda klinikalarida — barchamizga oʻxshagan, befarq boʻlmagan insonlar tomonidan bajariladi», — deya xulosa qildi u.