Global tabiat boʻyicha muzokaralarda kelishuvga erishildi, ammo moliyalashtirish masalasi ochiqligicha qolmoqda
Mamlakatlar tabiatning yomonlashuvini toʻxtatish boʻyicha global kelishuvni yana izga solishga harakat qilmoqdalar.
Global tabiat muzokaralari kelishuv bilan yakunlandi, ammo moliyalashtirish masalasi hali ham hal etilmagan
Janubiy Afrikadagi fillar soʻnggi muhofaza qilish ishlaridan soʻng soni qayta tiklangan turlar qatoriga kiradi
Bu hafta Armaniston poytaxtida siyosatchilar oʻrtasida toʻqnashuv yuz berdi — bu ularning parlamentidagi keng tarqalgan ommaviy mushtalashuv emas, balki deyarli 200 ta mamlakat vakillari oʻrtasidagi tortishuv edi.
Deyarli ikki hafta davomida dunyo mamlakatlari Yerevanda uchrashib, tabiat boʻyicha yangi bitim yuzasidan muzokaralar va munozaralar olib bordilar.
Shanba kuni erta tongda, muzokaralar yakunlanishi kerak boʻlgan vaqtdan bir necha soat oʻtib, ular nihoyat yangi harakatlar rejasining asosiy elementlari boʻyicha kelishib oldilar.
«Va boʻldi. Mukammal», dedi yigʻilish prezidenti Hambardzum Matevosyan.
Toʻrt yil oldin, oʻsha mamlakatlar tabiatning yomonlashuvini «toʻxtatish va ortga qaytarish»ga vaʼda beradigan tarixiy kelishuvni maʼqullagan edilar.
Oʻsha 2022 yilgi global pakt — Global biologik xilma-xillik ramkasi — 24 ta maqsadni oʻz ichiga olgan edi, ular orasida oʻn yillikning oxirigacha dunyodagi quruqlik va dengizlarning 30 foizini himoya qilish ham bor edi.
Ular shoshilinch choralar koʻrish zarurligiga kelishib olgan edilar.
Olimlarning taʼkidlashicha, sayyora hozirda odamlar faoliyati tufayli turlar tabiiy surʼatdan 100 baravar tezroq yoʻqolib borayotgan oltinchi ommaviy qirilish davrini boshdan kechirmoqda.
Ammo BMTning bu haftadagi xabariga koʻra, dunyo ushbu ikki oʻnlab maqsadlardan faqat bittasini bajarish yoʻlida bormoqda.
Bu haftagi kelishuvning bir qismi sifatida, mamlakatlar ortda qolayotganliklarini tan oldilar.
«Juda jozibali yoki batafsil boʻlmasa-da, mamlakatlar kelishuvga erisha olgani yaxshi yangilik», dedi Fauna & Flora atrof-muhitni muhofaza qilish xayriya tashkilotidan Ketrin Veller.
«Biz yoʻnalishni toʻgʻirlamasdan 2030 yilgacha shunchaki sekin harakat qila olmaymiz; tabiat Yer yuzidagi barcha hayot uchun: iqtisodiyotimiz, farovonligimiz uchun juda muhimdir», deya qoʻshimcha qildi u.
The Wildlife Trusts bosh ijrochi direktori Kreyg Bennett bu fikrni maʼqullab, BBC News ga shunday dedi: «Biz hali ham butun dunyo boʻylab ekotizimlarning halokatiga tahdid soluvchi dahshatli yoʻqotishlarga guvoh boʻlmoqdamiz. Buning qanchalik jiddiy ekanligini taʼriflashga soʻz topolmayapmiz».
Ammo u shunday qoʻshimcha qildi: «Yaxshiroq yangilik shundaki, butun dunyoda vaziyatni qanday qilib ortga qaytarish mumkinligiga oid juda koʻp misollar mavjud».
Mamlakatlar 623 million akr (252 million gektar) degradatsiyaga uchragan yerlarni muhofaza ostiga oldilar — bu Grenlandiyadan ham kattaroq maydondir.
Oʻtgan oyning oʻzida WWF fillar, yashil dengiz tashbaqalari va yoʻlbalislar kabi asosiy turlarning qayta tiklanishiga olib kelgan muhofaza qilish ishlarini yuqori baholadi.
Mamlakatlar ushbu saʼy-harakatlarni tezlashtirishdagi eng katta toʻsiq pul ekanligini tan oldilar.
