Frantsiya dam olish kunlaridagi tartibsizliklarda kimni ayblash va bundan qanday xulosa chiqarish borasida ikkiga boʻlindi
Frantsiyada va undan tashqarida Frantsiya shaharlarida zamonaviy tarixdagi eng dahshatli tartibsizliklardan baʼzilariga nima sabab boʻlgani borasida keng tarqalgan kelishmovchilik mavjud.
Frantsiya dam olish kunlaridagi tartibsizliklarda kimni ayblash kerakligi va ulardan qanday saboq chiqarish lozimligi borasida ikkiga boʻlingan
Frantsiya bosh vaziri baʼzi zoʻravonliklarni tashkil etishda oʻta soʻl guruhlarni aybladi
«Bu Frantsiyaning qiyofasi emas! Siz, media vakillari, barchangiz eʼtiboringizni shanba kungi norozilik namoyishlaridagi zoʻravonlik va vayrongarchiliklarga qaratmoqdasiz. Lekin bu koʻpchilik emas. Bu «biz» emasmiz. Bu Frantsiya emas!»
Elizabet menga bu gaplarni oynalari sindirilgan doʻkonlar qatori qarshisida, daraxtlar bilan oʻralgan Parij koʻchasida hali ham siniq oynalar sochilib yotgan bir vaqtda aytdi. Devorlar Frantsiya politsiyasini haqorat qiluvchi va tartibsizliklar yuz bergan sana — 17 oktyabr deb imzo chekilgan qizil graffitilar bilan qoplangan edi.
Men u va uning doʻstini toʻxtatib, shanba kuni sodir boʻlgan voqealarga qanday munosabatda ekanliklarini soʻradim. Elizabet shu qadar tashvishda ediki, gapirayotganda koʻz yoshlarini tutib turolmayotgandek tuyulardi.
«Doʻstim buni Frantsiyadagi fuqarolar urushi deb hisoblaydi, lekin men unday deb oʻylamayman. Shanba kungi voqealar mutlaqo boshqa narsa haqida.»
Ammo aynan nima yuz berdi? Tartibsizliklar ortida kim turgan edi? Talonchilikning katta qismi vaziyatdan foydalanib qolishga oʻxshab koʻrinsa-da, zoʻravonliklar oldindan rejalashtirilgandek edi. Nega bir necha hafta davom etgan talabalar noroziligidan soʻng aynan hozir bu sahnalashtirildi? Va bu dam olish kunlaridagi vayrongarchilikdan eng koʻp kim manfaatdor? Elizabet bunga toʻliq amin emas edi.
Frantsiya ichida ham, undan tashqarida ham turli taxminlar tarqalmoqda. Oddiy, oq va qoraga ajratuvchi izohlar jozibali tuyulishi mumkin, ammo haqiqat shundaki, bu yerda bir nechta omillar mavjud.
Milliy assambleya prezidenti Yael Braun-Pive tartibsizliklar va ularning tashkillashtirilishi boʻyicha parlament surishtiruvini oʻtkazish taklifini ilgari surdi.
Frantsiya razvedkasi shu oy boshidayoq hukumat doiralariga talabalar norozilik namoyishlarida soʻl anarxist guruhlar ishtirok etayotgani haqida axborot bergan edi. Ularning belgisi — qora aylana ichidagi bosh «A» harfi — bu dam olish kunlari Frantsiya boʻylab koʻplab binolarga purkab yozib chiqilgan.
Frantsiya OAVlari shanba kuni tasvirga olingan videoni qayta-qayta namoyish etmoqda, unda qora kiyingan, yuzlarini qora roʻmol bilan yopgan bir guruh yosh yigitlar bir nechta politsiya furgonlariga katta bolgʻalar yoki machetega oʻxshash qurollar bilan hujum qilayotgani aks etgan.
