Gʻarazli jihat

**Teri va jun jihati**

Markaziy Osiyo odatda yirik chorvachilik mintaqasi hisoblanadi, biroq ushbu ixtisoslashuvning iqtisodiy samarasi koʻpincha faqat goʻsht va sut ishlab chiqarish bilangina baholanadi. Bunday yondashuv juda cheklangandir. Deyarli har bir qishloq xoʻjaligi hayvoni bir vaqtning oʻzida bir necha turdagi sanoat xomashyosini beradi: jun, teri, pux, qil, yogʻ, suyak, kollagen saqlovchi xomashyo va boshqa materiallar.

Rivojlangan qayta ishlash iqtisodiyotida chorvachilik kushxona yoki sut zavodi bilan tugab qolmaydi. U terini qayta ishlash korxonasi, yigiruv fabrikasi, poyabzal ishlab chiqarish, texnik toʻqimachilik korxonasi, mebel fabrikasi, farmatsevtika yoki kosmetika ishlab chiqarishida davom etadi. Aynan oʻsha yerda qoʻshilgan qiymatning sezilarli qismi yaratiladi. Markaziy Osiyoda bunday ishlab chiqarish zanjirini qurish uchun xomashyo bazasi mavjud.

Qozogʻistonda qoʻy va echkilar soni oʻnlab million boshdan oshadi, Oʻzbekistonda ham bu koʻrsatkich 20 milliondan ziyod, Qirgʻiziston va Tojikistonda ham millionlab hayvonlar boqiladi. Agar bunga yirik shoxli qoramol, ot va tuyalarni ham qoʻshsak, gap har yili qayta tiklanadigan ulkan xomashyo bazasi haqida bormoqda.

Biroq hayvonlarning mavjudligi oʻz-oʻzidan sanoat mavjudligini anglatmaydi. Junning salmoqli qismi past navli xomashyo boʻlib qolmoqda, arzon sotilmoqda, xoʻjaliklar ichida foydalanilmoqda yoki umuman tashkillashtirilgan sanoat aylanmasiga kirmayapti. Shu kabi muammo terilar bilan ham kuzatilmoqda. Hayvon bir necha yil davomida boqilishi mumkin, ammo soʻyilgandan keyin uning poyabzal, sumka, mebel yoki avtomobil salonlari uchun yaroqli boʻlgan terisi minimal qiymatga ega ikkinchi darajali mahsulotga aylanadi. Natijada mintaqa birlamchi qishloq xoʻjaligi mahsulotlaridan daromad oladi, ammo ishlab chiqarish zanjirining keyingi boʻgʻinlarini boy beradi.

Jun misoli buni ayniqsa yaqqol koʻrsatadi. Yangi qirqilgan jun bilan tayyor jun palto oʻrtasida uzun texnologik zanjir yotadi. Xomashyoni yigʻish, tola uzunligi va qalinligi boʻyicha saralash, tozalash, yuvish, yogʻsizlantirish, quritish, titish, ipga aylantirish, boʻyash, mato toʻqish yoki toʻqima tayyorlash, soʻngra tayyor mahsulot ishlab chiqarish kerak. Har bir bosqichda qiymat oshib boradi. Bunda ishlov berilmagan jun koʻpincha tayyor mahsulotning eng arzon qismi hisoblanadi. Shu bois, davlat millionlab qoʻylarga ega boʻlaturib, sifatli jun kiyim-kechak, mato, ip yoki uy toʻqimachiligi mahsulotlarining katta qismini import qiladigan vaziyat — xomashyo uzilishining klassik misolidir.

