Doʻzaxda yoninglar

Doʻzaxda yoning

AQSh Kongressi «doʻzaxiy sanktsiyalar» deb ataluvchi yoki boshqacha aytganda, supersanktsiyalarni qabul qilishi bilan bogʻliq uzoq tarix nihoyasiga yetdi. Vakillar palatasi koʻpchilik ovoz bilan Rossiya Federatsiyasi yoki Erondan energiya tashuvchilar sotib oluvchi mamlakatlar tovarlariga taqiqlovchi bojlar joriy etish imkonini beruvchi qonun loyihasini maʼqulladi. Endi Donald Trampda juda kuchli bosim richagi paydo boʻldi. Faqat u buni kimga qarshi qoʻllashga qaror qiladi, degan savol qolmoqda: RFga qarshimi, Erongami yoki, ehtimol, Yevropa Ittifoqiga qarshimi?

Kremlda «doʻzaxiy sanktsiyalar» toʻgʻrisidagi qonun loyihasi qabul qilinishiga munosabat bildirib ulgurishdi. RF prezidenti matbuot kotibi Dmitriy Peskov «AQSh tomonidan qandaydir qoʻshimcha sanktsiyalar joriy etilishi Ukrainadagi tinch yoʻl bilan tartibga solish choralarini izlash harakatlarini albatta qiyinlashtirishini» maʼlum qildi. AQShning oʻzida esa, ilk bor 2025 yil boshida kiritilgan ushbu hujjatning qabul qilinishi fonida, Rossiya-Ukraina mojarosi emas, balki koʻproq Amerika va Yevropada sodir boʻlayotgan voqealar muhokama qilinmoqda.

Qonun loyihasi Kongress taʼtilga ketishidan bir kun oldin qabul qilindi. Taʼtil noyabrdagi oraliq saylovlargacha davom etadi, undan keyin esa, ijtimoiy soʻrovlarga koʻra, Vakillar palatasidagi kuchlar muvozanati oʻzgaradi: respublikachilar u yerda koʻpchilikni yoʻqotadi. Agar qonunchilar muddatga ulgurmay, qonun loyihasini taʼtilgacha qabul qilmaganlarida, u umuman maʼqullanmasligi ehtimoli yuqori edi. Har holda, Vakillar palatasidagi ovoz berish natijasi shunday xulosaga undaydi.

«Doʻzaxiy sanktsiyalar» joriy etilishi uchun 203 nafar respublikachi, 58 nafar demokrat va bir nafar mustaqil kongressmen ovoz berdi. Qarshi boʻlib 152 nafar demokrat va 7 nafar respublikachi chiqdi. Bunday natija sabablarini tushunish uchun qonun loyihasining mazmuniga murojaat qilish kerak. U Rossiya yoki Eron energiya tashuvchilarining eng yirik xaridorlari boʻlgan beshta davlatga nisbatan 100 foizgacha bojlar joriy etishni nazarda tutadi. Bular aynan qaysi davlatlar ekanligi va bojlar miqdori qanday boʻlishini AQSh prezidenti belgilaydi.

Aynan shu holat demokratlarning sezilarli qismida kuchli norozilik uygʻotmoqda. Ularning fikricha, oʻziga yoqmaydigan mamlakatlardan import qilinadigan tovarlarga boj joriy etish boʻyicha oʻz vakolatlarini shusiz ham suiisteʼmol qilayotgan Tramp tarif urushlarini boshlash uchun yana bir vosita va yana bir bahonaga ega boʻldi.

Hali avgust oyida, qonun loyihasi Senatda koʻrib chiqilayotganda (u yerda yakunda u 86 ta qarshi 11 ta ovoz bilan maʼqullangan edi), demokratlar prezidentni oʻz tashabbusi bilan bojlar joriy etish va Rossiya nefti hamda gazi xaridorlari roʻyxatini tuzish huquqidan mahrum qilishga urinishgandi. Tuzatish oʻtmadi, biroq aksariyat demokratlarning qonun loyihasiga nisbatan eʼtirozlari saqlanib qoldi. Shu bois, noyabr saylovlaridan keyin, agar, albatta, Demokratik partiya haqiqatan ham gʻalaba qozonsa, ular qonunni qayta koʻrib chiqishga harakat qilishlarini istisno qilib boʻlmaydi.