Le Figaro gazetasi tomonidan chop etilgan Frantsiya razvedkasining 29 sentyabrdagi hisobotida talabalar kasaba uyushmalari va radikal soʻllarga aloqador siyosiy harakatlar tomonidan talabalar namoyishlari «manipulyatsiya qilinayotgani» tavsiflanadi. Unda aytilishicha, La France Insoumise (LFI) oʻta soʻl siyosiy harakati 2027 yilgi prezidentlik saylovlari oldidan saylov taktikasi sifatida zoʻravonlikdan foydalangan.
Frantsiya manbalariga koʻra, shanba kuni 3000 dan ortiq doʻkon va korxonalarning ommaviy talon-toroj qilinishi asosan vaziyatdan foydalanib qolish xususiyatiga ega boʻlgandek koʻrinadi. Koʻplab yoshlar oʻgʻirlangan tovarlarni, jumladan brend krossovkalarni sotish uchun tezda internetga kirishgan. Baʼzilar hatto yuzlarini yashirishga ham harakat qilishmagan. Ular oʻzlarini jazosiz qoldiriladigandek his qilishdimi?
Onlayn sotuv platformalari endilikda imkon qadar koʻproq talonchilarni aniqlash uchun Frantsiya hukumati bilan hamkorlik qilishlarini aytmoqda. Politsiya kuzatuv kameralari va ijtimoiy tarmoqlardagi videolarni oʻrganayotganini bildirdi. Prezident Makron zoʻravonlik yoki oʻgʻrilik uchun javobgar boʻlgan har bir kishi odil sudlovga topshirilishini taʼkidlamoqda.
Baʼzi odamlar ijtimoiy tarmoqlardagi postlar orqali zoʻravonlikda ishtirok etishga undalgani haqidagi daʼvolar Frantsiya sobiq bosh vaziri, boʻlajak prezidentlik saylovlarida nomzod boʻlgan Gabriel Attalni keyingi zoʻravonliklarning oldini olish uchun ijtimoiy tarmoqlarni maqsadli oʻchirib qoʻyishga chaqirishiga olib keldi.
Belgiyada ham soʻnggi kunlarda shafqatsiz norozilik namoyishlari kuzatildi. Seshanba kuni Belgiya Ichki ishlar vaziri Bernar Kentin zoʻravonlikning «TikTok’lashuvi» haqida ogohlantirdi. Uning aytishicha, tartibsizliklar tasvirlari ijtimoiy tarmoqlarda keng tarqalib, taʼsirnuvchan yoshlarning katta auditoriyasiga yetib bormoqda, shu bilan birga, Bryussel va Lyej koʻchalaridagi zoʻravonliklarda «maʼlum oʻta soʻl guruhlar» ayblandi.
Frantsiyada Bosh vazir Sebastyan Lekornyu va uning Ichki ishlar vaziri Loran Nunyes ham shanba kungi tartibsizliklar uchun «radikal soʻllar»ga ishora qilishdi — «olovga moy sepdi», dedi Nunyes. Seshanba kuni janob Lekornyu «kichik oʻta soʻl va ultra-soʻl guruhlar» tomonidan rejalashtirilgan «isyonlar» haqida gapirdi.
U ilgari «oʻta soʻllar»ni talabalar namoyishlaridan qurol sifatida foydalanishda ayblagan edi.
Bu narsani kapitalizmga qarshi boʻlgan va oʻzi ham Frantsiya prezidenti boʻlishga umid qilayotgan LFI lideri Jan-Lyuk Melanshon keskin rad etdi.
Melanshon shanba kuni rejalashtirilgan norozilik namoyishida ishtirok etdi. Uning LFI harakati siyosatchilari talabalar namoyishlari bir oy oldin Parijning ijtimoiy himoyaga muhtoj chekka hududlarida boshlanganidan beri ishtirok etib kelmoqda, u yerda hamma uchun sifatli davlat taʼlimi talab qilingan edi.