Markaziy Osiyo uchun bu muammoni chorvachilik tuzilmasi yanada murakkablashtiradi. Jun koʻpincha kichik va bir-biridan uzoqda joylashgan minglab xoʻjaliklar tomonidan ishlab chiqariladi. Xomashyo sifati bir xil emas, yagona saralash tizimi sust rivojlangan, fermer uchun esa tolani sinflarga ajratishdan koʻra, butun partiyani bitta vositachiga sotish iqtisodiy jihatdan osonroq. Dagʻal jun bilan bogʻliq vaziyat yanada murakkab. U mayin junga qaraganda sezilarli darajada arzon va anʼanaviy toʻqimachilik sanoati uchun har doim ham kerak emas. Ammo kostyumbop mato uchun yaroqliligi pastligi uning sanoat qiymati yoʻqligini anglatmaydi. Dagʻal jun kigiz, gilam, texnik matolar, toʻldirgichlar, akustik panellar, issiqlik izolyatsiyasi materiallari va interyer elementlari uchun ishlatilishi mumkin. Demak, masala nafaqat mavjud xomashyo sifatini oshirish, balki uning har bir sinfi uchun sanoatda qoʻllanilishini topishdan iborat. Hatto bugungi kunda deyarli chiqindi deb hisoblanadigan material ham, texnologiya mavjud boʻlsa, tovarga aylanishi mumkin.

Teri bilan bogʻliq iqtisodiy mantiq yanada qatʼiyroq. Teri — tez buziladigan xomashyo. Agar u notoʻgʻri shilinsa, oʻz vaqtida konservatsiya qilinmasa yoki nomuvofiq sharoitlarda saqlansa, uning boʻlajak qiymati keskin tushib ketadi. Soʻyish paytidagi tiliqlar, ifloslanish, parazitlar, notoʻgʻri tuzlash va uzoq vaqt tashish potentsial qimmatli teri xomashyosini past navli materialga aylantirishi mumkin. Shu bois, teri sanoati zavodda emas, balki amalda ferma va kushxonada boshlanadi.

Mintaqa uchun bu juda muhim. Shunchaki Italiya yoki Turkiya uskunalarini sotib olish bilan sifatli teri ishlab chiqaradigan zamonaviy korxona yaratib boʻlmaydi. Hayvonni boqishdan boshlab, terini shilish, birlamchi konservatsiya qilish, saralash va qayta ishlovchiga yetkazib berishgacha boʻlgan yagona sifat nazorati zanjiri kerak. Shundan soʻnggina haqiqiy sanoat bosqichi boshlanadi: ivitish, kullash, oshlash, boʻyash, quritish, pardozlash va belgilangan xususiyatlarga ega tayyor teri ishlab chiqarish. Bundan keyin qoʻshilgan qiymatning yana bir darajasi paydo boʻladi — poyabzal, kamarlar, sumkalar, qoʻlqoplar, mebel, avtomobil butlovchi qismlari va boshqa mahsulotlar. Bir xil boshlangʻich material, qayta ishlash chuqurligiga qarab, vazni boʻyicha sotiladigan arzon xomashyodan tortib, narxi dizayn, ishlab chiqarish sifati va brend bilan belgilanadigan tayyor mahsulotgacha boʻlgan yoʻlni bosib oʻtishi mumkin. Aynan bir kilogramm xomashyodan bir birlik tayyor tovarga oʻtish chuqur qayta ishlashning asosiy iqtisodiy mazmunini tashkil etadi.

Markaziy Osiyoda bunday sanoat kompleksini shakllantirish uchun bir nechta obʼyektiv afzalliklar mavjud. Birinchisi — chorvachilik koʻlami. Qozogʻiston ulkan yaylov hududlariga ega, Qirgʻiziston va Tojikiston togʻli chorvachilikning koʻp asrlik anʼanalariga ega, Oʻzbekiston esa yirik chorva sonini rivojlangan yengil sanoat va katta ichki bozor bilan birlashtiradi.

Ikkinchi afzallik — mamlakatlarning bir-biriga geografik yaqinligi. Alohida bir davlat zanjirning mutlaqo barcha boʻgʻinlarini mustaqil ravishda yaratishi shart emas. Mintaqaviy ixtisoslashuv iqtisodiy jihatdan ancha oqilona boʻlishi mumkin: qayerdadir birlamchi saralash, qayerdadir jun yuvish va ip kalava ishlab chiqarish, qayerdadir teri ishlab chiqarish, yana bir joyda esa poyabzal, kiyim-kechak yoki mebel ishlab chiqarish jamlanadi.

