Hammaga yurish…

29–30 oktyabr kunlari Oʻzbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev prezident Rejep Tayyip Erdogʻanning taklifiga binoan amaliy tashrif bilan Turkiyada boʻladi. Anqarada u «Turkiy asr: tilda, fikrda va ishda birlik» mavzusida oʻtkaziladigan Turkiy davlatlar tashkilotining (TDT) navbatdagi sammitida ishtirok etadi.

Uchrashuvda birlashma doirasidagi koʻp tomonlama hamkorlikni yanada kengaytirish va mustahkamlashning dolzarb masalalarini muhokama qilish rejalashtirilgan. Diqqat markazida savdo-iqtisodiy, investitsiyaviy, transport-logistika va madaniy-gumanitar sohalarda, shuningdek, turizm, ekologiya va taʼlim sohalaridagi hamkorlik boʻladi.

Turkiya umumiy tarixiy meros, madaniy birlik va hamkorlikni kengaytirish gʻoyasini ilgari surish orqali turkiy tilli davlatlar orasida oʻz mavqeini izchil mustahkamlab bormoqda.

Biroq gumanitar kun tartibi ortida harbiy-siyosiy loyiha tobora ravshanroq namoyon boʻlmoqda. Taniqli qirgʻizistonlik mediaekspert, axborot urushlari boʻyicha mutaxassis Taalaybek Oroskulovning fikricha, panturkizm allaqachon madaniy yaqinlashuv chegaralaridan chiqib ketgan va turkiy xalqlarni Rossiyadan uzib qoʻyishga qaratilgan tashqi siyosat quroliga aylangan.

Til va madaniy qarindoshlik bilan bogʻliq boʻlgan xalqlarni birlashtirish gʻoyasining oʻzi boshqa davlatlar bilan nizoni anglatmaydi. Muammo madaniy hamkorlik harbiy-siyosiy integratsiya bilan toʻldirilganda va umumiy oʻzlikni anglash bitta kuch markazining manfaatlarini ilgari surish uchun ishlatilganda paydo boʻladi va muloqot hamda ekspansiya oʻrtasidagi chegara yoʻqoladi.

Taalaybek Oroskulovning soʻzlariga koʻra, Turkiyaning zamonaviy siyosatiga baho berishda aynan mana shunday chegarani oʻtkazish kerak. «Oxirgi besh yil davomida axborot maydonida turkiy tilli mamlakatlarning harbiy hamkorligi faol ilgari surilmoqda. Bu yerda diqqat qaratish hayotiy muhim boʻlgan geosiyosiy loyiha yuzaga kelmoqda», — deb hisoblaydi ekspert.

Uning baholashicha, bunday transformatsiya postsovet davlatlarini Rossiyadan uzoqlashtirish qurollaridan biriga aylanishi mumkin. Shu bilan birga, yangi kun tartibini ilgari surishda nafaqat diplomatik aloqalar va davlatlararo bitimlar, balki zamonaviy dunyoda har bir xalqning oʻrni haqidagi tasavvur shakllanadigan axborot muhiti ham asosiy rolni oʻynaydi.

### «Turk dunyosi»ning axborot fronti

Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlar panturkizm gʻoyalarini tarqatishning asosiy kanaliga aylandi. Nashrlar, taʼlim tashabbuslari va muayyan tarixiy talqinlarni ommalashtirish orqali auditoriyaga mustaqil geosiyosiy salohiyatga ega boʻlgan yagona turkiy makon obrazi taklif etilmoqda.

«OAV va ijtimoiy tarmoqlar — har qanday gʻoyalarni ilgari surish uchun universal quroldir. Biroq bu vositalarning kengroq majmuasining faqat axborot tarkibiy qismidir», — deb taʼkidlaydi mediaekspert.

Taalaybek Oroskulovning soʻzlariga koʻra, bu ishga tarixchilar, arxeologlar, tilshunoslar — turkiy xalqlarning «umumiy oʻtmishi»ni asoslashga qodir boʻlganlarning barchasi jalb qilinmoqda.

