Faysal Islom: Dunyoning eng yetakchi moliya rahbarlari bilan oʻtkazilgan bir haftadan nimalarni oʻrgandim
Bu hafta Bangkokda boʻlib oʻtgan XVF yigʻilishida moliya va biznes yetakchilari noaniqlik masalasini muhokama qildilar.
Faysal Islom: Dunyoning yetakchi moliya rahbarlari bilan oʻtkazilgan bir haftadan nimalarni oʻrgandim
Hozirda global iqtisodiyot keyinchalik qaysi yoʻnalishda rivojlanishi boʻyicha oʻziga xos kuchlar tortishuvi ketmoqda.
Kuchli kuchlar qarama-qarshi yoʻnalishlarda tortmoqda. Bir tomondan, oʻsishni energetika inqirozi, savdo nizolari va haqiqiy urushning tanish, qayta-qayta takrorlanayotgan larzalari ushlab turibdi. Buning eng aniq belgisi — dunyoning rivojlangan iqtisodiyotlari uchun foiz stavkalari xarajatlarining keskin oshishidir.
Boshqa tomondan esa, sunʼiy intellektga (SI) yoʻnaltirilayotgan juda katta xarajatlar, shuningdek, ayniqsa kichik iqtisodiyotlar tomonidan koʻrsatilayotgan, ochigʻi, hayratlanarli bardoshlik yordam bermoqda; ushbu iqtisodiyotlar zarurat yuzasidan, jumladan neft va gaz uchun yangi savdo yoʻllarini yaratishga majbur boʻldi.
Xuddi shu mavzular shu hafta Bangkokda boʻlib oʻtgan XVJ yigʻilishlarida, jumladan ishtirok etgan eng yuqori lavozimli shaxslar orasida ham bot-bot oʻrtaga tashlandi. Shunga qaramay, hatto ular ham voqealar qaysi tomonga qarab rivojlanishini bilishmaydi.
Hozircha obligatsiyalar bozorlari oʻz eʼtiborini keyinchalik qayerga qaratnishini hech kim taxmin qilolmaydi. Ayni paytda ular eʼtiborni AQSh va Frantsiyaga qaratayotgandek tuyuladi.
Biroq Frantsiya moliya vaziri Rolan Leskyur qarzni sotish qimmatroqqa tushgan boʻlsa-da, bu borada hech qanday muammoga duch kelmaganini va uning Byudjeti joyida boʻlishini taʼkidlamoqda. U shuningdek, bir yil oldin Donald Tramp keltirib chiqargan keskinliklar manzarasida parchalanib ketish xavfi ostida qolgan G7 rivojlangan davlatlar guruhini qutqarishga yordam berganiga shama qildi.
Baʼzi jihatdan, global retsessiya yoki yirik rivojlanayotgan iqtisodiyotda qarz inqirozi yuz bermagani hayratlanarlidir. Tailand moliya vaziri, aslida, uning qarz olish xarajatlari, ayniqsa AQSh bilan solishtirganda, qanchalik kam oshganini menga aytayotgan edi.
Yana bir kutilmagan holat shuki, Buyuk Britaniya obligatsiyalar bozorlarining "intizomsizlar oʻrindigʻi"dan olib tashlanib, oʻrniga XVJ tomonidan namunali oʻquvchi deb ataldi. XVJ hukumatning Byudjet rejalarini nominal qiymatida va ishonch asosida qabul qildi. Haqiqat shundaki, G7’ning qolgan qismida hatto bu ham yoʻq. Goʻzallik esa nisbiydir, ayniqsa gap qarz olish haqida ketganda.
Bu fursat Mintaqaviy Moliya vaziri Jon Hiliga ham oʻz ovozini eshittirish imkonini berdi, chunki u Buyuk Britaniyaning haqiqiy oʻsish koʻrsatkichlari kutilmalardan oʻzib ketishda davom etganini va endi, 2026 yilning hozirgi davrigacha boʻlgan qismida, uni kuchli deb taʼriflash mumkinligini taʼkidladi. Hili menga bu raqamlarni SI va texnologiyalarga kiritilayotgan investitsiyalar Buyuk Britaniya iqtisodiy oʻsishini oshirishni boshlaganining birinchi belgisi sifatida koʻrishini aytdi. XVJ yigʻilishlari atrofida yigʻilgan obligatsiya moliyachilari koʻp yillik inqirozlardan soʻng Buyuk Britaniyaga yana bir bor nazar solayotgandek tuyuladi.
