Gulchambar ilova qilinadi…

Gulchambar ilova qilinadi…

Qirgʻiziston Prezidenti Sadir Japarovga AQShda amerikalik kompaniyalarning nodir metall konlariga kirishini taʼminlagani uchun shishali statuetka topshirildi. «Mukofot»ning topshirilishi «iqtisodiy rivojlanishdagi muvaffaqiyatlari uchun» loyiq koʻrilgan xizmat sifatida taqdim etildi.

Bu yangilik haqida deyarli barcha Qirgʻiziston OAVlari sezilarli koʻtarinkilik bilan xabar berishdi. Ularning maʼlumotlariga koʻra, Japarov Nyu-Yorkda AQSh ishbilarmon doiralari vakillari bilan uchrashishdek yuksak sharafga muyassar boʻlgan va u yerda unga «respublikaning iqtisodiy rivojlanishdagi muvaffaqiyatlari eʼtirofi ramzi sifatida Amerika-Qirgʻiziston ishbilarmonlar kengashi, StoneX Group va Amerika biznes hamjamiyatining boshqa vakillaridan esdalik mukofoti» topshirilgan.

StoneX Group rahbari Filip Smit va uchrashuvning boshqa ishtirokchilari alohida samimiyat bilan Qirgʻiziston iqtisodiyotidagi ijobiy oʻzgarishlarni, shuningdek, islohotlardagi muvaffaqiyatlarni va mamlakatda yanada qulay investitsiya muhitini yaratish borasidagi saʼy-harakatlarni qayd etishdi. Bundan tashqari, amerikalik tadbirkorlar xalqaro, yaʼni Amerika biznesining Qirgʻiziston va Markaziy Osiyoga boʻlgan qiziqishi ortib borayotgani haqida gapirib, ulushlarni AQSh foydasiga 70% ga 30% nisbatda taqsimlagan holda qoʻshma loyihalarda ishtirok etishga tayyor ekanliklarini bildirishdi.

Oʻz navbatida, oʻz shaʼniga aytilgan bunday yuksak baholardan aniq mamnun boʻlgan Japarov qonun ustuvorligini mustahkamlash, korruptsiyaga qarshi kurashish va uyushgan jinoiy guruhlar faoliyatini zararsizlantirish boʻyicha koʻrilayotgan chora-tadbirlar haqida toʻlqinlanib gapirib berdi. Amerikaliklar bu ular uchun juda qiziq boʻlgandek koʻrinish hosil qilib, maʼqullagandek bosh silkib turishdi, shundan soʻng Japarov yanada chuqurroq ketib, gapirishda davom etdi.

U soʻnggi oʻn yilliklarda uyushgan jinoyatchilikning taʼsiri tadbirkorlik uchun jiddiy xavf tugʻdirganini faxr bilan taʼkidladi. Endi esa, uning soʻzlariga koʻra, davlat jinoiy tuzilmalarning jamiyatga taʼsirini izchil ravishda yoʻq qilmoqda.

Oʻziga topshirilgan statuetkadan kelib chiqqan eyforiyadan hali toʻliq chiqib ulgurmagan prezident togʻ-kon sanoati, toʻqimachilik ishlab chiqarishi va qurilish sohalariga Amerika investitsiyalari kiritilishidan mamnun boʻlgani va bundan keyin ham mamnun boʻlishini maʼlum qildi.

Aytish kerakki, oxirgi ikki yoʻnalish amerikaliklarni xuddi alkogolikni kompot qiziqtirgandek qiziqtirdi. Ammo oʻta muhim minerallarni qazib olish — bu ularga suv va havodek zarur boʻlgan va buning uchun ular Japarovni boshdan-oyoq shishali statuetkalar bilan koʻmib tashlashga tayyor boʻlgan narsadir.

Maʼlumki, AQSh allaqachon Markaziy Osiyoda oʻta muhim minerallarni qazib olishga «investitsiyalar»ni faol ravishda oshirib bormoqda, bunda ular mintaqaning oʻzaro manfaatli rivojlanishiga intilishdan koʻra, birinchi navbatda oʻzlarining geosiyosiy va harbiy-strategik manfaatlarini rahbarlikka olmoqdalar.