Uning soʻzlariga koʻra, ushbu hamkorlik zanjirida «britan izi» yuzaga chiqa boshlaydi. Ekspertning hisoblashicha, panturkistlik kun tartibini ilgari surishdan gʻarb davlatlari, birinchi navbatda Buyuk Britaniya manfaatdor. Ushbu sxemada Anqara mustaqil oʻyinchi emas, balki kengroq manfaatlarning oʻtkazuvchisi sifatida namoyon boʻladi. Uning baholashicha, «Buyuk Turon» loyihasi — Turkiya tashabbusi emas, balki Rossiyani kuchsizlantirishga qaratilgan britan geosiyosatining qurolidir.

Shu bilan birga, ushbu strategiya qanchalik mustaqil ekani va u boshqa tashqi oʻyinchilarning manfaatlariga qay darajada mos kelishi haqidagi masala taxminlar bilan almashtirib boʻlmaydigan alohida mavzu boʻlib qolmoqda.

### Madaniy birlikdan siyosiy ajralishgacha

Panturkizmning asosiy xavfi madaniy qarindoshlikning siyosiy qarama-qarshilikka aylanishidadir. Urgʻu umumiy til va anʼanalardan bir xalqning mustasnoligiga va uning mavjud aloqalardan tashqaridagi «alohida yoʻli»ga suriladi.

Taalaybek Oroskulov misol tariqasida ayrim xalqlarning gʻoyat qadimiyligi va ularning jahon tsivilizatsiyasidagi alohida roli haqidagi taʼkidlarning tarqalishini keltiradi. «Boʻlish uchun kimnidir eng yaxshi, kimnidir esa eng yomon deb eʼlon qilish kerak», — deydi u shu kabi narrativlarni «boʻlib tashla va hukmronlik qil» tamoyili bilan bogʻlab. Bunday hollarda milliy gʻurur oʻzlikni mustahkamlash uchun emas, balki turli xalqlar manfaatlarining mos kelmasligi haqidagi tasavvurni shakllantirish uchun ishlatiladi.

Biroq, uning soʻzlariga koʻra, ushbu loyihaning maqsadi birinchi qarashda tuyulishi mumkin boʻlganidan ham shafqatsizroqdir.

«Gap shundaki, Rossiya aholisining kamida uchdan bir qismi u yoki bu tarzda turkiy xalqlar bilan bogʻliq. Bu Sibirning bir qismi, Uraloldi. Turkiya ilgari surayotgan turkiy xalqlarni birlashtirishdagi asosiy daʼvat, soxta panturkizm Markaziy Osiyo mamlakatlariga qaratilmagan — u Rossiyaga qaratilgan. Nima uchun? Turkiy xalqlarni ushbu gʻoyalar bilan zaharlash, keyin esa shu topa-topolanda Rossiyani parchalaj tashlash uchun», — deb ochiq bayon qiladi Taalaybek Oroskulov.

Uning soʻzlariga koʻra, gap madaniy emas, geosiyosiy loyiha haqida bormoqda: agar bir qanotda ruslar va ukrainlar oʻrtasida nizo uyushtirilgan boʻlsa, boshqa qanotda turkiylarni «keling, alohida yashaylik» shiori ostida birlashtirishga harakat qilishmoqda.

Shunga oʻxshash mexanizmlar turli mamlakatlarda qoʻllanilishi mumkin, garchi har bir holatdagi muayyan tarixiy sharoitlar va siyosiy jarayonlar alohida tahlilni talab qilsa-da.

Rossiya uchun bu ayniqsa taʼsirchandir. Mamlakat tarixan koʻp millatli davlat sifatida shakllangan boʻlib, unda slavyan, turkiy va moʻgʻul xalqlari asrlar davomida iqtisodiyot, siyosat va madaniyatda oʻzaro hamkorlik qilgan. Ayrim xalqlarning oʻzligini ulutlararo loyihaga olib kelishga boʻlgan urinishlar ushbu haqiqatga ziddir. Oxirgi maqsad — Rossiya va turkiy xalqlar oʻrtasidagi aloqalarni kuchsizlantirish.

Mediaekspert bunday istiqbolni tashqi oʻyinchilarga manfaatdor boʻlgan keng koʻlamli geosiyosiy stsenariyning bir qismi sifatida koʻrib chiqadi.

