Demografiya oʻylab koʻrishga majbur qilmoqda

**Demografiya mushohada yuritishga majbur qilmoqda**

Qirgʻiziston aholisining soni 7,4 million kishiga yetdi, bu 1990 yildagiga nisbatan taxminan 70 foizga koʻpdir. Ammo ushbu umuman olganda ijobiy manzara ortida istiqbolda mehnat bozori, pensiya tizimi, sogʻliqni saqlash va taʼlimga taʼsir koʻrsatishga qodir boʻlgan jarayonlar turadi. Aholi oʻsishi asta-sekin sekinlashmoqda, bolalar ulushi kamaymoqda, keksa yoshdagi aholi soni esa ortib bormoqda.

Bu haqda BMTning Qirgʻizistondagi Aholishunoslik jamgʻarmasi (YUNFPA) tomonidan jurnalistlar uchun tashkil etilgan media-treningda iqtisod fanlari nomzodi, Qirgʻiziston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasi dotsenti vazifasini bajaruvchi Ajar Jolonbayeva soʻzlab berdi. U oʻz chiqishida Milliy statistika qoʻmitasi, 2022 yilgi aholi va uy-joy fondini roʻyxatga olish maʼlumotlariga, shuningdek, BMTning World Population Prospects 2024 tadqiqotidagi demografik prognozlariga tayandi.

Jolonbayevaning soʻzlariga koʻra, 1990 yillarning boshidan beri mamlakat aholisi 4,36 milliondan 7,4 million kishigacha koʻpaydi. Biroq demografik vaziyatni tushunish uchun faqat umumiy songa emas, balki yillik oʻsish surʼatlariga ham qarash muhimdir. Soʻnggi yillarda ular taxminan 1,5-1,7% darajasida saqlanib qolmoqda. Aholisi kamayayotgan davlatlar fonida bu ijobiy koʻrsatkich boʻlib qolmoqda. Shu bilan birga, Qirgʻizistonda oʻsishning asta-sekin sekinlashishi kuzatilmoqda.

Parallel ravishda tugʻilishlar soni kamaymoqda. Milliy statistika qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra, soʻnggi yillarda mamlakatda har yili taxminan 140-141 ming bola dunyoga kelmoqda. Ekspert tugʻilishlarning absolyut soni kamayishi har doim ham tugʻilish jadalligining pasayishini anglatmasligini taʼkidladi. Toʻgʻri baholash uchun reproduktiv yoshdagi ayollar sonini va aholi yosh tarkibidagi oʻzgarishlarni hisobga olish kerak.

Jolonbayeva keltirgan maʼlumotlarga koʻra, 1990 yilda mehnatga layoqatli yoshdan kichik boʻlgan aholi ulushi 40% ni tashkil etgan boʻlsa, 2026 yilga kelib 33% gacha pasaygan. Oʻsha davr ichida mehnatga layoqatli yoshdagi aholi ulushi 50 dan 57% gacha oʻsdi. Mehnatga layoqatli yoshdan katta boʻlgan aholi ulushi deyarli oʻzgarmadi va taxminan 10% ni tashkil etmoqda. Shu bilan birga, absolyut raqamlarda ushbu guruh soni sezilarli darajada ortdi.

Ekspert bunday siljishlar uzoq muddatli oqibatlarga ega ekanini qayd etdi. Kelajakda bolalar ulushining qisqarishi mehnat resurslarining toʻlishini sekinlashtirishi mumkin. Bir vaqtning oʻzida keksa kishilar sonining ortishi pensiya taʼminoti va ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash sohasida qoʻshimcha qarorlarni talab qiladi.

Ushbu oʻzgarishlarni taʼlim infratuzilmasini rivojlantirishda ham hisobga olish muhimdir. Xususan, Jolonbayeva yangi maktablar qurilishi alohida hududlar va yosh guruhlaridagi bolalarning prognoz qilinayotgan soniga qanchalik mos kelishi haqida oʻylab koʻrishni taklif qildi.

Aholining nisbatan yosh tarkibiga qaramay, Qirgʻiziston asta-sekin demografik qarish boʻsagʻasiga yaqinlashmoqda. Milliy statistika qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra, 2026 yil boshida mamlakat aholisining oʻrtacha yoshi 28,9 yoshni tashkil etgan. Erkaklarda bu koʻrsatkich 28,2 yosh, ayollarda esa 30,1 yosh boʻlgan. 65 va undan katta yoshdagi aholi ulushi 6,4% ni tashkil etadi.

Jolonbayeva oʻzi keltirgan BMT tasnifiga koʻra, 65 yoshdan oshgan odamlar ulushi 4 dan 7% gacha boʻlgan jamiyat demografik qarish boʻsagʻasida deb hisoblanishini tushuntirdi. Shu tariqa, Qirgʻiziston asta-sekin yetti foizlik marraga yaqinlashmoqda. Keksa aholi soni ortishining qoʻshimcha omili sifatida ekspert 1960-yillarda tugʻilgan avlodning pensiya yoshiga chiqishini atadi.

Mehnatga layoqatli yoshdan katta boʻlgan aholi orasida ayollar taxminan ikki uchdan bir qismni, erkaklar esa bir triadaga yaqin qismni tashkil etadi. Ekspert tushuntirganidek, farqlar taxminan 40–45 yoshdan soʻng sezilarli boʻladi va vaqt oʻtishi bilan kuchayadi. Ayniqsa, 80 yoshdan oshgan odamlar orasida ayollarning ustunligi yaqqol namoyon boʻladi.

Alohida ravishda u erkaklar va ayollar oʻrtasidagi farqlarga toʻxtalib oʻtdi.

