Eski qarzlar boʻyicha

Eski qarzlar boʻyicha

Sovet davrida pullarini jamgʻarma daftarchasida saqlash baxtsizligiga duchor boʻlganlar uchun bu yangilik ancha quvonarlidir. Rossiyalik oilalar 90-yillardagi shiddatli iqtisodiy islohotlar olovida kuyib ketgan jamgʻarmalarini qaytarib olishlari mumkin boʻladi. 2027–2029 yillarga moʻljallangan federal byudjetda sovet davridagi omonatlar boʻyicha kompensatsiya toʻlash uchun mablagʻlar koʻzda tutilgan.

Xususan, 2027 yilda ushbu maqsadlar uchun deyarli 1,9 milliard rubl yoʻnaltirish rejalashtirilmoqda, keyingi ikki yilda, yaʼni 2028 va 2029 yillarda esa yana shunchadan mablagʻ ajratiladi. Ammo qayta hisoblash kursi oluvchilarni xursand qilishi qiyin. Kompensatsiyalar doirasida 1991 yildagi sovet rubli 2026 yildagi Rossiya rubliga tenglashtiriladi.

Eslatib oʻtamiz, hali 1995 yildayoq Rossiyada fuqarolarning 1991 yil 20 iyungacha jamgʻarma kassasiga kiritilgan yoki 1992 yil 1 yanvargacha davlat qimmatli qogʻozlariga joylashtirilgan jamgʻarmalarini saqlash toʻgʻrisida qonun qabul qilingan edi.

Toʻgʻrisini aytganda, oradan uch oʻn yillikdan koʻproq vaqt oʻtgach, eski sovet jamgʻarma daftarchalari egalaridan juda kamchiligi 90-yillar boshidagi giperinflyatsiya olovida «kuyib ketgan» omonatlari uchun hech boʻlmaganda qisman kompensatsiya olishdan umid qilmoqda. 2003 yildan boshlab hukumat aholi oldidagi qarz majburiyatlarini bajarishni doimiy ravishda keyinga surib keldi — avvaliga bir yilga, 2023 yilda esa birdaniga uch yillik muddatga, yaʼni 2027 yil 1 yanvargacha qoldirdi. Sababi ayon: islohotgacha boʻlgan omonatlar boʻyicha qarzlarni uzish uchun, adolatli qayta hisoblash uchun milliardlar emas, balki oʻnlab trillion rubl kerak boʻladi.

Baʼzi tahlilchilarning fikriga koʻra, xarid qobiliyati pariteti boʻyicha bitta sovet rubli uchun hozirgi 300-400 rubl berish kerak. Vaholanki, amalda bu sovet rubliga berilgan shishirilgan bahodir. Gorbachev qayta qurishi davrida, inflyatsiya tezlashgan paytda, tovarlar bilan taʼminlanmagan juda koʻp pul bosib chiqarildi. Shuning uchun 1991 yil namunasidagi rubl oʻzining xarid qobiliyati boʻyicha, aytaylik, Gorbachev hokimiyatga kelgan 1985 yildagi rubldan butunlay farq qilardi. Zero, 91 yilning fevralidayoq isteʼmol narxlari rasman 55 foizga oshdi, bu esa oʻz-oʻzidan aholi real daromadlarining pasayishini anglatardi. Biroq amalda narxlar 2,6 baravar koʻtarildi. Shu bilan birga, doʻkonlarda peshtaxtalar boʻm-boʻsh edi, hech vaqo yoʻq edi: na oziq-ovqat, na xalq isteʼmoli tovarlari.

Faqatgina 1992 yilning yanvarida narxlar deyarli 3,5 baravar, fevralda — yana 40 foizga, martda — yana 30 foizga oshdi… Keyin oʻsish sekinlashdi, lekin oʻrtacha oyiga qariyb 20 foiz darajasida qoldi. Natijada 1992 yil dekabr oxiriga kelib, bir yil ichida narxlar… 26 baravar oshdi, inflyatsiya 2500 foizni tashkil etdi. Markaziy bank tinimsiz kurashayotgan hozirgi 6 foizlik inflyatsiya buning oldida shunchaki bolalar oʻyinidek tuyuladi.