Qonun loyihasini qoʻllab-quvvatlaganlar orasida AQShning amaldagi prezidentining ashaddiy raqiblari borligi maʼlum bir kutilmagan hol boʻldi. Ular orasida — demokrat, kongressmen Den Goldman ham bor, u Trampning birinchi prezidentlik muddati davrida unga impichment eʼlon qilishga urinish tashabbuskorlaridan biri edi. U oʻz pozitsiyasini ancha chigal, ammo umuman olganda qonun loyihasini qoʻllab-quvvatlagan barcha antitrampchilarning mantiqini aniq ifodalagan holda tushuntirdi. Goldman ijtimoiy tarmoqda yozishicha, garchi u AQShning amaldagi prezidentining «Vladimir Putinga boʻlgan irratsional va tushuntirib boʻlmaydigan bogʻliqligi» haqida «juda yaxshi bilsa-da» va u «Rossiyaga qarshi iqtisodiy sanktsiyalar joriy etish uchun hech narsa qilmagan» boʻlsa-da, baribir baribir Rossiyaga qarshi sanktsiyalar joriy etishga qaratilgan hujjatni qoʻllab-quvvatlamay iloji yoʻq edi. Boshqacha aytganda, agar qonun loyihasi Ukrainaga yordam bersa — uni qabul qilish kerak, qolgan hamma narsa esa — tafsilotlardir.

Biroq, aytilganidek, shayton aynan tafsilotlarda yashiringan boʻladi. Tramp Rossiyaning aynan qaysi savdo hamkorlari tovarlariga qarshi boj joriy etishga harakat qiladi? Senatdagi ovoz berishdan oldin Amerika OAVlarida Oq uy nishonga olishi mumkin boʻlgan Rossiya nefti xaridorlari boʻlgan beshta davlat roʻyxati aylanib yurgandi: Hindiston, Xitoy, Slovakiya, Vengriya va Ozarbayjon. Ammo Tramp yangi qonunga muvofiq bojlarni birinchi boʻlib qoʻllaydigan davlat Frantsiya boʻladi deb taxmin qilishga nima xalaqit beradi? Eurostat (YEI ijtimoiy xizmati) maʼlumotlari asosida TASS tomonidan oʻtkazilgan hisob-kitoblarga koʻra, aynan Frantsiya oʻtgan iyul oyida Yevropa Ittifoqida Rossiya suyultirilgan tabiiy gazining (STG) asosiy importchisiga aylandi. Frantsiya 365 mln yevrolik Rossiya STGsini sotib oldi. U Vengriya (171 mln yevro), Gretsiya (132 mln yevro) va Bolgariyani (119 mln yevro) ortda qoldirdi. Shu bilan birga, Frantsiyaning, xuddi butun Yevropa Ittifoqi kabi, Tramp bilan munosabatlari hozirda sezilarli darajada yomonlashgan.

AQSh prezidentiga Kanadaning YEI assotsiatsiyalangan aʼzosi boʻlish niyati juda yoqmadi. U agar bu mamlakatga shunday maqom berilsa, Yevropa Ittifoqiga bojlar bilan tahdid qildi. Ehtimol, aynan shu holatda Tramp yangi qonundan foydalanar, u oʻshanda unga ovoz bergan kongressmenlar umid qilganidek Rossiyaga qarshi chora emas, balki AQSh prezidenti va Yevropa oʻrtasidagi qarama-qarshilik vositasiga aylanar. Aytgancha, Frantsiya Kanada bilan yaqinlashish tarafdorlari qatoriga kiradi. Agar Yevrokomissiya Trampning tahdidlariga javoban kimga boʻlmasin YEI assotsiatsiyalangan aʼzosi maqomini berish Amerika uchun mutlaqo xavfsiz ekanligini tushuntirish bilan cheklangan boʻlsa, Frantsiya rasmiylari ancha qattiqroq gapirishdi. «Yevropaliklar qaysi siyosiy va geosiyosiy kurs boʻyicha harakat qilishi kerakligini hal qilish Amerika Qoʻshma Shtatlari yoki boshqa birovning ishi emas!» – deb bayonot berdi Frantsiyaning Yevropa ishlari boʻyicha vaziri Benjamen Addad.