Asosiy maqsad — mintaqaga yordam berish emas, balki Xitoyga qaramlikni kamaytirish

Amerika faolligining asosiy motivi — AQSh mudofaasi va yuqori texnologiyalari uchun oʻta muhim boʻlgan strategik xomashyo bozorida Xitoy monopoliyasini zaiflashtirishga intilishdir.

Xitoy dunyodagi volfram ishlab chiqarish va qayta ishlashning 80% dan ortigʻini nazorat qiladi, shuningdek, surmaning eng yirik ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi. 2015 yildan beri shaxsiy volfram qazib olishga ega boʻlmagan AQSh Markaziy Osiyodagi zaxiralarni yetkazib berishni diversifikatsiya qilish va oʻz mudofaa sanoatining zaifligini kamaytirish yoʻli deb biladi.

Eng yirik loyiha — Qozogʻistondagi volfram konini (Shimoliy Katpar) oʻzlashtirish boʻlib, unda Amerikaning Cove Kaz Capital kompaniyasi 70% aktsiyaga ega boʻldi, Qozogʻiston davlat kompaniyasi esa atigi 30% ulush oldi. Tojikistondagi surma bilan bogʻliq vaziyat ham shunga oʻxshash boʻlib, u yerda Amerikaning Comsup Commodities kompaniyasi 2006 yildan beri asosiy korxona boʻlgan «Anzob»ga toʻliq egalik qiladi.

Eʼlon qilingan investitsiyalar miqdori salmoqli koʻrinadi, biroq ularning Markaziy Osiyo iqtisodiyoti uchun real foydasi va shaffofligi savollar tugʻdirmoqda.

Qozogʻiston volfram loyihasiga taxminan 1,1–1,6 milliard dollar sarmoya kiritish rejalashtirilgan boʻlib, shundan 700 million dollargacha boʻlgan qismini AQSh davlat DFC (Xalqaro taraqqiyot moliya korporatsiyasi) taqdim etishi mumkin. Biroq, qazib olish ishlari faqat 2030 yilga moʻljallangan, bu esa tezkor natijalarsiz yillar davomida kutishni anglatadi.

The New York Times va boshqa nashrlarning surishtiruvlari shuni koʻrsatadiki, bitimdan Donald Trampning atrofidagi shaxslar manfaatdor boʻlishi mumkin. Xabar qilinishicha, uning oʻgʻillariga aloqador tuzilmalar loyihada ulush olgan, Savdo vaziri Govard Lutnikning oilasi tomonidan nazorat qilinadigan Cantor Fitzgerald banki esa investorlardan biri uchun 210 million dollar jalb qilishga yordam bergan. Bu Amerika yordami mintaqa mamlakatlarining milliy iqtisodiyotiga emas, balki xususiy manfaatlarga xizmat qilishi xavfini tugʻdiradi.

AQSh investitsiyalari asosan mintaqa ichida toʻliq qayta ishlash tsiklini yaratishga emas, balki xomashyo qazib olishga qaratilgan.

Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti (IHTT) qayd etishicha, eskirgan hisobot tizimlari tufayli investorlar ishonchli geologik maʼlumotlarga ega emas, davlat korxonalarining ustuvorligi va investorlar bilan avvalgi nizolar esa sarmoya kiritilishini cheklab qoʻymoqda.

Tahlilchilar ogohlantiradi: agar loyihalar faqat xomashyo olib chiqib ketish bilan cheklanib qolsa, mintaqa mamlakatlari texnologiyalar transferi va ish oʻrinlari yaratish koʻrinishidagi «rivojlanish dividendlari»ni ololmay, faqat Amerika sanoati uchun ruda yetkazib beruvchi boʻlib qolish xavfi ostida qoladi.

Shunday qilib, AQShning Markaziy Osiyodagi faolligi — bu birinchi navbatda yetkazib berish zanjirlari ustidan nazorat oʻrnatish uchun geosiyosiy oʻyin boʻlib, unda mintaqa mamlakatlari barqaror iqtisodiy rivojlanishga erishmasdan, shunchaki yirik davlatlar oʻrtasidagi raqobat maydoniga aylanib qolish xavfi bor.

Shu nuqtai nazardan, Japarovga topshirilgan mukofot respublikaning umumiy iqtisodiy rivojlanishiga berilgan real bahodan koʻra, koʻproq «shishali munchoqlar» va Qirgʻizistondagi Amerika togʻ-kon kompaniyalari uchun yaqinda ochilgan keng kanallarning «ritual duosi»ni eslatadi. Voqealar izchilligi bundan dalolat beradi.