Baʼzi ekspertlar bitta sovet rubli uchun 100 ta zamonaviy rubl berishni, yaʼni goʻyoki bir dollar toʻlashni taklif qilmoqdalar, ayniqsa amaldagi kurs boʻyicha «amerikalik» taxminan 100 rubl turishini hisobga olsak. Ammo bunday nisbatda ham islohotgacha boʻlgan omonatlarni kompensatsiya qilish haqiqiy utopiya boʻlib koʻrinadi. Oʻsha paytdagi jamgʻarma daftarchalarida taxminan 345 milliard sovet rubli saqlangan, bu taklif qilinayotgan sxema boʻyicha qayta hisoblanganda kamida 30 trillion zamonaviy rublni tashkil etadi, bu esa deyarli bir yillik byudjet demakdir.

Davlatda bunday pul, albatta, yoʻq. Mulozimlar kabinetlarida hatto 1995 yildagi qonunni umuman oʻz kuchini yoʻqotgan deb topish haqida ham gapirildi. Xalq tili bilan aytganda, toʻlovlarni «yaxshiroq kunlar» kelguncha cheksiz muzlatib qoʻyganga koʻra, achchiq haqiqat afzalroq. Buning ustiga, oʻsha sovet jamgʻarma daftarchalari egalarining koʻpchiligi allaqachon hayotdan koʻz yumgan.

Shunga qaramay, kompensatsiya — garchi sof ramziy boʻlsa-da — haligacha toʻlab kelinmoqda. U jamgʻarma daftarchasida 1991 yil 20 iyun holatiga koʻra boʻlgan qoldiqdan kelib chiqib, omonat egasining tugʻilgan yili va mablagʻlarni saqlash muddatiga bogʻlangan koeffitsiyentlarni hisobga olgan holda hisoblanadi. Baxtli merosxoʻrlar ham kompensatsiya oluvchi boʻlishlari mumkin.

Moliyaviy tahlilchi, iqtisod fanlari nomzodi Mixail Belyayevning aytishicha, davlat qoldirilgan yoki baʼzan aytilganidek, musodara qilingan sovet omonatlarini kompensatsiya qilish boʻyicha ishlarni davom ettirmoqda.

— Maxsus jadval bor, unga koʻra odamlar yoshiga qarab ularni olishlari mumkin.

— 90-yillar boshida kim koʻproq zarar koʻrdi — pullarini depozitda saqlaganlarmi yoki yostiq tagida naqd pul koʻrinishida saqlaganlarmi?

— Buni aytish qiyin, omonatlardan umuman pul yechib olish mumkin emas edi. Agar ular qoʻlda boʻlsa, giperinflyatsiya sharoitida ularni baribir moddiy boyliklarga aylantirish mumkin edi. Boshqa masala, doʻkonlarda hech vaqo yoʻq edi. Bir tanishim, umumiy vahimaga berilib, pullari kuyib ketmasligi uchun duch kelgan narsani sotib ola boshladi. 90-yillarning boshida esa faqat qandaydir omburlar, ruletkalar, elektr kalitlari bor edi xolos… Uning roʻzgʻoriga umuman kerak boʻlmagan narsalar. Shu kungacha ular bilan qoldi.

— Bugungi kunda sovet omonati boʻyicha kompensatsiyani qanday olish mumkin?

— Buning uchun, albatta, tasdiqlovchi hujjatlar boʻlishi kerak. Agar mulkdorning jamgʻarma daftarchasi saqlanib qolgan boʻlsa, unda muammo tugʻilmaydi. Agar bu merosxoʻr boʻlsa, vaziyat murakkabroq. Gap pul haqida ketganda, tekshiruv sinchkovlik bilan amalga oshiriladi, pul hisobni yaxshi koʻradi. Omonatni faqat mulkdor tasarruf etishi mumkin, bu xalqaro amaliyotdir. Merosxoʻr mulkdor bilan shunchaki familiyadosh emasligini, balki omonatni olishga toʻla huquqi borligini isbotlashi kerak boʻladi. Notarius tomonidan tasdiqlangan vasiyatnoma boʻlsa, yaxshi.