Davlat aktivi Paynet’ning savdolarsiz sotilganini izohladi. Ammo xususiylashtirish mexanizmiga nisbatan savollar saqlanib qoldi

Davaktiv Paynet’ning savdolarsiz sotilishini izohladi, biroq xususiylashtirish mexanizmi boʻyicha savollar saqlanib qolmoqda

Davlat aktivlarini boshqarish agentligi (DABA) direktori Sohibjon Murodov 8 oktyabrdagi matbuot anjumanida ilk bor Paynet toʻlov tashkilotini xususiylashtirish mexanizmi haqida oshkora gapirib berdi, ushbu tashkilot egasi oʻzgargani 2024 yilning aprelida maʼlum boʻlgan edi.

Davlat aktivlari bilan bogʻliq bitimlar sotuv haqidagi rasmiy eʼlonlardan emas, balki korporativ hujjatlar va reyestrlardan maʼlum boʻlgan. Misol tariqasida Paynet va Dehqonobod kaliy zavodi keltirildi.

Murodovning soʻzlariga koʻra, Paynet’dagi davlat ulushi xususiylashtirilayotganda masʼuliyati cheklangan jamiyatlar toʻgʻrisidagi qonunchilikda nazarda tutilgan mexanizm qoʻllanilgan.

«Agar masʼuliyati cheklangan jamiyat ishtirokchilaridan biri oʻziga tegishli ulushni sotmoqchi boʻlsa, birinchi navbatda uni ushbu jamiyatning boshqa ishtirokchilariga yoki jamiyatning oʻziga taklif qiladi. Bu qonun bilan belgilangan imtiyozli huquqdir. Ulush ana shu huquqdan foydalangan holda realizatsiya qilingan», — dedi agentlik rahbari.

Uning qoʻshimcha qilishicha, shunga oʻxshash amaliyot davlat ulushlari sotuvga qoʻyilayotgan boshqa MCHJlarga nisbatan ham qoʻllanilmoqda.

Bunda DABA rahbari Paynet’ni sotib olish boʻyicha imtiyozli huquqdan aynan kim foydalanganiga, ulush qiymati qanday aniqlanganiga va u qancha summaga sotilganiga aniqlik kiritmadi.

Matbuot anjumanidan soʻng iqtisodchi Otabek Bakirov Paynet xususiylashtirilishining agentlik rahbari bergan izohga mos kelmaydigan holatlariga eʼtibor qaratdi.

«Gazeta» avvalroq yozganidek, 2022 yilning avgustida DABA Uzpaynet MCHJdagi 100 foizlik davlat ulushini sotish boʻyicha ochiq tanlov eʼlon qilgan edi. Oʻsha paytda kompaniyaning yagona muassisi DABA timsolida davlat boʻlgan.

Bir orada xususiylashtirishda ishtirok etish uchun potentsial xaridorlardan yettita talabnoma kelib tushgan. Biroq keyinroq takliflarni qabul qilish «qoʻshimcha aniqlik kiritish» bahonasi bilan kechiktirilgan.

2024 yilning aprel oyida Uzpaynet’dagi barcha 100% ulush New Industrial Technologies kompaniyasiga oʻtgani maʼlum boʻldi. Shu bilan birga, egasi oʻzgargani haqidagi maʼlumotlar ijtimoiy tarmoqlarda hali 2023 yilning noyabrida paydo boʻlgan edi. DABA tomonidan xususiylashtirish yakunlangani va uning natijalari haqida rasmiy axborot berilmagan.

Bakirov, agar xususiylashtirishga qadar davlat kompaniyaning yagona egasi boʻlgan boʻlsa, MCHJning boshqa ishtirokchilarining imtiyozli huquqi qanday qilib amalga oshirilgan boʻlishi mumkin, degan savolni oʻrtaga tashladi.

Iqtisodchi, shuningdek, avvalgi «Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish toʻgʻrisida»gi qonunda ham, 2024 yil fevralida qabul qilingan «Davlat mulkini xususiylashtirish toʻgʻrisida»gi qonunda ham MCHJdagi davlat ulushini boshqa ishtirokchilarga imtiyozli huquq tartibida sotish xususiylashtirishning mustaqil usuli sifatida nazarda tutilmaganini koʻrsatib oʻtdi.

