Data-markazlar uchun poyga: Oʻzbekiston uchun imkoniyat

**Data-tsentrlar poygasi: Oʻzbekiston uchun imkoniyat**

Soʻngi paytlarda sunʼiy intellekt uchun hisoblash quvvatlariga boʻlgan jahon talabi ortib bormoqda. Oʻzbekiston yirik data-tsentrlarni jalb qila oladimi va buning uchun nima talab etiladi?

AQSh sunʼiy intellekt uchun hisoblash quvvatlari boʻyicha tarixdagi eng yirik infratuzilmaviy poygani boshladi. Amazon, Microsoft, Alphabet va Meta kompaniyalari 2026 yil uchun 130 dan 220 milliard dollargacha boʻlgan kapital xarajatlarni rejalashtirmoqda.

Elektr energiyasi bozordagi asosiy cheklovlardan biriga aylandi. Tarmoqqa ulanish bir necha yil vaqt olmoqda, qurilishga qoʻyilgan moratoriy va cheklovlar AQShning 46 ta shtatiga taʼsir koʻrsatdi, sanoat isteʼmolchilari uchun elektr energiyasining oʻrtacha narxi esa besh yil ichida 35% ga oshdi. Bu kompaniyalarni quvvatlarni joylashtirish uchun yangi hududlar va mamlakatlarni izlashga majbur qilmoqda.

Oʻzbekiston mintaqa uchun kamyob boʻlgan afzalliklarga ega: SI-loyihalari uchun maxsus rejim (PF-189), Angliya huquqi elementlariga ega ikkita maxsus huquqiy rejim («Enterprise Uzbekistan» va TXMM), elektr energiyasi uchun nisbatan raqobatbardosh tarif va qayta tiklanadigan energiya manbalarining (QTEM) katta salohiyati.

Ammo bu afzalliklarni real investitsiya loyihalariga aylantirish uchun mamlakatga investorlar uchun elektr energiyasidan foydalanish imkoniyati boʻlgan tayyor maydonchalar kerak.

AQSh data-tsentrlar bozori — dunyodagi eng yirigi boʻlib, u rekord darajada oʻsmoqda. JLL maʼlumotlariga koʻra, 2025 yil oxiriga kelib Shimoliy Amerikada 39 GVt quvvatga ega data-tsentrlar faoliyat yuritgan, 2026 yil oʻrtalariga kelib esa yana 66 GVt dan ortiq quvvat qurilish bosqichida edi. Soʻzimiz isboti uchun: toʻliq yuklanishda qurilayotgan quvvatlar butun Germaniyadan koʻra koʻproq elektr energiyasini isteʼmol qiladi. Boʻsh quvvatlar deyarli yoʻq — boʻsh joylar taxminan 1,4% ni tashkil etadi.

Megaloyihalar sinfi shakllandi. Masalan, rejalashtirilgan investitsiyalari 500 milliard dollar boʻlgan Stargate dasturi 10 GVt dan ortiq kelajakdagi quvvatlarga kirishni taʼminladi. OpenAI va Anthropic oʻnlab gigavatt quvvatlar boʻyicha kelishib olmoqda. Myasni tushunish uchun: 1 GVt 90% yuklanishda bir yilda taxminan 750 ming AQSh xonadoni kabi elektr energiyasini isteʼmol qiladi. NVIDIA ning ilgʻor chiplari va server uskunalariga ega SI-kampusini qurish bir gigavatt uchun 40–60 milliard dollarga tushadi.

2027 yilda JLL prognozlariga koʻra, SI-vazifalari orasidagi yuklanishning asosiy turi modellarni oʻqitish emas, balki inferens — allaqachon oʻqitilgan modellardan foydalanish boʻlishi mumkin. Oʻqitish uchun olisdagi yirik kampuslar mos keladi, inferens uchun esa oxirgi foydalanuvchiga yaqinlik muhimdir. Shuning uchun mintaqaviy markazlarning roli ortmoqda. Oʻzbekiston uchun foydalanuvchilardan uzoqdaligi xalaqit bermaydigan modellarni oʻqitish va oʻz mintaqasidagi inferens uchun data-tsentrlar real nishalarga aylanishi mumkin.

**Investitsiyalar dinamikasi.** Dell’Oro Group maʼlumotlariga koʻra, 2025 yilda data-tsentrlarga qilingan global kapital xarajatlar 57% ga oshdi. Kompaniya 2030 yilga kelib ularning hajmi 3 trillion dollardan oshishini kutmoqda. Bu xarajatlarning yarmiga yaqini Amazon, Google, Meta va Microsoft hissasiga toʻgʻri keladi, SI-tezlatgichlari esa asosiy modda boʻlib qoladi.