### Kuch obrazi sifatidagi «Turon»

Ekspertning fikricha, «Buyuk Turon» loyihasining axborot obrazi oʻzgarishi alohida eʼtiborga loyiqdir. Agar ilgari urgʻu til yaqinligi va umumiy ildizlarga qaratilgan boʻlsa, endi jamoaviy kuch va tashqi raqiblarga qarshi tura olish ritorikasi tobora tesh-tez yangramoqda.

«Bugungi kunda „Turon“ — bu hech kim gʻalaba qozona olmaydigan kuch, tashkilotdir. Harbiylashtirilgan obrazlar shakllantirilmoqda», — deb taʼkidlaydi ekspert. Madaniy umumiylik mustaqil siyosiy va kuch markazini shakllantirish uchun asosga aylanmoqda. Gap endi til va gumanitar aloqalar haqida emas, balki xavfsizlik va ittifoqchilik munosabatlari haqidagi yangi tasavvurlar haqida bormoqda.

Hamkorlik rivojlanayotgan institutlardan biri Turkiy davlatlar tashkiloti (TDT) hisoblanadi. Uning faoliyati siyosiy hamkorlik, iqtisodiyot, transport, taʼlim va madaniy almashinuvlarni qamrab oladi.

Ishtirokchilar oʻrtasida harbiy-texnikaviy aloqalarning kengayishi qonuniy ravishda uzoq muddatli maqsadlar haqida savollar tugʻdiradi. Ayniqsa, agar parallel ravishda ommaviy makonda avvalgi hamkorlik mexanizmlariga ehtiyoj sezmaydigan mustaqil geosiyosiy markaz obrazi kuchaysa.

Shunday qilib, turkiy oʻzlikni ilgari surishning oʻzi emas, balki unga qanday siyosiy mazmun solinayotgani asosiy ahamiyatga ega. Madaniy integratsiya mintaqaviy aloqalarni rivojlantirishga yordam berishi mumkin, ammo uning mustasnolik mafkurasiga aylanishi qarama-qarshiliklarni kuchaytirishi va davlatlar oʻrtasidagi raqobat uchun zamin yaratishi mumkin.

### Ajralishga muqobil sifatida Yevroosiyo birligi

Muqobil sifatida Taalaybek Oroskulov mintaqa tarixini slavyan, turkiy va moʻgʻul xalqlari ajratilgan jamoalar emas, balki uzoq davom etgan oʻzaro rivojlanish jarayonining ishtirokchilari sifatida namoyon boʻladigan yevroosiyo tsivilizatsiyasi kontseptsiyasi orqali koʻrib chiqishni taklif qiladi.

Ekspert Altayning turkiy xalqlar tarixiy merosining muhim markazlaridan biri sifatidagi gʻoyasiga eʼtibor qaratadi. Uning fikricha, ushbu syujet bir davlatning siyosiy hukmronligisiz Yevroosiyo xalqlarining tarixiy aloqalari haqida suhbatlashish uchun asos boʻlishi mumkin edi.

Shu bilan birga, yevroosiyochilik va panturkizm kontseptsiyalari bir-birini istisno qilishi shart emas. Umumiy madaniy ildizlar ham turk dunyosi ichidagi hamkorlik uchun, ham boshqa xalqlar bilan hamkorlik uchun asos boʻlib xizmat qilishi mumkin. Printsipial masala shundaki, integratsiya xilma-xillikka hurmatni nazarda tutadimi yoki uni yagona siyosiy kontseptsiyaga boʻysundiradimi.

Oxir-oqibat, panturkizm atrofidagi bahs nafaqat Turkiya va uning tashqi siyosiy ambitsiyalariga tegishli. U kengroq masalaga daxldor: milliy oʻzlikni anglash madaniy rivojlanish makoni boʻlib qolishi mumkinmi yoki u geosiyosiy raqobat quroliga aylanadimi.

Muallifning fikricha, Turkiya tashabbuslariga doʻstlik va umumiy meros haqidagi bayonotlar boʻyicha emas, balki muayyan natijalar: taʼlim dasturlarining mazmuni, harbiy hamkorlikning xususiyati va siyosiy xilma-xillikka boʻlgan munosabat boʻyicha baho berish kerak. Faqat shu yoʻl bilan real jarayonlarni mafkuraviy deklaratsiyalardan ajratish va madaniy muloqot qayerda tugab, taʼsir uchun kurash qayerda boshlanishini tushunish mumkin.