Fargʻona NQIZ nimaga davlatga qaytarildi? Davaktiv rahbarining sharhi

Fargʻona NPZ nimaga davlatga qaytarildi? Davaktiv rahbarining sharhi

Ilgari Saneg kompaniyasiga 100 mln dollarga sotilgan Fargʻona neftni qayta ishlash zavodi (FNQIZ) hozircha qayta xususiylashtirilmaydi. Bu haqda 8 oktyabr kuni oʻtkazilgan matbuot anjumanida Davlat aktivlarini boshqarish agentligi (DABA) direktori Sohibjon Murodov maʼlum qildi.

Uning soʻzlariga koʻra, investorda — Enter Engineering, Eriell, Air Marakanda, mamlakatning eng yirik «Gazli» gaz ombori, Samarqanddagi turistik markaz va boshqa loyihalarning ulushdori va sobiq benefitsiari boʻlgan Baxtiyor Fazilov Saneg muassisi hisoblanadi — boshqa tashabbuslarni amalga oshirishda moliyaviy qiyinchiliklar yuzaga kelgan, shu sababli u sotib olingan davlat aktivi boʻyicha toʻlov majburiyatlarini oʻz vaqtida bajara olmagan.

«Oldi-sotdi shartnomasida toʻlovlar uch oy davomida kechiktirilgan taqdirda, sotuvchi shartnomani bir tomonlama bekor qilish huquqiga ega ekani koʻzda tutilgan edi», — dedi Murodov.

Uning aniqlik kiritishicha, qaror xalqaro huquqiy konsultantlar jalb qilinganidan keyin qabul qilingan.

«Biz xalqaro yuristlarni jalb qildik va ularning xulosalari asosida boshqa tomonni oldindan ogohlantirgan holda shartnomani bir tomonlama bekor qildik. Bugungi kunda davlat aktivi qaytarildi», — dedi DABA rahbari.

Shu bilan birga, ochiq maʼlumotlar zavod uchun toʻlovdagi muammolar shartnoma bekor qilinishidan ancha oldin paydo boʻlgan boʻlishi mumkinligini taxmin qilishga asos beradi.

«Gazeta» maʼlumotlariga koʻra, 2024 yil avgust holatiga koʻra, DABA timsolidagi davlatga Fargʻona NPZning 58,5 foizi, Saneg’ga esa 41,5 foizi tegishli edi. 2026 yil may oyida, deyarli ikki yil oʻtib, ulushlar nisbati oʻzgarishsiz qolgan.

Bu investor korxona uchun hali toʻliq hisob-kitob qilmaganini va davlat ulushi unga xarid narxining toʻlangan qismiga proportsional ravishda oʻtkazilishi kerakligini anglatadi. Demak, navbatdagi toʻlovlar kelib tushishi va ulushlarning tegishlicha qayta rasmiylashtirilishi bilan Saneg paketi koʻpayishi kerak edi. Biroq bu sodir boʻlmadi.

Investor aynan qachon toʻlov jadvaliga rioya qilishni toʻxtatgani va nima uchun shartnoma faqat 2026 yilda bekor qilingani haqida savol tugʻiladi. Shu bilan birga, ulushlarning oʻzgarmaganining oʻzi uch oydan ortiq kechiktirishni tasdiqlamaydi, chunki toʻlovlarning aniq muddatlari va ulushlarni oʻtkazish shartlari oshkor qilinmagan.

Shuningdek, kompaniya zavodni sotib olish uchun korxonaning oʻz foydasi hisobidan hisob-kitob qilgan boʻlishi mumkinligi haqida taxmin mavjud.

Redaktsiya yana DABA matbuot xizmatiga savollar yubordi.

Sotuvga qadar korxona «Oʻzbekneftgaz»ga tegishli edi. Xususiylashtirishdan oldin FNQIZ ulushi DABAga oʻtkazilgan, bunda idora va neft-gaz kompaniyasi oʻrtasida oʻzaro hisob-kitoblar amalga oshirilgan.

«Ulush DABAga oʻtkazilganda, „Oʻzbekneftgaz“ bilan oʻzaro hisob-kitoblar qilingan. Shuning uchun korxona uning tarkibidan chiqarilgan. Bugungi kunda ulushning yagona egasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi hisoblanadi», — deb tushuntirdi Murodov.

Agentlik rahbari Fargʻona NPZ uchun qisqa muddatli strategiya ishlab chiqilgani va korxonaning moliyaviy ahvolini tiklash boʻyicha chora-tadbirlar boshlanganini maʼlum qildi.

Xususan, unga koʻra, ishlab chiqarish quvvatlarining yuklanishi 40 foizdan deyarli 100 foizgacha oshdi.

«Umumiy quvvatlarning yuklanishi 40 foizni tashkil etardi, bugun esa 100 foizga yaqinlashdi, yaʼni ikki baravardan koʻproqqa oshdi», — dedi u.

Murodov, shuningdek, dizel yoqilgʻisi ishlab chiqarish 30 foizga, yoʻl qurilishi uchun mahsulotlar 60 foizga oshganini, aviatsiya kerosini ishlab chiqarish esa bir necha baravar oʻsganini maʼlum qildi.

Shu bilan birga, zavodning yuklanishi haqidagi maʼlumotlar 5 oktyabr kuni prezident Shavkat Mirziyoyevga taqdim etilgan maʼlumotlardan farq qiladi. Prezident matbuot xizmati xabariga koʻra, 2026 yil oxiriga borib Fargʻona NPZ yuklanishini 40 foizdan 65 foizgacha oshirish va keyinchalik yanada oʻstirish rejalashtirilgan.