**Energetika.** Hisoblash quvvatlarining oʻsishi elektr energiyasiga boʻlgan talabning keskin ortishi bilan kechmoqda. Xalqaro energetika agentligining prognoziga koʻra, 2030 yilga kelib data-tsentrlar tomonidan global elektr energiyasi isteʼmoli deyarli ikki baravarga oshadi. AQShda maʼlumotlarni qayta ishlashga alyuminiy, poʻlat, tsement va kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarishdan koʻra koʻproq elektr energiyasi sarflanadi. Amerika data-tsentrlarining isteʼmoli 2030 yilga kelib 2–3,5 baravarga oshadi.

Bozorning asosiy muammosi — elektr quvvatining surunkali yetishmasligidir. Bunday sharoitda kompaniyalarda uchta variant bor: toʻrt yildan koʻproq vaqt olishi mumkin boʻlgan tarmoqqa ulanishni kutish, oʻz generatsiyasini qurish yoki quvvatlarni boshqa mamlakatlarda joylashtirish. Tobora koʻproq developerlar bevosita maydonchaning oʻzida oʻz generatsiyasini tanlamoqda, biroq yirik gaz turbinalarini yetkazib berish muddati besh yil va undan ortiqni tashkil etadi.

Bundan tashqari, AQSh bozori aholi va mahalliy hokimiyat organlarining qarshiligiga duch keldi. 2026 yilning birinchi yarmida mahalliy qarshilik umumiy eʼlon qilingan qiymati deyarli 200 milliard dollar boʻlgan kamida 120 ta loyihaning bloklanishiga yoki kechiktirilishiga olib keldi. Asosiy sabablar — aholi uchun elektr energiyasi narxining oshishi, suv isteʼmoli, chiqindilar va mahalliy jamoalar uchun cheklangan iqtisodiy daromad xavfi.

Cheklovlar koʻlami oʻsishda davom etmoqda. Mahalliy hokimiyat organlari tobora tesh-tez data-tsentrlar qurilishiga moratoriy joriy etmoqda yoki yangi loyihalar uchun talablarni kuchaytirmoqda.

Prezident farmoni (PF-189) bilan Qoraqalpogʻistonda SI-infratuzilmasi loyihalari uchun maxsus rejim yaratildi. Toplam oʻz ichiga oladi:

Bundan tashqari, «Enterprise Uzbekistan» va Toshkent xalqaro moliya markazi (TXMM) rejimlari Angliya va Uelsning umumiy huquqi elementlariga ega huquqiy bazani va nizolarni Toshkent xalqaro tijorat sudida koʻrib chiqish imkoniyatini nazarda tutadi.

2026 yil oxirigacha Oʻzbekistonda deyarli 6 GVt yangi generatsiya qiluvchi quvvatlarni, asosan quyosh va issiqlik generatsiyasini, shuningdek, 0,9 GVt ga yaqin elektr energiyasi saqlagichlarini foydalanishga topshirish rejalashtirilgan.

Shu bilan birga, data-tsentrlarni rivojlantirish uchun bir nechta asosiy xavflar saqlanib qolmoqda:

Alohida tranzit mamlakatlariga qaramlikni kamaytirish uchun kamida uchta mustaqil xalqaro optik tolali yoʻnalishlarni taʼminlash lozim. Suv tanqisligi saqlanib qolayotgan Qoraqalpogʻistonda yopiq konturli va suv isteʼmoli minimal boʻlgan suyuqlik bilan sovitish tizimlari ustuvor ahamiyatga ega boʻlishi kerak. Bu talablar maydonchalarni tanlash bosqichidayoq hisobga olinishi zarur.

SI-infratuzilmasiga investitsiyalar uchun raqobatlashayotgan boshqa mamlakatlar turlicha yondashuvlardan foydalanmoqda. Ularning tajribasi Oʻzbekiston uchun foydali boʻlishi mumkin boʻlgan bir nechta yechimlarni ajratib koʻrsatishga imkon beradi.

