Ekologlar bong urmaqda

**Ekologlar bong urmaqda**

Himalaydagi minglab odamlarning yostigʻini quritgan ofat ekologlar uchun Jahon bankiga qatyiy ultimatum qoʻyishga bahona boʻldi. Dunyoning turli mamlakatlaridan yuzdan ortiq ekologik tashkilotlar, shu jumladan «Chegarasiz daryolar» (Rivers without Boundaries) koalitsiyasi yirik baland togʻ gidroelektrostantsiyalarini moliyalashtirishni toʻxtatishni talab qildi. Ekologlarning fikricha, Nepaldagi fojia Markaziy Osiyo uchun ham toʻgʻridan-toʻgʻri xavf signalidir, bu yerda xalqaro kreditorlar koʻmagida Pamir va Tyan-Shanning seysmik xavfli hududlarida gigant toʻgʻonlar qurilmoqda.

2026 yil 26 avgustda Bxotekoshi-Trishuli vodiysida tosh-muz koʻchkisining tushishi vayronkor suv tashqiniga sabab boʻldi. Nepal hukumatining sentyabr oxiridagi maʼlumotlariga koʻra, 1450 kishi halok boʻlgan, yana 5200 dan ortiq kishi bedarak yoʻqolgan deb hisoblanmoqda. Ularning 500 ga yaqini qiymati 650 mln dollarlik qurilayotgan «Yuqori Trishuli-1» GES xodimlaridir. Loyihani Jahon banki guruhi boshchiligidagi konsortsium Osiyo taraqqiyot banki (OTB) ishtirokida kreditlamoqda. Mintaqadagi 13 ta gidroelektrostantsiyaning vayron boʻlishidan koʻrilgan jismoniy va iqtisodiy zarar 1 mlrd dollarga yetdi. Energetika sektorini tiklash uchun Katmandu endilikda 2,5 mlrd dollar soʻramoqda — bu ofat oqibatlarini tugatish uchun zarur boʻlgan barcha mablagʻlarning yarmidan koʻpidir.

12 oktyabr kuni 111 ta nodavlat tashkilot koalitsiyasi, shu jumladan Rivers without Boundaries va International Rivers, Jahon banki prezidenti Adjay Bangaga xat yubordi. Imzo chekuvchilar yirik GESlar kaskadlari qurilishiga zudlik bilan moratoriy joriy etishni talab qilmoqda. Ular Himalay, Hindukush va Pamir kabi beqaror togʻ tizimlaridagi daryolarni megainfratuzilma uchun yopiq hududlar deb tan olishni talab qilmoqda.

Ekologlar xavflarni baholashdagi tizimli muvaffaqiyatsizlik haqida gapirishmoqda. Muzlik koʻllarining yorib oʻtish xavfi va Trishuli vodiysidagi yuqori seysmiklilik 2017 yildan beri maʼlum edi. Shunga qaramay, Jahon banki tuzilmalari tabiiy ofatlar ehtimolini pasaytirib koʻrsatdi va mustaqil ekspertlarning ogohlantirishlari hamda qurilish maydonchasidagi mahalliy avariyalardan keyin ham moliyalashtirishni davom ettirdi.

Himalay stsenariysi Markaziy Osiyoda ham takrorlanishi mumkin. Oʻz murojaatida koalitsiya Tojikistondagi Rogʻun GESni ekologik tahdidlar va ularni yumshatish rejalarini ishonchli baholamasdan maʼqullangan loyiha misoli sifatida toʻgʻridan-toʻgʻri tilga oladi. Amudaryo havzasidagi Vaxsh daryosidagi gigant GES dunyodagi eng baland tuproq toʻgʻon boʻlishi kerak — 335 metr. Loyiha Nepaldagiga oʻxshash zaiflik sharoitlarida amalga oshirilmoqda: muzliklarning tez erishi, sel oqimlari va zamin silkinishlari xavfi.

Yuqori xavfli loyiha maqomiga qaramay, Jahon banki Rogʻun GESni qoʻllab-quvvatlashda davom etmoqda. U tomonidan ajratilgan mablagʻlarning umumiy hajmi 650 mln dollarga yetdi. Bank direktorlar kengashi 300 mln dollarlik grant koʻrinishidagi oxirgi transhni 2026 yil yozida maʼqulladi, oktyabr boshida esa uni Tojikiston parlamenti ratifikatsiya qildi. Parallel ravishda Rogʻun GES atrofida yana qariyb 3 mlrd dollar jalb qilish uchun xalqaro donorlar puli shakllanmoqda. Qurilish elektr energiyasi ishlab chiqarish bilan bir vaqtda bormoqda — toʻgʻon balandligi 190 metrga yetdi, ikkita turbina ishga tushirildi.

Markaziy Osiyodagi vaziyat daryolarning chegaralararo xususiyati bilan yanada ogʻirlashmoqda. Tojikistondagi Rogʻun GES yoki Qirgʻizistondagi Qambarata GES-1 kabi gigant toʻgʻonlarning qurilishi mintaqadagi qoʻshni mamlakatlarning suv taʼminotiga toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir qiladi. Gidrologiyaga keng koʻlamli aralashuv ekotizimlarning, shu jumladan YUNESKOning Butunjahon merosi obʼyektlarining degradatsiyasi tahdidini soladi va iqlim oʻzgarishi fonida suv resurslari uchun bahslarni keskinlashtirishi mumkin.

Xat mualliflari Jahon bankini barcha ekspertizalar yakunlangunga va favqulodda vaziyatlarda harakat qilish rejalari tasdiqlangunga qadar bitimlarni moliyaviy yopish amaliyotidan voz kechishga chaqirmoqda. Muqobil sifatida kreditorlarga mablagʻlarni qaram mamlakatlarning energetika tizimlarini diversifikatsiya qilishga: quyosh va shamol generatsiyasini rivojlantirish, energiya jamgʻarish tizimlarini yaratish va energotarmoqlarni modernizatsiya qilishga yoʻnaltirish taklif etilmoqda. Ularning fikricha, iqlim jihatidan zaif gidroenergetikaga investitsiyalarni davom ettirish xalqaro institutlarni kelajakdagi ofatlarning sherigiga aylantiradi.