Gvineya-Bisauda AQSh tomonidan moliyalashtirilgan chaqaloqlardagi vaktsina sinovi nega bekor qilindi

Gvineya-Bisauda chaqaloqlarda AQSh tomonidan moliyalashtirilgan vaktsina sinovi nega bekor qilindi?

Kuzatuvdagi koʻplab qoʻshni davlatlar singari, Gvineya-Bisau ham Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) gepatit B ga qarshi emlashni bola tugʻilgan paytida oʻtkazish kerakligini aytganiga qaramay, chaqaloqlar olti haftalik boʻlguniga qadar kutadi (arxiv surati).

Gvineya-Bisauda yangi tugʻilgan chaqaloqlar ishtirokida oʻtkazilishi rejalashtirilgan gepatit B vaktsinasi sinovi «axloqsizlik» va «neokolonial» deb qoralanganidan keyin bekor qilindi.

Tadqiqot AQSh tomonidan, azaldan vaktsinalar boʻyicha skeptitsizmi bilan tanilgan Sogʻliqni saqlash vaziri Robert F. Kennedi (kichik) davrida moliyalashtirilgan edi.

Mijora atrofidagi nizo markazida boʻlgan tadqiqot markazidan politsiya vaktsinalar turkumini musodara qildi.

Bu taklif xalqaro miqyosda keskin eʼtirozlarga sabab boʻldi, chunki unda ishtirok etayotgan yangi tugʻilgan chaqaloqlarning yarmi Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) tomonidan tavsiya etilgan vaktsinadan mahrum qilinishi kerak edi.

Sogʻliqni saqlash boʻyicha baʼzi mutaxassislarning taʼkidlashicha, ushbu reja Afrika mamlakatlaridagi yordamga muhtoj odamlardan tadqiqotchilar boyroq davlatlarda aslo yoʻl qoʻymaydigan xavf-xatarlarni qabul qilish soʻralayotgani borasida kengroq xavotirlarni keltirib chiqardi.

Tadqiqot 1978 yildan beri Gvineya-Bisauda faoliyat yuritayotgan «Bandim» sogʻliqni saqlash loyihasi tadqiqot markazida oʻtkazilishi kerak edi.

Unga 14 000 nafar yangi tugʻilgan chaqaloqni jalb qilish koʻzda tutilgan boʻlib, ularning yarmiga tugʻilganidan keyin tezda gepatit B ga qarshi vaktsina yuborilishi, qolgan yarmi esa emlanmasligi kerak edi.

«Bandim» markazining bildirishicha, sinovdan maqsad tugʻilganda beriladigan gepatit B vaktsinasining infektsiyaning oldini olishdan tashqari sogʻliqqa taʼsiri bor-yoʻqligini oʻrganish boʻlgan.

Gambiya va Gvineya-Bisauda oʻtkazilgan avvalgi tadqiqotlar yuqoriroq oʻlim darajasi bilan ehtimoliy bogʻliqlik haqidagi savollarni ortaga tashlagan edi.

Tadqiqotchilarning aytishicha, Gvineya-Bisau hozirda JSST koʻrsatmalariga qaramay, tugʻilganda gepatit B ga qarshi muntazam emlashni amalga oshirmaydi, bu esa ularga 2028 yilda bunday vaktsinalar joriy etilishidan oldin uning taʼsirini oʻrganish uchun kamyob imkoniyat beradi.

Biroq, tanqidchilar baʼzi chaqaloqlarni vaktsinadan mahrum qilish axloq qoidalariga qanchalik toʻgʻri kelishini, ayniqsa ushbu infektsiya keng tarqalgan dunyoning eng kambagʻal mamlakatlaridan birida shunday qilinishini soʻroq ostiga olishdi.

Tramp administratsiyasi taklif qilingan tadqiqotni qoʻllab-quvvatladi va Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari (CDC) 2025 yil dekabr oyida Janubiy Daniya universitetiga (SDU) 1,6 million dollar (1,2 million funt sterling) ajratdi.

JSSTning Gvineya-Bisaudagi vakili Valter Kazadi Mulombo BBC’ga maʼlum qilishicha, tadqiqot boʻyicha savollar paydo boʻlgani va hech qanday ochiq protokol topilmaganidan keyin xavotirlar kuchaygan.

Uning aytishicha, asosiy axloqiy muammo shundaki, sinov yangi tugʻilgan chaqaloqlarni gepatit B dan himoya qilishi allaqachon isbotlangan vositadan mahrum etadi.

«Vaktsina 30 yildan ortiq vaqt davomida 115 dan ortiq mamlakatda qoʻllanib kelinmoqda», dedi u. «Bu vositani boshqa yangi tugʻilgan chaqaloqlardan mahrum etadigan tadqiqot noaxloqiydir».

U agar onalar yuqtirgan boʻlsa, chaqaloqlar tugʻruq paytida, shuningdek, keyinchalik hayoti davomida virusnomaga duchor boʻlishi mumkinligidan ogohlantirdi.

Gvineya-Bisau aholisining deyarli beshdan bir qismi jigarga taʼsir qiluvchi virusli infektsiya — gepatit B bilan ogʻrigan.

2020 yilda eʼlon qilingan maʼlumotlarga koʻra, goʻdaklikda infektsiyani yuqtirgan odamlarda surunkali infektsiyalar rivojlanish ehtimoli juda yuqori boʻlib, bu bemorlarning 25 foizgachasini, asosan jigar yetishmovchiligi yoki jigar saratoni tufayli hayotdan olib ketadi.

JSST tugʻilganda beriladigan vaktsina dozasini ilgari surish uchun hukumat bilan hamkorlik qilmoqda.

