Fayldan olingan ehtiyot qism: Oʻzbekistonga additiv texnologiyalar markazi nima uchun kerak

Fayldan olingan ehtiyot qism: Oʻzbekistonga nega additiv texnologiyalar markazi kerak

Korxonada kamyob import detal buzilganda, uni almashtirishni kutish baʼzan oylarga choʻziladi. Sanoat 3D-posti, yoki additiv texnologiyalar, bunday detalni uzoq logistika va katta xarajatlarsiz raqamli model boʻyicha tayyorlash imkoniyatini beradi. Oʻzbekistonda ham mahalliy zavodlar uchun shu kabi detallar chop etiladigan markaz paydo boʻlishi mumkin.

Mamlakatda Additiv texnologiyalar markazini tashkil etish gʻoyasi «Uzatom» agentligida «Rosatom»ning Yoqilgʻi divizioni ekspertlari bilan birgalikda oʻtkazilgan sanoat korxonalari uchun 3D-post boʻyicha maxsus seminarning bosh mavzularidan biri boʻldi. Tadbirda avtomobilsozlik, kimyo va kon-ruda sanoatining 30 ga yaqin kompaniyalari, jumladan NKMK, «Navoiazot» va UzAuto Motors ishtirok etdi. Loyiha ishchi guruhlarini tuzish, korxonalarning ishlab chiqarish imkoniyatlari auditini oʻtkazish, mahsulot va xizmatlar roʻyxatini tayyorlash, shuningdek, markazni qoʻllab-quvvatlash chora-tadbirlarini ishlab chiqishni nazarda tutadi.

Ushbu texnologiya prototiplar, ehtiyot qismlar, texnologik jihozlar va tajriba namunalari uchun kamyob detalni tezda yasash, eskirgan elementni tiklash yoki quyish yoki stanokda yoʻnish qiyin boʻlgan murakkab shakldagi buyumni olish uchun ishlatiladi. Bunda material tejamkorlik bilan sarflanadi, ishlatilmagan kukunni esa qayta qoʻllash mumkin.

Uzoq vaqt davomida 3D-post asosan prototiplar uchun ishlatilgan. Seriyali sanoatda foydalanishning birinchi misollaridan biri aviatsiya boʻldi. 2015 yilda GE Aviation Obyorndagi (AQSh) zavodida LEAP dvigateli uchun chop etilgan yoqilgʻi forsunkalari uchini chiqarishni yoʻlga qoʻydi. Ilgari 20 ta elementdan yigʻilgan detal bir butun boʻlib qoldi, chorak qismga yengillashdi va kompaniya maʼlumotlariga koʻra, besh baravar chidamliroq boʻldi.

Germaniyaning Deutsche Bahn kompaniyasi 2015 yildan beri harakatlanuvchi tarkibga xizmat koʻrsatishda 3D-postdan foydalanmoqda va shu usulda 100 mingdan ortiq detallarni tayyorladi. 2023 yilda yuzinchi minginchi detal ogʻirligi 570 kg va hajmi deyarli 1 kub m boʻlgan manevr lokomotivining reduktor korpusi boʻldi. Oʻsha paytda bu kompaniyaning 3D-post yordamida yaratilgan eng yirik detali edi. Korpusning oʻzi emas, balki u keyinchalik quyilgan quyma qolipi chop etilgan. Odatdagi xarid qilishda bunday detal oʻrtacha toʻqqiz oy kutilgan boʻlardi, yangi texnologiya bilan esa — ikki oy. Kompaniya raqamli modellarni bazada, «raqamli omborda» saqlaydi, u yerda kamyob ehtiyot qism tokchada ushlab turilmaydi, balki ehtiyojga qarab chop etiladi.

Rossiyada detallarga qoʻyiladigan talablar ayniqsa qatiy boʻlgan atom mashinasozligiga additiv texnologiyalarni joriy etish sezilarli qadam boʻldi. 2026 yil fevral oyida «OKBM Afrikantov» («Rosatom» tarkibiga kiradi) mutaxassislari materialshunos olimlar bilan birgalikda tadqiqotlar va sinovlar majmuasini yakunladilar va RITM-200 reaktor qurilmasi nasosining 3D-printerda chop etilgan detali — «gʻildirak» deb ataluvchi detal uchun normativ hujjatlarni tayyorladilar. Davlat korporatsiyasi mutaxassislarining hisob-kitoblariga koʻra, buyumning ishlab chiqarish tsiklini taxminan 20% ga qisqartirishga erishildi. Texnologiyaning afzalliklari orasida ishlab chiquvchilar kamroq material sarfini, yuqori takrorlanuvchanlikni va murakkab geometriyali detallarni tayyorlash imkoniyatini ham aytib oʻtadilar.

Ommaviy oddiy detallarni hamon quyish, shtamplash yoki mexanik ishlov berish orqali tayyorlash foydaliroq. Shuning uchun chop etish toʻgʻrisidagi qaror har bir pozitsiya boʻyicha alohida qabul qilinadi. Bunda additiv texnologiyalarni sanoatda qoʻllash uchun shunchaki kerakli shakldagi detalni chop etishning oʻzi yetarli emas. Materialning xususiyatlarini, kritik defektlar yoʻqligini va natijaning partiyadan partiyaga takrorlanuvchanligini tasdiqlash kerak. Buning uchun majburiy sinovlar oʻtkaziladi.

Amaliyotda bu qanday koʻrinishini RITM-200 uchun «gʻildirak» misoli koʻrsatadi. Atom sohasida materiallarga qoʻyiladigan talablar ayniqsa qatiy, va detal ustida ishlash sinovlar majmuasini va normativ hujjatlarni ishlab chiqishni oʻz ichiga olgan. Boshqa sohalarda talablar yumshoqroq boʻlishi mumkin, ammo ishlar toʻplami bir xil boʻlib qoladi: materialshunoslik, sinovlar, chop etish rejimlarini ishlab chiqish, keyingi ishlov berish va sifat nazorati. Shuning uchun additiv texnologiyalar markazi uchun faqat printerlarning oʻzi yetarli emas. Laboratoriyalar, injenerlar va normativ baza kerak.

