Ertalab sariyogʻli non surkayman…
Oʻzbekistonda shaxsiy avtotransport egalari va ularning oila aʼzolari timsolida tugamas moddiy resurs topdilar
Ertalab sariyogʻ surtaman buterbrodga…
«Otamning vafotidan yarim yil oʻtib, merosga egalik qilish, xususan, otamdan qolgan, bugungi kunda avtobozorda 35 mln soʻmdan ($3000) ortiq berishmaydigan mahalliy kichik hajmli avtomobilni qayta rasmiylashtirish uchun Oʻzbekistonga qaytdim. Xarajatlarni jamlab chiqishganda (ikki notarius: rossiyalik va oʻzbekistonlik xizmatlari bilan birga) menga 10 mln soʻmdan ortiq summa hisoblab berishganini koʻrib, hayratdan yoqa ushladim. Bu otam umrining soʻnggi oylarida olgan pensiyaning deyarli besh oylik miqdoriga teng. Biroz oshirib yuborilmadimikan? Men kabi jabrlanganlarning bunga bildirgan eng yumshoq va yagona tsenzurali reaktsiyasi shu boʻldi: bular qachon toʻyadi oʻzi?» (Saytga kelib tushgan murojaatdan)
Bunday reaktsiyani toʻliq taxmin qilish mumkin va tushunarli. Muammo haqiqatan ham mavjud boʻlib, u ijtimoiy tarmoqlarda faol, ammo natijasiz muhokama qilinmoqda, bu esa odamlarning yuzaga kelgan vaziyatdan ochiqchasiga noroziligini yana bir bor taʼkidlaydi. Shu bilan birga, rasmiy shaxslar sukut saqlashni afzal koʻrishmoqda.
Oʻzbekistonda tuganmas daromad manbai — shaxsiy avtomobil egalari va ularning oila aʼzolari topilganga oʻxshaydi. 1 aprel holatiga koʻra, aholida 4,55 mln dona yengil mashina boʻlgan. Qachondir ularning har biri sotiladi, oʻgʻliga hadya qilinadi yoki bevasiga qoladi. Va har safar yangi mulkdor YHXXga hamyoni bilan keladi.
2025 yilning dekabr oyida ichki yonuv dvigateliga ega shaxsiy avtomobilni rasmiylashtirish 4 589 680 soʻm turar edi. 2026 yil 1 oktyabrdan esa — allaqachon 8 289 600 soʻm yoki MB kursi boʻyicha 700 dollar. Oʻn oy ichida narx ikki baravarga oshdi.
Ishlatilgan mashina notarius bilan birgalikda endilikda 9 785 600 soʻmga, yaʼni 826 dollarga tushmoqda.
### 700 dollar nimaga sarflanadi
| Toʻlov | BHM | Soʻmda | Dollarda |
|---|---:|---:|---:|
| Davlat raqami | 10,5 | 4 620 000 | 390 |
| Roʻyxatdan oʻtkazish | 6,84 | 3 009 600 | 254 |
| Tekpasport | 1,4 | 616 000 | 52 |
| Ariza | 0,1 | 44 000 | 4 |
| YHXXdagi jami | 18,84 | 8 289 600 | 700 |
| Ishlatilgan mashina uchun notarius | | 1 496 000 | 126 |
| Notarius bilan birgalikdagi jami | | 9 785 600 | 826 |
YHXX tariflari my.gov.uz saytidagi xizmatdan olingan, BHM — 1 sentyabrdan 440 000 soʻm, notarius — Adliya vazirligi hisob-kitobi boʻyicha. Summaning yarmidan koʻpi davlat raqamiga toʻgʻri keladi. Bu plyonkali alyuminiy plastina boʻlib, u toʻgʻridan-toʻgʻri YHXXda 30 daqiqada bosib chiqariladi. Yarim soatlik ish — va 390 dollar.
Shu bilan birga, mashina yangilanib yoki xavfsizroq boʻlib qolmaydi. Faqat texpasportdagi familiya oʻzgaradi. Ota mashinani oʻgʻliga topshiradi, beva ayol erining mashinasini rasmiylashtiradi va ikkalasi ham ushbu mashina allaqachon roʻyxatda turgan bazadagi yangi satr uchun 826 dollardan toʻlashadi.