| Mamlakat | Asosiy ragʻbatlar | Oʻzbekiston uchun xulosa |

|---|---|---|

| Saudiya Arabistoni | Bulutli kompaniyalar uchun maxsus hudud, 100 foizlik xorijiy egalik va foydani erkin olib chiqish imkoniyati | Investitsiyaviy imtiyozlarni Toshkent xalqaro moliya markazi (TXMM) huquqiy rejimi bilan bogʻlash |

| BAA | Loyihalarni davlat tomonidan birgalikda moliyalashtirish, AQSh bilan ilgʻor chiplarni yetkazib berishni muvofiqlashtirish | AQSh regulyatorlari bilan oldindan muzokaralar olib borish va yirik loyihalarni davlat tomonidan birgalikda moliyalashtirishni koʻrib chiqish |

| Qozogʻiston | Maxsus iqtisodiy zonalar imtiyozlari, «Astana» xalqaro moliya markazida (AXMM) Angliya huquqini qoʻllash | Loyihalarni amalga oshirish tezligi va qayta tiklanadigan energiyadan foydalanish imkoniyati hisobiga investorlar uchun raqobatlashish |

| Irlandiya (salbiy tajriba) | Data-tsentrlar mamlakat elektr energiyasining deyarli chorak qismini isteʼmol qiladi. Dublin hududida yangi obʼyektlarni tarmoqlarga ulash amalda toʻxtatilgan | Energiya tizimi imkoniyatlarini hisobga olish va investorlarga elektr tarmoqlariga cheklanmagan darajada ulanishni kafolatlamaslik |

Oʻzbekistonda data-tsentrlar uchun amaldagi elektr energiyasi tarifi Saudiya Arabistonidagidan past, ammo Turkmaniston, Qatar, Qirgʻiziston va Xitoyning Sintszyan hududidagidan yuqori. Shu bilan birga, «MATM (TSOD) vodiysi» uchun Qozogʻiston taxminan 0,025 doll./kVt·soat tarifini ishlab chiqmoqda.

Amerika texnologiyalari va investitsiyalarini jalb qilish boʻyicha qoʻshni mamlakatlar tajribasi ham diqqatga sazovordir.

Armanistonda Amerikaning Firebird kompaniyasi 15 MVt lik SI-fabrikasini ochdi — bu 500 million dollarlik loyihaning birinchi bosqichidir. Keyingi bosqichni rivojlantirish 41 mingta NVIDIA GB300 GPU yetkazib berish uchun AQSh eksport litsenziyasi olingandan keyin mumkin boʻldi. Ikkinchi bosqichdan soʻng loyihaga kiritilgan umumiy investitsiyalar hajmi 5 milliard dollardan ortiqni tashkil etadi.

Qozogʻistonda Firebird va NVIDIA bilan 10 milliard dollarlik shartnomalar paketi imzolandi. «Qozoqtelekom» davlat kompaniyasi loyihaga 1 milliard dollar sarmoya kiritmoqda.

Oʻzbekiston hozircha ilk qadamlarni tashlamoqda. Raqamli texnologiyalar vazirligi NVIDIA dan umumiy quvvati 1 MVt boʻlgan ikkita hisoblash klasterini sotib olish niyatini eʼlon qildi va shartnomalar tuzish muddatlarini AQSh eksport ruxsatnomalariga bogʻliq qilib qoʻydi. Toshkentda qurilayotgan eng eʼtiborli loyiha — DataVolt data-tsentri 12 MVt ga moʻljallangan. Biroq, miqyosi boʻyicha bu loyihalar qoʻshnilarnikidan sezilarli darajada orqada qolmoqda.

Qabul qilingan qarorlar — PF-189, TXMM va «Enterprise Uzbekistan» rejimlari — yaxshi asos yaratadi. Endi ularni investor shartnoma bilan javob beradigan taklifga aylantirish muhimdir.

Microsoft, AWS va Google maydonchalarini tanlash amaliyoti yirik investorlarning asosiy talablarini ajratib koʻrsatishga imkon beradi.

Birinchi oʻrinda — quvvatni foydalanishga topshirish muddati: kengaytirish imkoniyati bilan 100 MVt va undan ortiq quvvatni ulashning kafolatlangan sanasi. Keyingi oʻrinda muhimlik boʻyicha elektr energiyasining narxi va barqarorligi (uzoq muddatli shartnoma), qoidalarning oldindan ayonligi (arbitraj, deanonimizatsiya boʻyicha barqarorlik bandlari), uzoq muddatli ijaraga ega yer, chiplar boʻyicha AQSh talablariga rioya qilish va soliq-bojxona rejimi turadi.

Armaniston tajribasi ilgʻor chiplarga kirish imkoniyatini olish uchun AQSh bilan kelishuv qanchalik muhimligini koʻrsatadi. Armaniston yorib oʻtishi Vashington bilan imzolangan SI va yarimoʻtkazgichlar boʻyicha memorandumdan boshlandi, shundan soʻng eksport litsenziyasi berildi. Oʻzbekiston shunga oʻxshash kelishuvga erishishi va unga oldindan kelishilgan litsenziyalarga ega muayyan loyihani bogʻlashi kerak. Bunda davlat hisoblash quvvatlarining birinchi buyurtmachisiga aylanishi mumkin.