Oʻsha xabarda asosiy texnologik qurilmalar taʼmirlanganidan soʻng dizel yoqilgʻisi ishlab chiqarish 30 foizga, bitum — 60 foizga, aviakerosin esa besh baravarga oshgani qayd etilgan edi.

Agentlik direktori korxonaning qarz majburiyatlariga alohida toʻxtalib oʻtdi.

«Hozirda biz xalqaro audit oʻtkazmoqdamiz. Qanday qarzlar va qaysi maqsadlar uchun jalb qilinganini, korxonada haqiqatan ham qanday qarzdorlik mavjudligini oʻrganyapmiz. Ushbu qarzlar belgilangan shartlarni saqlab qolgan holda moliyaviy-xoʻjalik faoliyati jarayonida uziladimi yoki ularni toʻlash muddatlari koʻchiriladimi — bu shartnomaviy munosabatlarga bogʻliq», — dedi u.

Matbuot anjumanida FNQIZ qarzdorligining umumiy hajmi, oʻtkazib boʻlingan tekshiruvlar natijalari va auditni yakunlash muddatlari aytilmadi.

Korxonaning kelajakdagi taqdiri haqida gapirganda, DABA rahbari shunday taʼkidladi:

«Kelajakdagi rejalar haqida gapiradigan boʻlsak, bugungi kunda xususiylashtirish masalasi kun tartibida turgani yoʻq».

2022 yil may oyida DABA Fargʻona NPZdagi 100 foizlik davlat ulushi Sanoat Energetika Guruhi (Saneg) kompaniyasiga 100 mln dollarga sotilganini eʼlon qilgan edi. Xaridor, shuningdek, korxonani modernizatsiya qilishga 380 mln dollar investitsiya kiritishi va uning qayta ishlash quvvatini kamida 2 mln tonnaga yetkazishi kerak edi.

Biroq davlat ulushi investorga amalga oshirilgan toʻlovlarga proportsional ravishda bosqichma-bosqich oʻtkazib kelingan.

2024 yil avgust holatiga koʻra, DABA korxonaning 58,5 foizini oʻz tasarrufida saqlab qolgan, Saneg’ga esa 41,5 foiz tegishli edi. Oʻshanda agentlik «Gazeta»ga investor zavod uchun hali toʻliq hisob-kitob qilmaganini tushuntirgan edi. Ulushning toʻliq oʻtkazilishi toʻlovlar yakunlanganidan va shartnoma majburiyatlari bajarilganidan keyin nazarda tutilgan edi.

Saneg ilgari toʻlov va investitsiya majburiyatlarini bajarish muddatlari DABA bilan tuzilgan shartnomada belgilanishini maʼlum qilgan edi.

Bu Fargʻona NPZ yana toʻliq davlat nazoratiga oʻtganini anglatadi.

2025 yil yakunlariga koʻra, FNQIZ 538,1 mlrd soʻm miqdorida zarar koʻrdi. 2026 yil yanvar oyida Enter Engineering, Eriell Group va Saneg’ni moliyaviy sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari doirasida hukumat ishchi guruhga bir qator strategik loyihalarni, jumladan, Fargʻona NPZni modernizatsiya qilishni yakunlay oladigan yangi investorlar uchun takliflar tayyorlashni topshirdi.

Fargʻona neftni qayta ishlash zavodi Markaziy Osiyodagi eng yirik yonilgʻi-moylash materiallari ishlab chiqaruvchilardan biri hisoblanadi. Korxona benzin, dizel yoqilgʻisi, aviakerosin, motor va industrial moylar, bitum va boshqa neft mahsulotlari ishlab chiqaradi.

Eslatib oʻtamiz, Saneg bilan bogʻliq aktivlar bilan bogʻliq bir qator bitimlar «Oʻzbekneftgaz» boshqaruvining sobiq raisi Bahodirjon Sidiqov va boshqa ayblanuvchilarga nisbatan qoʻzgʻatilgan jinoyat ishining predmetiga aylandi.

«Gazeta» ilgari yozganidek, epizodlardan biri «Oʻzbekneftgaz»ning Jizzakh Petroleum’dagi (keyinchalik Saneg tarkibiga kirgan) 49 foizlik ulushi Kiprning Belvor Holding Limited kompaniyasiga sotilishiga tegishli. Ayblov talqiniga koʻra, dastlab ulush 80 mln dollardan ortiqqa baholangan, biroq 10 mln dollarga sotilgan, shu bilan birga xaridor yana 71 mln dollarga yaqin mablagʻni toʻlamagan.

Sidiqov ayblovni rad etdi. U dastlabki bitim 2021 yil iyun oyida, u «Oʻzbekneftgaz» rahbari etib tayinlanishidan oldin sodir boʻlganini va u uning shartlarini kelishishda ishtirok etmaganini maʼlum qildi. Uning soʻzlariga koʻra, xalqaro konsultantlar ulush qiymatini baholashda sezilarli darajada turlicha xulosa bergan: KPMG uni taxminan 87 mln dollarga, Deloitte — 1 soʻmga, PwC esa 15,1 mln dollarga baholagan.

Tergov tomonidan yetkazilgan zarar deb qaralayotgan taxminan 71 mln dollarlik farqni sudlanuvchi aktiv qiymati boʻyicha tijorat nizosining oqibati deb atadi. U, shuningdek, xaridor toʻlov majburiyatlarini bajarmagani sababli «Oʻzbekneftgaz» iqtisodiy sudga murojaat qilganini maʼlum qildi.

Avgust oyida jinoyat ishini koʻrib chiqish yopiq rejimga oʻtkazildi.