Gender boʻyicha farq

**Gender tengsizligi**

Oʻzbekiston Jahon iqtisodiy forumi (WEF) tomonidan tayyorlangan Global Gender Gap Index 2026 reytingida 145 ta davlat orasida 110-oʻrinni egalladi. Mamlakat bir yil avvalgi 0,678 ballga nisbatan 0,682 ball oldi. Taʼlim sohasida erkaklar va ayollar deyarli tenglikka erishdilar, biroq mehnat bozori va iqtisodiyotda hamon sezilarli farq saqlanib qolmoqda.

WEFning Global gender tengsizligi indeksi ayollar va erkaklarning mavqei bir-biriga qanchalik yaqinligini aks ettiradi. Har bir koʻrsatkich uchun ayollar koʻrsatkichining erkaklar koʻrsatkichiga nisbati hisoblanadi. Yakuniy natija toʻliq gender paritetining ulushi sifatida ifodalanadi, u toʻliq tenglikni anglatuvchi birdan nolgacha oʻzgaradi.

Mamlakatning jamlanma indeksi toʻrtta subindeksning oʻrtacha tortilgan qiymati sifatida aniqlanadi:

- **Iqtisodiy ishtirok va imkoniyatlar** — ishchi kuchidagi ishtirok, oʻxshash ish uchun teng haq toʻlash, daromadlar va boshqa iqtisodiy imkoniyatlar;

- **Taʼlim sohasidagi yutuqlar** — savodxonlik hamda boshlangʻich, oʻrta va oliy taʼlim bilan qamrab olinganlik;

- **Sogʻliqni saqlash va yashab qolish** — tugʻilishdagi jinslar nisbati va sogʻlom hayot davomiyligi;

- **Siyosiy imkoniyatlar** — ayollarning parlament va vazirlik lavozimlaridagi vakilligi, shuningdek, mamlakatni ayol kishi boshqargan yillar soni.

Oʻzbekistonning reytingdagi eng kuchli tomoni — taʼlimdir.

Taʼlimdagi tenglik indeksi 0,997 ni tashkil etadi, bu dunyoda 54-oʻringa toʻgʻri keladi. Ayollar va erkaklar savodxonlik hamda boshlangʻich va oliy taʼlim bilan qamrab olinganlik boʻyicha bir xil koʻrsatkichlarga ega. Oʻrta taʼlim boʻyicha nisbat biroz pastroq — 0,986. Shunday qilib, WEF maʼlumotlariga koʻra, mamlakatdagi asosiy gender farqi endilikda boshlangʻich yoki oliy taʼlim olish imkoniyati bilan bogʻliq emas.

Shu bilan birga, mutaxassislik tanlashda farq saqlanib qolmoqda. STEM yoʻnalishlari bitiruvchilari orasida ayollar ulushi 15,95% ni tashkil etadi, erkaklarda esa bu koʻrsatkich 38,87% ga teng. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarida bu nisbat — 1,11% ga qarshi 7,85%, muhandislik, ishlab chiqarish va qurilishda esa — 5,61% ga qarshi 25,80% ni tashkil etadi.

Ayollar pedagogika va tibbiyot mutaxassisliklari bitiruvchilari orasida sezilarli darajada koʻproq vakillikka ega.

Iqtisodiy ishtirok Oʻzbekistonning asosiy zaif tomoni boʻlib qolmoqda. Ushbu komponent boʻyicha mamlakat 0,562 koʻrsatkich bilan 124-oʻrinni egallab turibdi.

Ayollarning ishchi kuchidagi ishtiroki 0,546 deb baholanmoqda, bunda gender farqi 33,22 foiz punktini tashkil etadi. Ushbu koʻrsatkich boʻyicha Oʻzbekiston 126-oʻrinda bormoqda.

Mamlakat profiliga koʻra, iqtisodiy faol aholi — yaʼni ishlayotgan yoki ish qidirayotgan odamlar — orasida 4,39 mln ayol va 7,8 mln erkak bor. Shu bilan birga, 15–64 yoshdagi ayollar oʻrtasida ishsizlik darajasi 7,68% ni tashkil etadi, erkaklarda esa bu koʻrsatkich 3,96% ga teng.

Hisobotda eʼtibor qaratilgan yana bir koʻrsatkich — oʻxshash ish uchun teng haq toʻlash va umumiy ishlab topilgan daromad darajasi oʻrtasidagi farqdir.