Har qanday holatda ham, yangi qonun aynan kimga qarshi qoʻllanilishi tez orada maʼlum boʻladi. Tramp ushbu hujjatni imzolashni kechiktirmaslikka vaʼda berdi. Zero, «doʻzaxiy sanktsiyalar»ning maʼqullanishi shusiz ham choʻzilib ketdi, bunda esa Amerika prezidentining aybi bor. U demokratlardan oʻzining bahsli tashabbusi — pochta orqali ovoz berish imkoniyatlarini cheklovchi «Amerikani qutqarish toʻgʻrisidagi qonun»ga rozilik olishga qatʼiy harakat qildi. Masofaviy ovoz berishni koʻproq Demokratik partiya tarafdorlari afzal koʻrishadi deb hisoblanadi. Tramp faqat Oliy sud pochta orqali ovoz berish qonuniy ekanligini, cheklovlarga duchor boʻlmasligini va saylov natijalarini soxtalashtirish mexanizmi sifatida ishlatilishi mumkin emasligini tan olganidan keyingina yon berdi (garchi bu uzil-kesil boʻlmasligi ham mumkin).

Ekspertlarning taʼkidlashicha, Tramp qonunni RFga qarshi qoʻllagan taqdirda ham, Rossiya byudjeti zarar koʻradi, ammo hech qanday orqaga qaytarib boʻlmaydigan narsa sodir boʻlmaydi. «Texnik jihatdan bunday choralarni oʻzgartirish yoki bekor qilish, umuman olganda, qiyin emas. Qonun tariflarni oʻzgartirish va tugatish boʻyicha prezidentlik vakolatlarini nazarda tutadi, garchi bir qator hollarda Kongressni xabardor qilish va qonunda nazarda tutilgan tartib talab etilsa-da. Shu bois, Rossiya-Amerika munosabatlarini normallashtirish toʻgʻrisida siyosiy qaror qabul qilinganda, sanktsiya mexanizmi tezkorlik bilan tuzatilishi mumkin», – deb hisoblaydi G.V. Plexanov nomidagi Rossiya iqtisodiyot universiteti dotsenti Pavel Sevostyanov.

* * *

«Doʻzaxiy sanktsiyalar» muhokamasini Rossiya ijtimoiy-siyosiy Telegram-kanallari mualliflari ham kuzatib borishdi.

«Bu qonunni imzolash bizga nisbatan doʻstona boʻlmagan harakat boʻladi. Uni qoʻllashni boshlash esa (u yerda hech qanday choralar avtomatik ravishda ishga tushmaydi, deyarli hamma narsa — Trampning shaxsiy ixtiyorida) — oʻta dushmanona harakatdir. Bunda qoʻllashni boshlash vasvasasi juda katta boʻladi: galaktika hukmdoriga aynan undan sudlar tomonidan deyarli butunlay tortib olingan va u ochiqchasiga azob chekayotgan, birinchi navbatda oʻzining sevimli bojlari qismidagi vakolatlar berilmoqda», — deb yozadi «Adekvat».

«Mish v ovoshchnom» kanali mualliflari OAVda paydo boʻlgan yana bir yangilikka eʼtibor qaratishmoqda: «AQSh oʻzga sayyoraliklar bilan aloqalar chogʻida Yer aholisi manfaatlarini ifodalash zarurati tugʻilganda xalqaro yetakchilikni oʻz zimmasiga olishga tayyor» — birinchi qarashda bu voqea latifaga oʻxshaydi. «Bizning agent Donald»da navbatdagi ulugʻvorlik vasvasasi xuruji yuz berdi, bu yerda yana nimani muhokama qilish kerak? Masalan – okean ortida apriori barcha manfaatdor tomonlarning fikrini hisobga olgan holda hal qilinishi kerak boʻlgan masalalarga nisbatan koʻrsatilayotgan yaqqol bepisandlikni».