Limoj shahrining konservativ meri Giyom Geren oʻz shahridagi tartibsizliklar uchun radikal soʻl LFI’ni aybladi, partiya buni rad etdi
Dushanba kuni Sen-Deni chekka hududida men FSE talabalar uyushmasidan Liza Korda bilan uchrashdim. Uning aytishicha, talabalar namoyishlar uchun ijtimoiy tarmoqlardagi messenjerlar yoki talabalar tomonidan boshqariladigan tashkilotlar orqali oʻzlari uyushgan. Uning taʼkidlashicha, siyosatchilar tomonidan ular manipulyatsiya qilinayotgani yoki «buni qiling, unga qiling deb buyurilayotgani»ni taxmin qilish «haqoratli»dir.
«Talabalar gʻazabi quyidan kelib chiqmoqda», deydi Liza.
Ammo Frantsiyadagi koʻpchilik, shuningdek, shanba kungi zoʻravonliklarning siyosiylashtirilishi deb bilgan narsadan aniq norozilikni his qilmoqda. 25 yoshli Lina menga shunday dedi: «Siyosatchilar aybdorlarni qidirmoqda, lekin bularning barchasi nega sodir boʻlganini soʻrashmayapti. Shanba kunining asliy sabablarini. Biz oʻzimizni qoʻrquvda va tashlab qoʻyilgandek his qilyapmiz.»
Frantsiyaning yetakchi siyosatchilari shanba kunidan beri bir-birlarini ayblash oʻyini bilan band.
Prezidentlik saylovlariga olti oy qolganida, kurash keskin tus olmoqda va Frantsiya koʻchalaridagi tartibsizliklar Frantsiyaning shundoq ham beqaror siyosatiga bevosita taʼsir koʻrsatdi.
Hozirda koʻpchilik soʻrovnomalarda tsentrist nomzodlardan oldinda — ikkinchi oʻrinda borayotgan Melanshon Frantsiyaning tsentrist Bosh vazirini «qushsuratlik yoki eng yomon strategiya» sababli «xaos uchun javobgar»likda aybladi.
Soʻng Melanshon janob Lekornyu shanba kungi qonunsizlikdan soʻng oʻzini «tartib partiyasi» sifatida koʻrsatish uchun zoʻravonlikning avj olishiga yoʻl qoʻygan boʻlishi mumkinligini shaʼma qildi, «bu esa odamlarga uning davlat moliyasidagi muvaffaqiyatsizligini unuttirgan boʻlardi».
Frantsiya ortib borayotgan davlat qarzi va hukumatning qarz olish xarajatlari bilan kurashmoqda.
Shanba kungi razvedka muvaffaqiyatsizliklari masalasida Prezident Makron tushuntirishlar va yangi politsiya strategiyasini talab qildi. Frantsiya Ichki ishlar vaziri butun mamlakat boʻylab norozilik namoyishlari oldindan keng targʻib qilinganiga qaramay, koʻchalarda politsiya xodimlari yetarli boʻlmaganini tan oldi. Avvalgi namoyishlarda haddan tashqari kuch ishlatilgani haqidagi ayblovlardan soʻng, politsiya bu dam olish kunlarida vaziyatni umuman nazorat qila olmagandek koʻrindi.
Prezidentlikka nomzodlar orasida immigratsiyaga qarshi Milliy birlik partiyasidan Marin Le Pen shanba kungi dahshatli sahnalardan siyosiy jihatdan eng koʻp foyda koʻrgandek tuyuladi.
U jamoatchilik fikri soʻrovnomalarida allaqachon ancha oldinda bormoqda. Le Pen yakshanba kuni ijtimoiy tarmoqlarda xalqqa prezidentlik uslubidagi videomurojaatni eʼlon qilishni tanladi. Rasmiy kiyingan, katta stol ortida oʻtirgan va ortida Frantsiya bayrogʻi boʻlgan holda, u Jan-Lyuk Melanshonni «mamlakatni xaosga uloqtirishga intilayotgan» safdoshlari uchun nomma-nom aybladi.