Uchinchi afzallik — toʻqimachilik sohasida mavjud boʻlgan malaka va tajriba. Markaziy Osiyo, ayniqsa, soʻnggi yillarda ip-kalava, mato va tayyor kiyim-kechak ishlab chiqarishni sezilarli darajada oshirgan Oʻzbekiston paxtani qayta ishlashni uzoq vaqtdan beri rivojlantirib kelmoqda. Jun texnologik jihatdan boshqa xomashyo hisoblanadi, biroq rivojlangan toʻqimachilik muhiti kadrlar, tikuvchilik korxonalari, logistika, uskunalar, eksport kanallari va xalqaro buyurtmachilar bilan ishlash tajribasi mavjudligini anglatadi. Toʻrtinchi omil — mehnat resurslari. Tayyor mahsulot ishlab chiqarish ishlov berilmagan jun yoki yarim tayyor mahsulotni eksport qilishdan koʻra ancha koʻp mehnat talab qiladi, demak, qayta ishlash nafaqat yirik shaharlarda, balki chorvachilik hududlari yaqinidagi kichik tuman markazlarida ham ish oʻrinlari yaratishga qodir.

Mintaqaning salohiyati anʼanaviy kiyim-kechak bilan cheklanib qolmaydi. Bu juda muhim, chunki faqat ommaviy jun mato bozorida Markaziy Osiyo oʻn yillik texnologik tajribaga ega yirik ishlab chiqaruvchilar bilan raqobatlashishiga toʻgʻri kelardi. Keng diversifikatsiya qilish ancha qiziqarliroq. Jun gilamlar, pledlar, koʻrpalar, kigiz, isitkichlar, dizaynerlik interyer panellari va texnik toʻqimachilik uchun ishlatilishi mumkin. Tuya juni va puxi oʻz bozor ulushiga ega. Echki puxi tegishli selektsiya, saralash va ishlov berish orqali yanada yuqori narx segmentidagi mahsulotlar asosiga aylanishi mumkin.

Mintaqada kigiz mahsulotlari ishlab chiqarishning tarixiy madaniyati mavjud boʻlib, bugungi kunda bunga nafaqat hunarmandchilik yoki suvenir sanoati sifatida qarash mumkin. Zamonaviy texnologiyalar tabiiy kigizdan akustik materiallar, interyer qoplamalari va mebel elementlari ishlab chiqarish imkonini beradi. Teri bozori esa bundan ham kengroq: poyabzal, galantereya, qoplama materiallari, ishchi qoʻlqoplar, himoya anjomlari, mebel va transport uchun butlovchi qismlar. Hatto teri ishlab chiqarish chiqindilari ham, toʻgʻri texnologik tashkil etilganda, kollagen, jelatin va boshqa mahsulotlar olish uchun ishlatilishi mumkin. Bunday holda, chorvachilik iqtisodiyoti chiziqli «boqish — soʻyish — sotish» sxemasi boʻlishdan toʻxtab, koʻp bosqichli sanoat tizimiga aylanadi.

Asosiy toʻsiq — xomashyoning yoʻqligi emas, balki uning tarqoqligidir. Qayta ishlash korxonasiga standartlashtirilgan materialning oldindan prognoz qilinadigan oqimi kerak. Agar zavod bugun bir sifatdagi 20 tonna, bir haftadan keyin boshqa sifatdagi 5 tonna xomashyo olsa va keyin bir oy bekor tursa, samarali ishlay olmaydi. Shu bois, katta chorva sonining oʻzi hech narsani kafolatlamaydi. Yigʻish infratuzilmasi kerak. Mintaqaga jun va teri qabul qilish punktlari, sifatni aniqlash laboratoriyalari, standartlashtirilgan saralash, sovutish va omborxona quvvatlari, partiyalarni kuzatish tizimlari zarur. Jun uchun tolaning qalinligi, uzunligi, mustahkamligi, ifloslanganligi va bir xilligi ayniqsa muhimdir. Teri uchun esa — hajmi, mexanik shikastlanishlar yoʻqligi, yuzasining holati va konservatsiya sifati. Xaridor xomashyoni deyarli «koʻz bilan chamalab» olar ekan, fermer uning sifatini oshirishdan kam manfaatdor boʻladi: qoʻshimcha mehnat qoʻshimcha daromad keltirmasligi mumkin. Narx oʻlchanadigan xususiyatlarga bogʻliq boʻla boshlaganda, selektsiya, oziqlantirish, qirqish, saqlash sharoitlari va birlamchi ishlov berishni oʻzgartirishga iqtisodiy ragʻbat paydo boʻladi. Mohiyatan, sanoat modernizatsiyasi zanjirning eng quyi boʻgʻinida tushunarli sifat tizimidan boshlanishi kerak.