«Mamlakat uni 2028 yilda oʻzining muntazam emlash jadvaliga qoʻshishi kutilgan edi, ammo rasmiylar uni kelasi yilning birinchi choragida joriy etishni koʻrib chiqmoqdalar», dedi Mulombo.

Gvineya-Bisau hozirda bolalarga gepatit B vaktsinasini olti haftaligida beradi, bu esa uning samaradorligini kamaytiradi.

Yanvar oyida Gvineya-Bisau hukumati bolalar ishtirokidagi gepatit B vaktsinasi sinovlarini taqiqladi. Oʻsha paytda u Afrika Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari (Africa CDC) ekspertlar guruhidan tadqiqotni baholashda yordam berishni soʻragan edi.

Sogʻliqni saqlash vaziri Kinxin Nantote oktyabr oyida sinov baribir davom etishi haqidagi xabarlar paydo boʻlganidan keyin, taqiq hali ham oʻz kuchida ekanini va Vazirlar Kengashi tomonidan bekor qilinmaganini aytdi.

«Tadqiqot davom etishi mumkinligini ommaviy axborot vositalari xabarlaridan bilib, hayratda qoldik», dedi Nantote. «Biz gʻazabdamiz, chunki hatto ushbu sohaga masʼul vazir sifatida menga ham xabar berilmagan».

SDU qayta koʻrib chiqilgan tadqiqot protokoli «Gvineya-Bisaudagi tegishli organlardan» axloqiy maʼqullov olganini aytganidan keyin nizo yanada chuqurlashdi, ammo Nantote buni rad etdi.

AQShdagi Dyuk universitetining global sogʻliqni saqlash va davlat siyosati professori doktor Gevin Yami ushbu rejani tanqid qildi.

«Taklif etilayotgan sinovdan neokolonializm hidi kelmoqda», dedi u BBC’ga va nega bu tadqiqot Daniyada oʻtkazilmayotganiga qiziqdi.

Uning eʼtirozi gepatit B keng tarqalgan mamlakatda tavsiya etilgan vaktsinani baʼzi yangi tugʻilgan chaqaloqlarga bermaslik qaroriga qaratilgan edi.

SDU dekani Yakob Grauslund sinov hech qachon boshlanmaganini, hech qanday chaqaloq roʻyxatga olinmaganini va tadqiqot doirasida hech qanday emlash oʻtkazilmaganini aytdi.

SDU universitetning shaxsiy tadqiqot axloq qoʻmitasidan alohida ijobiy xulosa olganini bildirdi.

Grauslundning aytishicha, Daniya qonunchiligi talab qilmasa-da, universitet qoʻshimcha mustaqil ekspertiza oʻtkazishga harakat qilgan.

Uning qoʻshimcha qilishicha, Daniyaning tegishli qonuniy tadqiqot axloq organlari bunday ekspertizani oʻtkaza olishmagan.

SDU axloq qoʻmitasi loyihani maʼqullaganidan soʻng, Grauslund uni davom ettirish mumkin degan qarorga keldi.

Biroq, u bu Gvineya-Bisau rasmiylaridan talab qilinadigan alohida ruxsatnoma oʻrnini bosmasligini taʼkidladi.

19 oktyabr kuni Gvineya-Bisau Sud politsiyasi poytaxt Bisaudagi «Bandim» sogʻliqni saqlash loyihasi binosida tintuv oʻtkazdi va gepatit B vaktsinalari partiyasini musodara qildi.

Politsiya ushbu partiya bolalarni emlash uchun moʻljallanganini aytdi, ammo qancha doza olingani yoki tekshiruv uchun qanday aniq asoslar borligini ochiqlamadi.

Ular musodara qilishning oʻzi vaktsinalar nuqsonli yoki xavfli ekanini anglatmasligini taʼkidladilar.

Politsiya oʻz tekshiruvi taklif qilingan sinovga, vaktsinalarni olib kirishga yoki partiya bilan bogʻliq boshqa holatlarga tegishlimi-yoʻqmi, buni aniq aytgani yoʻq.

Grauslund musodara boʻyicha izoh bera olmasligini aytdi.

Taklif etilgan sinov Prezident Donald Tramp va Sogʻliqni saqlash vaziri Kennedi davrida vaktsina siyosatida katta oʻzgarishlar yuz bergan bir paytda AQSh hukumati tomonidan moliyalashtirilgan edi.

Kennedi rahbarligida AQShning vaktsinalar boʻyicha komissiyasi barcha yangi tugʻilgan chaqaloqlarni tugʻilganda gepatit B ga qarshi emlash haqidagi uzoq yillik tavsiyani bekor qilishga urindi, ammo keyinchalik federal sudya ushbu qarorni Tramp administratsiyasining vaktsina siyosatidagi boshqa oʻzgarishlari bilan birga toʻxtatib qoʻydi.

Tanqidchilar ushbu tadqiqot aytib oʻtilgan maqsadi infektsiyaning oldini olishdan tashqari vaktsinaning ehtimoliy taʼsirini oʻrganish boʻlishiga qaramay, siyosatdagi ushbu oʻzgarishni qoʻllab-quvvatlashga xizmat qilishi mumkinligini soʻroq ostiga olishdi.

Kennedi daniyalik tadqiqotchilarni «vaktsina tadqiqotlarining ilohlari» deb maqtagan va vaktsina xavfsizligi borasidagi xavotirlarni qoʻllab-quvvatlash uchun ularning ilgarigi ishlaridan olingan xulosalarni keltirgan edi. Biroq, oʻsha tadqiqotchilarning baʼzilari tomonidan oʻtkazilgan keyingi tadqiqot ilgari xabar qilingan taʼsirning hech qanday dalilini topmadi.

Mavjud maʼlumotlarda taklif qilingan sinov AQSh siyosatidagi oʻzgarishni oqlashga moʻljallangani haqida hech qanday dalil yoʻq.