U shuningdek, Makron hukumatini «madori tugaganlikda» ayblab, Frantsiya «zoʻravonlik va ojizlik oʻrtasida garovga olinganini» aytdi.
U oʻz videosini frantsuz saylovchilariga 6 oydan keyin «boshqa yoʻlni tanlash» imkoniyatiga ega boʻlishlarini eslatish bilan yakunladi.
Le Pen partiyasi qonun va tartib hamda yopiq chegaralarni yoqlaydi va AQSh prezidenti Tramp va AQSh vitse-prezidenti JD Vens kabi Frantsiyada shanba kuni sodir boʻlgan xaosda, boshqalar qatorida, migrantlarni aybladi.
Oʻqituvchi Marning aytishicha, shanba kungi zoʻravonlik «siyosatchilarning maqsadlariga mos keladi. U bir necha haftalik sifatli davlat xizmatlarini talab qilgan qonuniy noroziliklardan eʼtiborni chalgʻitadi».
«Siyosatchilar talabalarga nima kerakligini, yoki oʻqituvchilarga nima kerakligini, yoki Frantsiya xalqi nimani xohlashini eshitishmayapti. Ular zoʻravonlikdan prezident boʻlish uchun saylovoldi kampaniyasida va raqiblarini yomon koʻrsatishga harakat qilish uchun foydalanishmoqda.»
Ammo Frantsiyada tobora koʻproq odamlar, ayniqsa Z avlodi yoshlari «tizim»ga boʻlgan ishonchni yoʻqotayotganliklarini aytishmoqda.
Bu holat boshqa Yevropa mamlakatlarida ham aks etmoqda, u yerda asosan yoshlar boshchiligidagi norozilik namoyishlari — baʼzilari shafqatsizlarcha — shu dam olish kunlari Frantsiya va Belgiyadan tashqari Italiya, Portugaliya va Albaniyada ham avj oldi.
Bu namoyishlar odatda yashash xarajatlarining keskin oshishi, davlat xizmatlarining yomonlashuvi va odamlarning oʻz hayotlari ustidan ojizlik hissi sababli kelib chiqadi.
Olis Yaqin Sharq yoki Ukrainadagi urushlar sabab boʻlgan energiya narxining oshishi boʻyicha alohida shaxslar nima qila oladi, deb soʻrashmoqda koʻpchilik?
Saylovchilar oʻz xavotirlarini eshitish va ularga javob berishda anʼanaviy yoki hukumatdagi siyosiy partiyalarga boʻlgan ishonchni yoʻqotayotganliklarini tobora koʻproq aytmoqdalar. Yoshlar iqlim oʻzgarishi, ijtimoiy tengsizlik, hamyonbop boʻlmagan uy-joy va sunʼiy intellektning mehnat bozoridagi oʻrinlariga tahdid solishi mumkinligiga qaramoqdalar.
Pew tomonidan bu yil oʻtkazilgan jamoatchilik fikri soʻrovnomalariga koʻra, Frantsiyada aholining 69 foizi demokratiyadan norozi. Ispaniyada bu koʻrsatkich 68 foizni, Italiyada esa 62 foizni tashkil etadi. (AQSh ham shunga oʻxshash umidsizlikni boshdan kechirmoqda, 69 foiz aholi demokratiyaning ishlash tarzidan norozi ekanini aytgan.)
Shanba kungi tartibsizliklardan beri Frantsiyada men gaplashgan koʻpchilik odamlar gʻazablangan, ammo tinch namoyishchilar bilan zoʻravonlik va vayrongarchilik keltirib chiqarishga ahd qilganlarni aniq farqlash zarurligini taʼkidladilar.
Siyosat qanday boʻlishidan qatʼi nazar, hozirda Yevropaning norozilik toʻlqinida biz koʻrayotgan narsa — bu toshib ketgan norozilik, hukumatni eshitishga chaqiriqlar va baʼzilar uchun yoʻqotadigan hech narsa qolmagani haqidagi qorongʻi hissiyotning kuchli qorishigʻi emasmikan?