Alohida ekologik muammo ham mavjud. Klassik teri ishlab chiqarish katta miqdorda suv, kimyoviy reagentlar sarfi va ifloslangan oqova suvlar hosil boʻlishi bilan bogʻliq. Shu bois, kichik teri tsexlari sonini shunchaki koʻpaytirish iqtisodiy foydadan koʻra koʻproq muammo tugʻdirishi mumkin. Zamonaviy tarmoq tozalash inshootlari, aylanma suv taʼminoti, kimyoviy moddalar nazorati va markazlashtirilgan sanoat maydonchalarini talab qiladi. Xuddi shunday mantiq jun yuvishda ham amal qiladi: xomashyodan yogʻ, organik ifloslanishlar va boshqa aralashmalar chiqarib tashlanadi, demak, toʻlaqonli suv tozalash tizimi kerak. Ammo ekologik talablar bir vaqtning oʻzida texnologik yangilanish imkoniyatini ham ochadi. Yangi ishlab chiqarishni bir necha oʻn yillardan keyin eski zavodlarni modernizatsiya qilishga urinmasdan, boshidanoq zamonaviy standartlar boʻyicha loyihalash mumkin. Bundan tashqari, junning oʻzi tabiiy, qayta tiklanadigan va bioparchalanadigan materiallarga boʻlgan global qiziqishga mos keladi. Masalan, tabiiy jun issiqlik izolyatsiyasi nafaqat boshqa toʻqimachilik mahsulotlari, balki sintetik qurilish materiallari bilan ham raqobatlashadi. Bu potentsial bozorni tubdan kengaytiradi.

Yakuniy hisobda, Markaziy Osiyo uchun jun va teri masalasi qishloq xoʻjaligidan ancha kengdir. Gap mintaqaning oʻz xomashyosini sanoat mahsulotiga aylantirish qobiliyati haqida bormoqda. Iqtisodiyot xomashyoni shunchaki sotganda emas, balki mamlakat ichida keyingi qayta ishlash texnologiyalari yoʻqligi sababli xomashyo eksport qilinganda yoki xoʻjalik aylanmasidan chiqib ketganda yoʻqotishlarga uchraydi. Agar iqtisodiyot unda faqat goʻshtni koʻrsa, bitta qoʻy nisbatan cheklangan pul natijasini beradi. Ammo goʻsht oziq-ovqat sanoatiga, jun — toʻqimachilik va texnik materiallarga, teri — poyabzal va mebel ishlab chiqarishga, qoʻshimcha mahsulotlar esa kimyo, kosmetika yoki farmatsevtika sohasiga yoʻnaltirilsa, oʻsha chorvachilik bazasi ancha murakkab tizimning bir qismiga aylanadi. Oʻnlab million hayvonlar mavjud boʻlganda, bunday farqning koʻlami ikkinchi darajali boʻlishdan toʻxtaydi. Markaziy Osiyo allaqachon asosiy boshlangʻich resursga — yirik chorvachilikka ega. Eng avvalo, yaylov va tayyor bozor oʻrtasidagi bogʻlovchi sanoat boʻgʻini yetishmayapti. Agar ushbu uzilish qisqartirilsa, jun va teri qishloq xoʻjaligining qoʻshimcha mahsulotidan industriallashtirishning mustaqil yoʻnalishiga aylanishi mumkin. Va oʻshanda mintaqa chorvachiligining qiymati nafaqat ishlab chiqarilgan goʻsht va sut miqdori bilan, balki oʻz iqtisodiyoti ichida har bir hayvondan olingan tayyor mahsulot miqdori bilan ham oʻlchanadi.