Yangi qonunning 19-moddasida xususiylashtirishning sakkizta usuli, jumladan, auktsionlar, tanlov savdolari, muzokaralarga ommaviy taklif qilish, raqobatli muloqot va birja savdolari sanab oʻtilgan. Bunda qonun ushbu qonunning oʻzi va boshqa qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan mustasnolarni istisno etmaydi.

Jamiyat ishtirokchilarining imtiyozli huquqi «Masʼuliyati cheklangan hamda qoʻshimcha masʼuliyatli jamiyatlar toʻgʻrisida»gi qonunning 20-moddasida mustahkamlangan. Unda ishtirokchilardan biri ulushni sotganda, boshqa ishtirokchilar uchinchi shaxslarga nisbatan imtiyozga ega boʻlishi nazarda tutilgan.

Shunday qilib, agar jamiyatda boshqa ishtirokchilar boʻlmagan boʻlsa, Uzpaynet’dagi 100% davlat ulushini sotishda bu mexanizm qanday qoʻllanilgani noaniqligicha qolmoqda.

Alohida ravishda Bakirov 2024 yil 22 oktyabrda MCHJ toʻgʻrisidagi qonunga qabul qilingan tuzatishlarga eʼtibor qaratdi. Ular jamiyat ustavida davlat ulushini ommaviy savdolar orqali sotish nazarda tutilgan hollarda ishtirokchilarning imtiyozli huquqidan mustasnoni belgiladi.

Biroq ushbu oʻzgarishlar Paynet egasi oʻzgarganidan keyin qabul qilingan. Ularning ahamiyati birinchi navbatda keyingi bitimlarga tegishli boʻlib, mustasnoni qoʻllash muayyan jamiyat ustavining qoidalariga bogʻliq.

Bakirovning hisoblashicha, DABA avval eʼlon qilingan Paynet’ni sotish tartibi qaysi huquqiy asosga koʻra oʻzgartirilganini, yettita potentsial xaridor ishtirok etgan tanlov nima uchun yakunlanmaganini va davlat kompaniyani xususiylashtirishdan qancha summa olganini tushuntirib berishi kerak.

Jurnalistning yashirin xususiylashtirish deb atalayotgan holat boʻyicha eʼtirozlariga javob berar ekan, Murodov avvalgi qonunchilikda davlat aktivlarini sotish usullarini tartibga solishda boʻshliq mavjud boʻlgan degan taʼkidga qoʻshilmadi.

Uning soʻzlariga koʻra, avval ayrim mexanizmlar qonunosti normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilangan, keyinchalik esa bevosita qonunda mustahkamlab qoʻyilgan.

Shu bilan birga, agentlik rahbari jamoatchilikni yetarlicha xabardor qilmaslik muammosi borligini tan oldi.

«Bu haqiqat, biz buni tan olamiz. Agar jamoatchilikka axborotni oʻz vaqtida yetkazib turmasak, tabiiyki, turli gumonlar paydo boʻladi. Buni mendan koʻra yaxshiroq bilasiz», — dedi Murodov.

U korporativ qarorlar Korporativ axborot yagona portali — Openinfo.uz saytida eʼlon qilinganini, xususiylashtirish haqidagi maʼlumotlar agentlikning rasmiy saytiga ham joylashtirilganini tushuntirdi. Biroq ushbu manbalar haqidagi axborot hamisha ham keng auditoriyaga yetib bormagan.

«Lekin boshqa manba ham bor — Davlat aktivlarini boshqarish agentligining rasmiy sayti. U yerda „Yangiliklar“ boʻlimi bor, bu haqdagi axborot u yerga ham joylashtirilgan edi. Hozir biz saytdagi barcha xabarlarni Telegram-kanalda ham eʼlon qilishni yoʻlga qoʻydik. Lekin ushbu Dehqonobod kaliy zavodi haqidagi maʼlumot ham joylashtirilgan edi», — dedi DABA rahbari.

Murodov agentlik bitimlarning oshkoraligiga yondashuvni oʻzgartirish niyatida ekanini maʼlum qildi.

«Biz ish uslubimizga oʻzgartirish kiritdik. Endi xususiylashtirishning bunday usullaridan foydalanilganda ham axborotni keng jamoatchilikka oshkor qilamiz», — deb taʼkidladi u.

Matbuot anjumanidan soʻng Otabek Bakirov ham DABAdan Dehqonobod kaliy zavodining xususiylashtirilishi haqida avval eʼlon qilingan axborotga havolalar taqdim etishni soʻradi.