### 2026 yilda rasmiylashtirish qanday qimmatlashdi
2023 yilning noyabridan 2025 yilning oxirigacha raqam 3,5 BHM turar edi. Ikki yil davomida tarif oʻzgarmadi. Keyin esa uni deyarli har oy oshirishni boshlashdi. Tasodifmi yoki yoʻqmi, ammo tariflarning oʻsishi aynan raqamlar ishlab chiqarish narxlarni oʻzi belgilaydigan alohida tuzilmaga topshirilganidan soʻng boshlandi.
| Oy | Roʻyxatdan oʻtkazish | Texpasport | Davlat raqami | Ariza | YHXXda jami | Oʻsish |
|---|---:|---:|---:|---:|---:|---:|
| Dekabr 2025 | 2 818 080 | 288 400 | 1 442 000 | 41 200 | 4 589 680 | = |
| Aprel 2026 | 2 818 080 | 288 400 | 2 266 000 | 41 200 | 5 413 680 | +824 000 |
| Iyun 2026 | 2 818 080 | 288 400 | 2 884 000 | 41 200 | 6 031 680 | +618 000 |
| Iyul 2026 | 2 818 080 | 288 400 | 3 296 000 | 41 200 | 6 443 680 | +412 000 |
| Avgust 2026 | 2 818 080 | 576 800 | 3 708 000 | 41 200 | 7 144 080 | +700 400 |
| Sentyabr 2026 | 3 009 600 | 616 000 | 4 180 000 | 44 000 | 7 849 600 | +705 520 |
| Oktyabr 2026 | 3 009 600 | 616 000 | 4 620 000 | 44 000 | 8 289 600 | +440 000 |
Bir yil ichida davlat raqami 3,2 baravarga qimmatlashdi. Avgust oyida texpasport shunchaki ikki baravarga oshirildi: 0,7 BHM edi, 1,4 boʻldi. Oʻsha-oʻsha qogʻoz, faqat narxi boshqacha. Hech qanday eʼlon va press-rilizlarsiz. Haydovchi yangi qiymat haqida toʻlov paytida — kvitantsiyadan bilib oladi.
### Qoʻshnilarda ahvol qalay
Qozogʻistonda yangi mashinani roʻyxatdan oʻtkazish 41 dollar turadi. Bizda esa birgina texpasportning oʻzi 52 dollar.
Rossiyada — 53 dollar.
Qirgʻizistonda ishlatilgan mashinani yangi raqamlar bilan qayta rasmiylashtirish 45 dollar turadi va u yerda notarius shart emas.
### Narxni kim belgilaydi
Majburiy davlat xizmati tarifi deyarli har oy oʻsib borayotgani va bu haqda hech kim xabar bermayotgani qanday yuz berdi? Hammasi oddiy: hukumat endi narxni tasdiqlamaydi. 20 yanvardan boshlab Vazirlar Mahkamasining qarori bilan raqamlar, texpasportlar va guvohnomalar uchun barcha toʻlovlar miqdorini ularni beradigan korxonaning oʻzi (gʻalati emasmi?) belgilaydi. U Uzavtomotoservis deb ataladi (yanvargacha Uzavtomotobelgi edi).
Aprel oyi oxiridan IIV buyrugʻida Uzavtomotoservis allaqachon masʼuliyati cheklangan jamiyat sifatida koʻrsatilgan. Uning ishtirokchilari kimligi — qarorlarda aytilmagan. Bunday nomdagi firma KTYADR reyestrida ham topilmagan.
Xulosa shuki, sotayotgan odam narxni oʻzi belgilaydi. Xaridor esa rad eta olmaydi: raqamsiz mashinani roʻyxatdan oʻtkazishmaydi, roʻyxatdan oʻtmasdan esa unda yura olmaysiz. Elektron toʻlov, agar undan voz kechishning iloji boʻlmasa, baribir toʻlovligicha qolaveradi.
Korxona xodimlariga ish haqini IIV korxonaning «moliyaviy imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda» toʻlashni topshirgan. Raqam qanchalik qimmat boʻlsa, bu imkoniyatlar shunchalik keng boʻladi.