Oʻxshash ish uchun teng haq toʻlash boʻyicha Oʻzbekiston dunyoda 44-oʻrinni egallab turibdi. Bu koʻrsatkich boʻyicha indeks — 0,702. Shu bilan birga, umumiy ishlab topilgan daromaddagi farq sezilarli darajada katta — 0,381. Ushbu mezon boʻyicha Oʻzbekiston global reytingda 130-oʻrinda joylashgan.

WEF Oʻzbekiston uchun qonun chiqaruvchilar, yuqori lavozimli rahbarlar va menejerlar, shuningdek, professional va texnik xodimlar orasidagi ayollar ulushi boʻyicha alohida maʼlumotlarni keltirmagan.

Oʻzbekistonda ayollar korxonalarning 28,9 foizida majoritar taʼsischi hisoblanadi. Shu bilan birga, kompaniyalarning faqat 12,34 foizida ular rahbarlik lavozimlarini egallab turibdi.

Hisobot bunday tafovutning sabablari toʻgʻrisida xulosa chiqarish imkonini bermaydi.

Siyosatdagi gender tengligi darajasi boʻyicha Oʻzbekiston dunyoda 74-oʻrinni egallab turibdi. Shu bilan birga, ushbu subindeks ichida vaziyat hokimiyat darajasiga qarab farq qiladi.

Parlamentda ayollar nisbatan keng vakillikka ega: ushbu mezon boʻyicha Oʻzbekiston 0,644 koʻrsatkich bilan dunyoda 28-oʻrinni egallab turibdi. Parlament yuqori palatasida ayollar 24,62% oʻringa ega.

Vazirlik darajasida farq ancha katta. Vazirlar orasida ayollarning vakilligi boʻyicha Oʻzbekiston 138-oʻrinda joylashgan boʻlib, paritet darajasi bor-yoʻgʻi 5,3% ni tashkil etadi.

Mamlakat profilida, shuningdek, milliy saylov roʻyxatlarida ayollar uchun kvotalar mavjudligi qayd etilgan.

Sogʻliqni saqlash va yashab qolish sohasidagi gender tengligi darajasi boʻyicha Oʻzbekiston dunyoda 137-oʻrinni egallab turibdi, garchi umumiy paritet darajasi 0,956 ga yetsa ham.

Eng sezilarli farq tugʻilishdagi jinslar nisbati bilan bogʻliq. Ushbu koʻrsatkich boʻyicha Oʻzbekiston 141-oʻrinni egallab turibdi, paritet darajasi esa 0,928 ni tashkil etadi.

Kutilayotgan sogʻlom hayot davomiyligi boʻyicha vaziyat boshqacha — koʻrsatkich 1,02 ni tashkil etadi, bu 96-oʻringa toʻgʻri keladi.

Mamlakatdagi ayollarning 23,6 foizi hayoti davomida gender zoʻravonlikka duch keladi. Onalar oʻlimi — har 100 ming tirik tugʻilgan chaqaloqqa 15 ta holatni, tugʻilishning umumiy koeffitsiyenti esa bir ayolga 1,4 ta bolani tashkil etadi.

Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkaz mintaqasida gender farqi oʻrtacha 70 foizga yopilgan. WEF ushbu guruhga yettita iqtisodiyotni kiritadi: Armaniston, Ozarbayjon, Gruziya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekiston.

Mintaqaviy natija quyidagi koʻrsatkichlardan shakllanadi: iqtisodiy ishtirok — 71%; taʼlim — 99,3%; sogʻliqni saqlash — 97,3%; siyosiy ishtirok — 12,6%.

WEF mintaqaning iqtisodiy komponentda sezilarli uzoq muddatli oʻsishini qayd etmoqda. 2006 yildan beri iqtisodiy gender farqi 5,5 foiz punktiga qisqardi, qonun chiqaruvchilar, yuqori lavozimli shaxslar va menejerlar orasidagi paritet esa 2016 yildagi 0,622 foizdan 2026 yilda 0,796 foizgacha oʻsdi.

Siyosiy tarkibiy qism eng sekin oʻzgarmoqda. Ikki oʻn yillik ichida mintaqa siyosiy paritet koʻrsatkichini 6,3 foiz punktiga oshirdi, bu asosan parlamentlarda ayollar vakilligining ortishi hisobiga yuz berdi. Biroq, hatto hozir ham siyosiy gender farqining atigi 12,6 foizi yopilgan.

Reytingda Oʻzbekistondan yuqorida Armaniston, Gruziya, Qirgʻiziston, Qozogʻiston va Ozarbayjon, pastroqda esa Tojikiston joylashgan.