Murodov bunday bitimlar haqidagi maʼlumotlar agentlikning rasmiy sayti va uning axborot resurslariga joylashtirilganini taʼkidlagan edi.

Iqtisodchi zavodni xususiylashtirish usuli, xaridor, qiymat va sotish shartlari koʻrsatilgan aniq xabarlarni eʼlon qilishni taklif etdi. U jurnalistlar avvalroq ham bir qator davlat aktivlari, jumladan UNG Petro va Chinoz neftni qayta ishlash zavodi sotilishi tafsilotlarini olishga harakat qilishganini eslatib oʻtdi.

«Gazeta» avvalroq yozganidek, Dehqonobod kaliy zavodining xususiylashtirilgani haqida 2025 yilning avgustida Openinfo.uz portalida joylashtirilgan aktsiyadorlar qaroridan maʼlum boʻlgan edi.

Hujjatga koʻra, korxonaning 100% aktsiyalari Asian Chemical Group kompaniyasiga oʻtgan. Shu bilan birga, prezidentning 2024 yil 26 apreldagi qarorida zavodni xalqaro bozorda ommaviy savdolar orqali xususiylashtirish nazarda tutilgan edi.

Eʼlon qilingan korporativ qarorda sotish qiymati va bitimning batafsil shartlari oshkor qilinmagan.

Asian Chemical Group 2024 yilning noyabrida roʻyxatdan oʻtkazilgan. Uning muassislari boʻlib BAAning 51% ulushga ega OV Industrial Investments L.L.C-FZ hamda 49% ulushga ega New Industrial Technologies kompaniyalari qolmoqda.

Oxirgisi avvalroq Paynet’dagi davlat ulushini sotib olgan edi. Shu tariqa, ikki korxonaning xaridorlari New Industrial Technologies orqali oʻzaro bogʻlangan. Ushbu kompaniya 2019 yilning aprel oyida roʻyxatga olingan. Bugungi kunda uning ustav fondi 3,35 trln soʻmni tashkil etadi. Paynet’dagi ulush olingan vaqtda firmaning 60% muassisi sifatida chet el fuqarosi Aleks Li (2024 yil iyunida u yagona muassis boʻlgan), 40% muassisi sifatida — Asia Alliance Bank’ning majoritar aktsiyadori boʻlmish Asia Alliance Group kompaniyasining 77,6 foiziga egalik qiluvchi Mustafo Abdurahmonov koʻrsatilgan edi.

13 oktyabr holatiga koʻra, Mustafo Abdurahmonov 5% ulushga egalik qiladi, 95 foizi esa First Management — FZCO’ga (BAAda roʻyxatdan oʻtgan erkin iqtisodiy zonaning xususiy kompaniyasi) tegishli.

128,2 mln dollarga qurilgan Dehqonobod kaliy zavodining oʻzi Oʻzbekiston kimyo sanoatining eng yirik korxonalaridan biridir. 2025 yil 1 iyul holatiga koʻra, uning oʻz kapitali 2,9 trln soʻmni tashkil etgan.

Shu bilan birga, matbuot anjumanida Murodov zavodni xususiylashtirish mexanizmi boʻyicha alohida batafsil izoh bermadi va bitim qiymatini aytmadi.

Bakirov agentlikni korxona qaysi usulda, qanday shartlarda va qancha summaga yangi egasiga oʻtgani haqida hujjatlar va maʼlumotlarni taqdim etishga chaqirdi.

Uzpaynet’dan farqli oʻlaroq, Dehqonobod kaliy zavodi aktsiyadorlik jamiyati boʻlgan.

«Gazeta» Oʻzbekistonda yirik aktivlar ommaviy muhokamalar va ochiq savdolarsiz yangi egalariga oʻtayotgan shaffof boʻlmagan xususiylashtirish holatlari haqida bir necha bor yozgan. Avvalroq «Qizilqumtsement», UNG Petro yoqilgʻi quyish shoxobchalari tarmogʻi va Chinoz neftni qayta ishlash zavodi, Angren shina zavodi, Fargʻona neftni qayta ishlash zavodi, Perfectum mobil operatori, «Uzagroeksportbank», Uzcard, Humo, Dehqonobod kaliy zavodi va boshqalar boʻyicha bitimlar shaffoflik nuqtai nazaridan savollar tugʻdirgan edi.