Ehtiyotkorlik bilan kutilgan quvonch
Qashqadaryodagi Oqsuv daryosida umumiy quvvati 24 MVt boʻlgan uchta gidroelektr stantsiyasidan iborat yangi kaskad ishga tushirildi. Lekin bu kichik GESlar unchalik oddiy emas. Energiya ishlab chiqarish uchun daryo... quvurlarga solinmoqda
Ehtiyotkorlik bilan xursand boʻlish
Qashqadaryo viloyatidagi Oqsuv daryosida yangi gidroenergetika kompleksi foydalanishga topshirildi. Daryo endi quvurga solingan. Yangi quvvatlarning paydo boʻlishi har doim quvonch uygʻotadi. Ushbu holatda biz ham xursand boʻlamiz, lekin shu bilan birga xavotirga ham tushamiz. Gidrologiyasi buzilgan daryo kam suvli sharoitda oʻzini qanday tutadi? Oʻzanning quvurga solinishi uzoq muddatli istiqbolda atrof-muhitga qanday taʼsir qiladi?
Kichik gidrostantsiyalar kompleksi tarkibiga quvvati 6,2 MVt boʻlgan Rabot GES, quvvati 7,5 MVt boʻlgan Choppasuy GES va quvvati 10,3 MVt boʻlgan Tamshush GES kirdi. Uchta stantsiyadan iborat kaskad umumiy 24 MVt quvvatga ega. U yiliga oʻrtacha 105,1 mln kVt·soat elektr energiyasi ishlab chiqarishi kerak.
Biz oʻz nashrlarimizda qurilishning borishi haqida mushtariylarga aytib bergan edik. Oʻshandayoq togʻ daryosining oʻzani bir necha kilometr masofada amalda mayib qilinganidan xavotir bildirgandik. Gidrologiya buzilgan. Minglab daraxtlar kesilgan. Biz ekologlar, shuningdek buyurtmachi va investor eʼtiborini kichik GESlar qurilishi monitoringiga qaratishga harakat qildik.
Ushbu kichik GESlar juda oddiy usulda qurilmagan. Energiya ishlab chiqarish uchun daryo quvurlarga haydaladi. Ochiq loyiha maʼlumotlariga koʻra, yuqoridagi ikkita GESning uzunligi ikki kilometrni, Tamshush GESniki esa uch kilometrni tashkil etadi.
Buyurtmachi «Oʻzbekgidroenergo» hisoblanadi. Oqsuv daryosida uchta GES qurilishini Osiyo taraqqiyot banki moliyalashtirdi.
Eslatib oʻtamiz, baholash tadqiqotlari 2017 yilda boshlangan va Yaponiyaning Nippon Koei Co., Ltd. konsalting kompaniyasiga topshirilgan edi. U ijrochi agentlikka tender hujjatlarini tayyorlashda koʻmaklashishi kerak edi. Atrof-muhitga taʼsirni baholash — birinchi darajali vazifa. Lekin u bilan hamma narsa unchalik oddiy boʻlib chiqmadi. Yaqin atrofda Hisor qoʻriqxonasi joylashgan.
Qurilish jarayonida (foto shu yerda va bundan keyin 2023-2024 yy.)
OTB sayti maʼlumotlariga koʻra, Osiyo taraqqiyot banki direktorlari 2020 yilda uchtalik gidroloyiha uchun kredit ajratishni maʼqullagan. Nozik tabiiy hududga texnogen taʼsir koʻrsatish boʻyicha shak-shubhalar bank direktorlarining kredit ajratish toʻgʻrisidagi qaroridan keyin ham saqlanib qoldi.
Donorlar muddatlarni uzaytirishdi va qoʻshimcha tadqiqotlar uchun moliyalashtirishni oshirishdi. Buning uchun Buyuk Britaniyaning Earth Active tashkiloti jalb qilindi. 2021 yilda Earth Active oʻzbekistonlik olimlar ishtirokida Atrof-muhitga taʼsirni baholash (AMTB) tadqiqotini Oqsuv daryosidagi suv jonzotlari — sugʻor va gulbaliq (forel), shuningdek, qirgʻoqlarda yashovchi — Qizil kitobga kiritilgan suvsar (vidra)ni oʻrganish bilan toʻldirdi.
2022 yil sentyabr oyida bank konsalting kompaniyasi bilan hisob-kitob qildi. Ish qabul qilindi va ikki million dollardan ortiq summa toʻlandi, buning salmoqli qismi ekologik tarkibiy qismga ketdi. U qanchalik talabgir boʻlib chiqdi?
Uchta kichik GESning taxminiy qiymati 69,5 mln dollarni tashkil etadi. Plyus qoʻshimcha xarajatlar. Osiyo taraqqiyot banki tomonidan berilgan kredit boʻyicha foizlarni hisobga olgan holda, 25 yillik muddat oxiriga kelib narx 82 milliongacha koʻtariladi. Bu yakuniy qiymat emas. Unga «Oʻzbekgidroenergo» AJning oʻz mablagʻlari va davlat hissasi qoʻshiladi. Ushbu hisob-kitoblar qurilishga bagʻishlangan rasmiy hukumat hujjatida keltirilgan.
2024 yilda ishlarni Xitoyning China National Electric Engineering Co., Ltd (CNEEC) davlat injiniring kompaniyasi bajardi. Ehtimol, aynan u obʼyektlarni foydalanishga topshirgandir. OAVda foydalanishga topshirish haqidagi maʼlumotlar juda oz.
Shuning uchun xursandchilik ehtiyotkorlik bilan boʻlyapti. Gidrologiyasi buzilgan daryo kam suvlilikda oʻzini qanday tutadi? Oʻzanning quvurga solinishi uzoq muddatli istiqbolda atrof-muhitga qanday taʼsir qiladi? Togʻ darasida mol-koʻl toshqinlar va koʻchkilar sodir boʻlganda nima boʻladi? Ekologik ekspertiza xulosasini Davlat ekspertizasining viloyat boʻlinmasi tayyorlagan. Ehtimol, barcha xavf-xatarlar hisoblab chiqilgandir. A ehtimol, yoʻqdir.
Uchinchi kategoriyadagi obʼyektlar uchun ekspertiza muddati qonunchilikda oʻn kun qilib belgilangan. Osiyo taraqqiyot banki Oqsuvdagi gidroloyihaning ekologik tarkibiy qismini besh yil davomida oʻrgandi. Koʻp narsani tavsiya qildi, koʻp narsani maslahat berdi.
Bir maqol bor: mushtlashuvdan keyin musht silkitilmaydi. Ushbu nashr — taxminan shu haqda. Qurishdi, foydalanishga topshirishdi… Endi esa tashvishlan — tashvishlanma, sabablar koʻpayib bormoqda. Tabiat ofatga aylanganda, u bilan hazillashib boʻlmaydi.