Biroq, geosiyosiy beqarorlik va obligatsiyalar bozorlaridagi noaniqlik bilan bir qatorda, hal qilinishi kerak boʻlgan uchinchi yirik muammo ham bor va u hatto shu haftadagi yigʻilish uchun shofyorlar bankirlar va moliya vazirlarini olib kelib qoʻygan Bangkok koʻchalarida ham yaqqol koʻrinib turibdi.
Boshqa mamlakatlar singari, Tailand ham Xitoy elektr transport vositalari sotuvining hayratlanarli darajada keskin oshganiga bevosita guvoh boʻldi. Tailand oʻzining kuchli avtomobilsozlik anʼanalari sababli baʼzan "Osiyo Detroyti" deb ataladi. Hozir sotilayotgan barcha avtomobillarning qariyb uchdan bir qismini Xitoy elektromobillari tashkil etmoqda.
Bu "Xitoyning ikkinchi larzasi" (China Shock Two) deb ataladigan hodisaning eng yaqqol misolidir: bu Xitoyning ilgʻor ishlab chiqarishdagi ustunligining juda yuqori tezligidir. Xitoyning birinchi larzasi 2000-yillarda oddiy ishlab chiqarish sohasida sodir boʻlgan edi.
Dramatik oʻzgarishlarning ushbu ikkinchi toʻlqini, oxirgi bir necha oy ichida, jahon savdosi qanday ishlayotgani va u qanday boshqarilishini qayta baholashga majbur qildi. Bu, ayniqsa, Xitoy-Yevropa savdosidagi hozir bir tomonlama harakatga oʻxshab qolgan holatni qayta koʻrib chiqishga shoshilayotgan Yevropa Ittifoqida juda oʻrinlidir.
Ittifoq tayyorlayotgan qoʻshimcha "Yevropada ishlab chiqarilgan" himoya choralari Buyuk Britaniyaga ham katta taʼsir koʻrsatadi. Agar Buyuk Britaniya yangi qoidalardan tashqarida qolsa, Xitoy oʻzining ortiqcha avtomobil ishlab chiqarishini Britaniyaga yoʻnaltirishi mumkin, u yerda, Tailand kabi, hozirda bojlar past va hatto subsidiyalar mavjud. Yoki YEI Britaniyani oʻz ichiga olishi mumkin, ammo undan bojlarni oʻzinikiga moslab oshirish orqali unga ergashishni talab qilishi mumkin.
Shuningdek, Buyuk Britaniyaning Yevropa Ittifoqi bilan munosabatlari haqida qoʻshimcha voqea ham bor. Bu shu hafta Bangkokda kutilganidan ham kuchliroq namoyon boʻlgan va hatto bir oz tabassum uygʻotgan mavzu boʻldi. XVJ bosh direktori Kristalina Georgiyeva kulib, Brexit’dan keyin "ajrashganlar endi yana uchrashuvga chiqishmoqda" dedi. Finlyandiya moliya vaziri menga Buyuk Britaniya YEI bilan "noz-karashma qilayotganini" aytdi. Yirik banklar "Breturn" (Britaniyaning qaytishi) istiqbollari haqida hisobotlarni chop etmoqda edi.
Shunday boʻlsa-da, dunyo iqtisodiyotini hozirgi bir vaqtda sodir boʻlayotgan koʻplab inqirozlar davridan olib chiqish uchun zarur boʻlgan sakrash maydonchasini taʼminlashda aynan SI bumiga umid qilinmoqda, ularning aksariyati Prezident Trampning qarorlari bilan bogʻliq.
Lekin bu ham oddiy masala emas. Bir xonada moliya vazirlari SIning iqtisodiyotni oʻzgartiruvchi taʼsirini maqtashmoqda. Qoʻshni xonada esa markaziy banklar uning bank tizimining katta qismi kiberxavfsizligini buzish qobiliyatidan xavotirda. Uning atrofidagi moliyaviy bum uzoq davom eta olmaydi. Moliyaviy olam egalari hozircha buning saqlanib turganidan shunchaki minnatdor.