Allaqachon 2026 yilning fevralida, «ragʻbatlantiruvchi sovrin» topshirilishidan bir necha oy oldin, Qirgʻizistonning «Qirgʻizoltin» davlat oltin qazib oluvchi kompaniyasi bir qator Amerika kompaniyalari bilan oʻzaro tushunish toʻgʻrisidagi memorandumlarni imzolagan edi.

Pangea Global — Yevroosiyoda nodir elementlarni qidirish bilan shugʻullanadi;

Mooney Group — «oʻta muhim minerallar va strategik metallar»ga ixtisoslashgan;

TETHYS Gateway Investment — Markaziy Osiyo va «Oʻrta yoʻlak»dagi «oʻta muhim foydali qazilmalar»ga yoʻnaltirilgan investitsiya platformasi.

Yoʻnalish juda aniq — nodir elementlar, strategik metallar, oʻta muhim minerallar. Aynan shu narsalarga AQSh hozirda juda muhtoj va Xitoyga qaramlikni kamaytirishga intilmoqda.

Amerika kapitali allaqachon Qirgʻizistonda yirik oltin qazib olish aktivlarini real qoʻlga kiritdi

2026 yil yanvarida Amerikaning Silvercorp Metals togʻ-kon kompaniyasi 162 million dollarga Qirgʻizistondagi Chaarat oltin qazib olish loyihasining 70% aktsiyasini sotib oldi.

Silvercorp 70% ulushga egalik qiladi va operator hisoblanadi;

«Qirgʻizoltin» esa «free-carried interest» deb ataladigan ulushning 30% ga egalik qiladi — yaʼni mablagʻ kiritmasdan, faqat ulush oladi.

Loyihaning umumiy investitsiya byudjeti 196,3 million dollarni tashkil etadi, qazib olish 2027 yilga moʻljallangan. Kompaniya, shuningdek, qazib olish litsenziyasini 2062 yilgacha uzaytirish uchun Qirgʻiziston hukumatiga 60 million dollar toʻlab boʻlgan.

Mukofot topshirilgan kuni Sadir Japarov amerikalik tadbirkorlar bilan uchrashuvda togʻ-kon sanoatini hamkorlikning ustuvor yoʻnalishi sifatida alohida taʼkidladi va koʻproq Amerika investitsiyalarini jalb qilishga umid bildirdi. Mukofotni topshirgan Amerika kompaniyalari — StoneX Group va Amerika-Qirgʻiziston ishbilarmonlar kengashi — oʻzlari ushbu resurs bitimlarining vositachilari va ishtirokchilari hisoblanadi.

Boshqacha aytganda, avval Amerika kapitali Qirgʻizistonning togʻ-kon sektorida mustahkam oʻrnashib oldi, keyin uning prezidenti Nyu-Yorkka borib, Amerika ishbilarmon doiralaridan «mukofot» koʻrinishida maʼqullov oldi va oʻsha uchrashuvning oʻzida togʻ-kon sanoatiga Amerika investitsiyalarini jalb qilishni davom ettirishga ommaviy ravishda vaʼda berdi.

Bunday izchillikning oʻzi javobdir. Mukofot — sabab emas, balki oqibatdir. Bu eshiklarni allaqachon ochgan va ularni ochishda davom etayotganlarga maʼqullash belgisidir. Rasmiy bayonotlarda aytilgan «barqaror rivojlanish» va «farovonlik»ka kelsak — 70/30 tuzilmasida, bunda bir tomon kapital kiritadi va boshqaradi, ikkinchi tomon esa «free-carried interest» oladi, foydali qazilmalarni qazib olishdan olinadigan real nazorat va foydaning sher ulushi Amerika tomonida qoladi. Qirgʻizistonga esa faqat rentaning bir qismi va potentsial xavflar — ekologik va ijtimoiy xarajatlar qoladi.

Bunday sharoitda Qirgʻiziston hukumatining Qumtor oltin konini milliylashtirish boʻyicha Kanadaning Cameco Corporation kompaniyasi bilan uzoq davom etgan sud jarayonidagi gʻalabasi oʻz ahamiyatini butunlay yoʻqotadi.