Keltirilgan statistik maʼlumotlarga koʻra, Qirgʻizistonda har yili har 100 qizga taxminan 103–104 oʻgʻil bola toʻgʻri keladi. Biroq yosh oʻtishi bilan bu nisbat oʻzgaradi.

Qirgʻizistonda tugʻilishdagi ayollarning kutilayotgan umr koʻrish davomiyligi erkaklarnikiga qaraganda deyarli sakkiz yilga yuqori. Jolonbayevaning fikricha, bu maʼlumotlar erkaklar oʻlimining yuqoriroq boʻlishi sabablari, kasalliklarning yoshga oid xususiyatlari va umr koʻrish davomiyligiga taʼsir qiluvchi omillar haqida savollarni oʻrtaga tashlashga imkon beradi.

Milliy statistika qoʻmitasi koʻrsatkichlariga koʻra, 2025 yilda umumiy oʻlim koeffitsiyenti aholining har ming kishisiga 4,6 holatni tashkil etgan. Shu bilan birga, sirtdan barcha oʻlimlarning 53,2% i qon aylanish tizimi kasalliklariga toʻgʻri kelgan. Onallar oʻlimi darajasi 100 ming tirik tugʻilganga 22,1 holatni, goʻdaklar oʻlimi esa ming tirik tugʻilganga 11,6 holatni tashkil etgan.

Demografik vaziyatga taʼsir qiluvchi yana bir omil migratsiya boʻlib qolmoqda.

Jolonbayeva migratsiya jarayonlarini tahlil qilishda doimiy va mavjud aholini farqlash zarurligini taʼkidladi. Birinchi koʻrsatkich vaqtincha yoʻq boʻlgan aholini ham oʻz ichiga oladi, ikkinchisi esa hisobga olish paytida tegishli hududda haqiqatda boʻlib turgan odamlar sonini aks ettiradi.

2022 yilgi aholini roʻyxatga olish yakunlariga koʻra, 1 million 94 mingga yaqin kishi doimiy yashash joyida vaqtincha boʻlmagan. Ularning 80% i Qirgʻiziston tashqarisida edi. Boʻlmaslikning asosiy sababi mehnat faoliyati boʻlgan — unga holatlarning 88% i toʻgʻri kelgan.

Ekspert, shuningdek, tashqi migratsiya statistikasining oʻzgarishiga eʼtibor qaratdi. Ilgari mamlakatda migratsiya chiqib ketishi ustunlik qilgan boʻlsa, 2022 yildan boshlab kelganlar soni ketganlar sonidan orta boshladi.

Shu bilan birga, Jolonbayeva migratsiya koʻrsatkichlarini statistik hisobga olish xususiyatlari va tashqi holatlarni hisobga olgan holda talqin qilish kerakligini taʼkidladi.

Shahar aholisi ulushining oʻzgarishi misoli ham kam koʻrsatkich emas. Keltirilgan maʼlumotlarga koʻra, 2022 yilda shahar aholisi Qirgʻiziston aholisining 34% ni, 2025 yilda esa allaqachon 42% ni tashkil etgan.

Biroq ekspert bunday oʻsish albatta urbanizatsiyaning tezlashishini anglatadi degan xulosadan ogohlantirdi. Koʻrsatkichga maʼmuriy-hududiy islohot sezilarli taʼsir koʻrsatdi, buning natijasida alohida aholi punktlari shaharlar tarkibiga kirdi. Shuning uchun shahar aholisi ulushining ortishi har doim ham odamlarning qishloq joylaridan real koʻchib oʻtishi bilan bogʻliq emas.

Uzoq muddatli istiqbollar haqida gapirganda, Jolonbayeva BMTning 2100 yilgacha boʻlgan prognozlarini taqdim etdi. Koʻrib chiqilgan stsenariylarga koʻra, Qirgʻiziston aholisi oʻsishda davom etadi, ammo oʻsish surʼatlari asta-sekin pasayadi. Bir vaqtning oʻzida keksa aholi sonining yanada ortishi va yosh guruhlari nisbatining oʻzgarishi kutilmoqda.

Prognozlarga koʻra, mehnatga layoqatli yoshdagi aholi soni taxminan 2060-2070-yillargacha koʻpayishi mumkin, shundan soʻng barqarorlashadi. Bolalar va yoshlar ulushi yanada uzoq istiqbolda qisqaradi. Shu bilan birga, ekspert prognozlar tugʻilish, oʻlim va migratsiya haqidagi taxminlarga asoslanganligini, shuning uchun real dinamika hisob-kitobdagidan farq qilishi mumkinligini taʼkidladi.

Qirgʻizistonda shuningdek, 2040 yilgacha boʻlgan moʻljallangan koʻrsatkichlarni nazarda tutuvchi demografik siyosat kontseptsiyasi amal qilmoqda. Jolonbayeva tomonidan taqdim etilgan hujjatga koʻra, moʻljallar orasida — kutilayotgan umr koʻrish davomiyligini 79 yoshgacha oshirish, umumiy tugʻilish koeffitsiyentini bir ayolga kamida 2,15 bola darajasida saqlab qolish, mehnatga layoqatli yoshdagi aholi oʻlimini va migratsiya chiqib ketishini kamaytirish bor.

Ekspertning fikricha, demografik maʼlumotlardan faqat joriy vaziyatni tavsiflash uchun emas, balki davlat siyosatini ishlab chiqish uchun ham foydalanish kerak. Aholi yosh tarkibining oʻzgarishi bandlik, sogʻliqni saqlash, taʼlim va pensiya taʼminoti sohalarida uzoq muddatli qarorlarni talab qiladi.