### Evaziga nima vaʼda qilishgan edi
2026 yil 1 yanvardan korxonaga auktsion orqali oltatagacha harf va raqamdan iborat ismli raqamlarni sotishga ruxsat berilgan edi. Auktsion tartibini IIV yangi yilgacha tasdiqlashi kerak edi. Ismli raqamlar yoʻq. Odatdagilari bor, ammo uch baravar qimmat.
Oʻsha qarorning oʻzida elektromobil uchun raqam arzonroq turishi kerakligi koʻrsatilgan. my.gov.uz saytida elektromobil raqami uchun alohida narx yoʻq.
Qaror muqaddimasida esa islohot «aholiga ortiqcha moddiy yuk tushishining oldini olish» uchun zarurligi aytilgan. Yuk haqiqatan ham oʻzgartirildi: ilgari u ortiqcha edi, endi esa — fantastik va har oylik.
### Pullarga qayerga ketmoqda
8 289 600 soʻmdan qanchasi byudjetga tushadi-yu, qanchasi korxonada qoladi, davlat raqamlari haqidagi qarorlarda koʻrsatilmagan. Faqat eski davlat raqamini saqlab qolish uchun toʻlov aniq koʻrsatilgan: yarmi — byudjetga, 35% — «Xavfsiz yoʻl va xavfsiz piyoda» jamgʻarmasiga, 15% — IIV maxsus jamgʻarmasiga, shu jumladan xodimlarni mukofotlashga.
Bu ilgari qanday ishlaganini iqtisodchi Otabek Bakirov tahlil qilgan edi. Davlat raqamlarini ishlab chiqarish yopiq qaror bilan Gid License Plate kompaniyasiga topshirilgan. Uning soʻzlariga koʻra, shundan soʻng raqamlar ham, roʻyxatdan oʻtkazish ham keskin qimmatlashgan, skuter egalariga ham raqam sotib olish va roʻyxatdan oʻtish majburiyati yuklangan.
Auktsionda sotilgan har bir raqamdan kompaniya belgilangan 3,5 BHM, taxminan 1,3 mln soʻm olgan. Qolgan qismining 80 foizi byudjetga, 20 foizi — IIV maxsus jamgʻarmasiga ketgan.
2024 yilning birinchi choragida Gid License Plate byudjetga 102 mlrd soʻm oʻtkazib, mamlakatning eng yirik soliq toʻlovchilari orasida sakkizinchi oʻrinni egallagan. Butun 2024 yil davomida u 845,9 mlrd soʻm toʻlagan va yirik xususiy soliq toʻlovchilar orasida uchinchi boʻlgan.
Keyin kompaniya eng yirik soliq toʻlovchilar roʻyxatidan yoʻqoldi. U bilan birga Soliq qoʻmitasining «Fiskal tahlil» telegram-kanalidan 2024 yilning fevral-dekabr oylari uchun ushbu kompaniya tilga olingan infografika ham yoʻqoldi. Bakirov u yashirin soliq imtiyozlarini olmadimikan va biznes yangi «xususiy sherik»ga topshirilmadimikan, degan savolni oʻrtaga tashladi. Javob yoʻq.
Qarorga koʻra, raqam mashina egasining mulki hisoblanmaydi. Buyum sizga tegishli emas, lekin undan toʻlovsiz foydalanish mumkin emas. Bu endi davlat xizmati emas, balki oʻz mashingizda yurish huquqi uchun rentadir.
Fuqaro haqida qaygʻuradigan davlat: protsedurani qanday qilib arzonlashtirish mumkin, deb soʻraydi. Kimningdir shaxsiy daromadlari haqida qaygʻuradigan davlat esa boshqa savolni beradi: yana qancha olish mumkin?
Kvitantsiyalarga qaraganda, ikkinchi savolga javob har oy oʻzgarib turmoqda.
«Ertalab sariyogʻ surtaman buterbrodga —
Darhol xayol keladi: ahvol qalay xalqda?
Ikra ham oʻtmaydi tomogʻimdan,
Kompot ham oʻtmaydi ogʻzimdan!…»