«Rosatom»ning birinchi xorijiy additiv texnologiyalar markazi 2025 yil sentyabr oyida Minskda Belarusning «Gorizont» kompaniyasi bilan hamkorlikda ochildi. Ishga tushirishdan oldin bir nechta manfaatdor korxonalar auditi oʻtkazildi. Markazda «Rosatom»ning RusMelt seriyasidagi ikkita metall 3D-printeri, muhandislik plastiklari uchun sanoat printeri, 3D-skaner va qum-polimer qoliplarini chop etish qurilmasi ishlamoqda. Markazning ishlab chiqarish quvvati yiliga turli metallardan 1,5 tonnagacha buyumlar, 3 tonnagacha qum-polimer qoliplari va 100 kg gacha muhandislik plastmassalaridan buyumlarni tashkil etadi.

«Rosatom» Minsk loyihasini boshqa mamlakatlar uchun referent model deb hisoblaydi. Davlat korporatsiyasi matbuot xizmati maʼlumotlariga koʻra, keyingi qadam 2027 yilga kelib «Rosatom» 3D-printerlari ishlab chiqarishni bosqichma-bosqich mahalliylashtirish boʻladi. Zamin allaqachon mavjud. Oktyabr oyida kompaniya Rossiya va Belarus komponentlaridan foydalangan holda tayyorlangan birinchi kichik oʻlchamli RusMelt 150M 3D-printerini taqdim etdi.

Xuddi shu model boʻyicha «Rosatom» boshqa mamlakatlarda ham additiv texnologiyalar markazlarining «kalit topshiriladigan» loyihalarini ishlab chiqmoqda. Bugungi kunda Misrda shu kabi markazlarni yaratish boʻyicha loyihalar ishlab chiqilmoqda. Vyetnamda 2026 yilda additiv texnologiyalar markazi qurilishi loyihasini rivojlantirish toʻgʻrisida memorandum va bitim imzolandi. Shu bilan birga, xorijiy hamkorlar bilan hamkorlik faqat uskunalar yetkazib berish bilan cheklanib qolmaydi. Muhim yoʻnalishlardan biri — ishlab chiqarishni mahalliylashtirishdir. Shunga koʻra, bu yil Hindistonda Rossiya ishlanmasi boʻlgan 3D-skanerlarni ishlab chiqarish boshlandi. Mahalliylashtirish yakuniy isteʼmolchilar uchun uskunalar narxini arzonlashtirish imkonini berishi kutilmoqda. Bundan tashqari, u mahalliy bozorda mahsulotni sotishni yengillashtiradigan «Made in India» maqomini olish imkonini beradi. Aprel oyida «Rosatom» tender yakunlari boʻyicha Hindistonga aerokosmik sohaning yirik metall detallarini chop etish uchun RusBeam 2800 qurilmasini yetkazib berdi. Bu davlat korporatsiyasi 3D-printerining uzoq xorijga birinchi yetkazib berilishidir.

Parallel ravishda Rossiyada uskunalar chiqarish oʻsib bormoqda. 2023 yilda davlat korporatsiyasining Moskva Additiv texnologiyalar markazi uchta metall 3D-printer tayyorlagan boʻlsa, 2025 yilda allaqachon 13 ta. 2026 yil sentyabr boshida bu yerda 30-mashina yigʻildi. Uskunalardan tashqari, «Rosatom» metall kukunlari va 3D-post uchun dasturiy taʼminot ishlab chiqaradi, shuningdek, xodimlarni oʻqitadi.

Mamlakatda additiv texnologiyalarga boʻlgan qiziqish sanoatni texnologik transformatsiya qilish kursiga mos keladi. Avgust seminarida uskunalarning bekor turib qolishi ayniqsa qimmatga tushadigan sohalar taqdim etildi.

Toʻgʻridan-toʻgʻri kon-metallurgiya kombinatlari, kimyo zavodlari va mashinasozlik korxonalari uchun additiv ishlab chiqarishni odatiy ishlab chiqarish oʻrnini bosuvchi sifatda emas, balki anʼanaviy texnologiyalardan koʻra samaraliroq boʻlishi mumkin boʻlgan joylarda muayyan ishlab chiqarish vazifalarini hal qilish vositasi sifatda koʻrib chiqish maqsadga muvofiqdir. Gap kamyob detallar va kichik partiyalar, murakkab geometriyali buyumlar, uskunalar yoki xorijdan yetkazib berilishi oylab vaqt oladigan butlovchi qismlarni tiklash haqida ketishi mumkin.

Oʻzbekiston korxonalaridagi qaysi detallar va operatsiyalar ushbu stsenariylarga mos kelishini loyihada nazarda tutilgan audit koʻrsatishi kerak. Uning natijalariga uskunalar toʻplami, kelajakdagi markaz miqyosi va uning ishlash ekonomikasi bogʻliq boʻladi. Minskda bunday bosqichdan allaqachon oʻtilgan. Boshqa mamlakatlar tajribasi loyiha javob berishi kerak boʻlgan savollarni ham koʻrsatadi: markazning buyurtmachilari kim boʻladi, injenerlarni kim tayyorlaydi va chop etilgan detallarni kim sertifikatlaydi, mahalliy ishlab chiqarish paydo boʻladimi. Javoblarga 3D-post mamlakatda sanoatning ishchi vositasiga aylanadimi va u qanday amaliy effekt berishi bogʻliq.