2022 yilda ular oʻn yillikning oxirigacha tabiatni qayta tiklash uchun 30 milliard dollar (22,4 milliard funt sterling) ajratishga va xususiy manbalardan yana 170 milliard dollar jalb qilishga kelishib olgan edilar.
Ammo yillar oʻtib, BMT maʼlumotlariga koʻra, koʻplab mamlakatlar xalqaro yordamni mudofaa xarajatlariga va qayta-qayta yuz berayotgan energetik inqirozlarga qarshi kurashishga yoʻnaltirmoqdalar, bu esa vaʼdalar ushbu maqsadlarga erishish uchun zarur boʻlgan surʼatda bajarilmayapti deganidir.
Ushbu uchrashuvda 1 milliard dollardan ortiq mablagʻ vaʼda qilindi, uning yarmi Leonardo Di Kaprioning Re:wild tashkiloti kabi saxovatpesha homiylardan kelmoqda.
Jila-maxluqi (Gila monster) kabi hayvonlardan olingan genetik material hayotni saqlab qoluvchi dori-darmonlarni ishlab chiqarishga yordam berdi
Atrof-muhit va rivojlanish xalqaro instituti tadqiqotchisi Anna Dyukro mamlakatlarning atrof-muhitga zarar yetkazadigan sohalar uchun subsidiyalarni qisqartirishga kelishib olganida muayyan ilgarilash boʻlganini aytdi.
«Aniq bir misol shuki, hukumatlar tabiat uchun ayniqsa zararli boʻlgan yirik baliqchilikni, masalan, tral toʻrlari bilan baliq olashni subsidiyalaydi».
Muzokaralarda qatnashgan Dyukro qoʻshimcha qildi: «Hozirgi vaqtda bizda hukumatlar ikki marta pul toʻlayotgan vaziyat yuzaga kelgan.
Yaʼni, ular tabiat va iqlimga sarflanadigan xarajatlarni oshirishlari kerakligini bilishadi, ammo shu bilan bir vaqtda tabiatga zarar yetkazmoqdalar».
Avvalroq, tabiatda topilgan genetik materialdan foydalanishdan manfaat koʻradigan xususiy kompaniyalar badal qoʻshishi uchun maxsus moliyalashtirish mexanizmi — Kali jamgʻarmasi tashkil etilgan edi. Har yili 3,6 milliard dollargacha mablagʻ yigʻilishi mumkinligi taxmin qilingan edi — ammo uchrashuv boshida bor-yo'gʻi 10 000 dollar vaʼda qilingan edi.
Bu masalada jiddiy siljish boʻlmadi va Bennett uning ixtiyoriy xususiyati kompaniyalarga tazyiq oʻtkazishni qiyinlashtirishini tan oldi.
«Boy biologik xilma-xillikka ega mamlakatlar boʻlganida va ushbu mamlakatlarda topilgan genetik materialdan pul ishlashga urinayotgan kompaniyalar boʻlganida, ular oʻsha jamiyatlarga pul toʻlashlari kerak», dedi u. «Bu bahsli masala boʻlmasligi kerak».
Kun tartibidagi oddiyroq bandlardan biri tabiatning holati toʻgʻrisidagi ilmiy hisobotlarni maʼqullash boʻlishi kerak edi.
Ammo Saudiya Arabistoni va Rossiya kabi kichik bir guruh mamlakatlar bu jarayonga toʻsqinlik qilgani xabar qilindi.
«Ilm-fanga qilingan hujumlar meni juda tashvishga soldi», dedi Frantsiya Ekologik oʻtish vaziri Monik Barbyu AFP axborot agentligiga.
Kelasi oyda mamlakatlar har yilgi iqlim konferentsiyasi — COP31 uchun yigʻiladilar. Uning oʻz ilmiy organi — IPCC ham oʻtgan oyda oʻzining ilmiy hisobotlarini maʼqullatish va moliyalashtirishni taʼminlashda shunga oʻxshash qiyinchiliklarga duch keldi.
«Bu shunchalik ochiqchasiga siyosiy yurish... va IPCC bunday siyosiy oʻyinlar uchun joy emas, chunki uning natijalari insoniyat manfaatiga xizmat qiladi», dedi avvalgi hisobotlar ustida ishlagan Manchester universiteti professori Devid Li.