PF-189 imtiyozlar paketi Saudiya Arabistoni va BAA rejimlari bilan solishtirish mumkin, ammo investorlar uchun faqat soliq afzalliklari emas, balki shartnomalarning bajarilishi, qoidalarning oʻzgarishidan himoyalanish va tushunarli arbitraj ham muhimdir.

Shu sababli, huquqiy tarkibiy qismni kuchaytirish va paketni «Enterprise Uzbekistan» va TXMM rejimlari bilan bogʻlash samaraliroq boʻlar edi.

Oʻzbekiston birinchi yirik bitimni, ehtimol, mamlakat hali ular uchun ustuvor bozorlarga kirmagan Microsoft, Amazon yoki Google bilan emas, balki ixtisoslashgan bulutli kompaniyalar yoki data-tsentr developerlari bilan tuzishi mumkin. Potentsial hamkorlar orasida Oracle, CoreWeave, Vantage Data Centers, QTS/Blackstone va Digital Realty bor. Bunday kompaniyalar muayyan buyurtmachilar uchun hisoblash quvvatlarini qurishi mumkin. Eng yirik texnologik korporatsiyalar bilan muzokaralar parallel ravishda olib borilishi kerak.

Yirik loyihalarga daʼvo qilish uchun Oʻzbekistonga investor uchun tushunarli boʻlgan takliflar toʻplami kerak. Uning asosini tayyor maydonchalar, ishonchli elektr taʼminoti va oldindan ayon boʻlgan qoidalar tashkil etishi kerak.

**Birinchisi** — ommaviy eʼlonlardan oldin maydonchalarni tayyorlash.

Ularning har biri uchun batafsil texnik pasport tuzish taklif etiladi: yer maydoni va huquqiy maqomi, mavjud elektr quvvati, tarmoqqa ulanish muddatlari, maishiy isteʼmol bilan bogʻliq boʻlmagan oʻz generatsiyasi manbalari, suv taʼminoti va sovitish imkoniyatlari, shuningdek, xalqaro aloqa kanallari koʻrsatilishi kerak.

Nimstantsiyalar va elektr uzatish tarmoqlarini qurish xarajatlari alohida belgilanishi kerak. Bu potentsial investorlarga loyihani baholash va bitimning muayyan shartlarini muhokama qilishga oʻtish imkonini beradi.

**Ikkinchisi** — maxsus rejimni (PF-189) yana uchta viloyatga kengaytirish: gaz generatsiyasini qayta tiklanadigan energetika bilan birlashtirish mumkin boʻlgan Navoiy viloyati; mamlakatning yirik energetika tugunlaridan biri boʻlgan Sirdaryo viloyati; va oʻqitilgan SI-modellari ishlashi uchun rivojlangan internet-infratuzilmaga hamda muhandislik kadrlariga kirish imkoniyatiga ega Toshkent viloyati.

**Uchinchisi** — oshiruvchi koeffitsiyentlarsiz kVt·soat uchun 0,04 dollar miqdoridagi fiksatsiya qilingan tarifni mustahkamlash.

Hozirda tigʻiz soatlarda 1,5 koeffitsiyenti tarifni kVt·soat uchun 0,05 dollardan 0,075 dollargacha oshiradi. Kecha-yu kunduz ishlaydigan data-tsentrlar uchun bu elektr taʼminotining umumiy qiymatini oshiradi.

Gap aholi uchun moʻljallangan quvvat haqida emas, balki muayyan loyiha uchun qurilayotgan yangi stantsiyalar (avvalo QTEM) elektr energiyasi haqida bormoqda.

4 tsentlik tarif yangi generatsiyaning tannarxini toʻliq qoplaydi, shuning uchun data-tsentrlar boshqa isteʼmolchilar hisobidan subsidiyalanmaydi. Butun dunyoda yuqori kuchlanishli yirik isteʼmolchilar maishiy isteʼmolchilarga qaraganda kamroq toʻlaydilar, chunki ularga taqsimlash tarmoqlari kerak emas.

**Toʻrtinchisi** — tigʻiz soatlarda yuklanishni har kunlik kamaytirish talablarini qayta koʻrib chiqish.

Yirik bulutli kompaniyalarga data-tsentrlarning deyarli uzilishsiz ishlashi kerak, shuning uchun ular uchun muntazam cheklovlar — xavf belgisidir (krasniy flag). Tarmoq operatori uchun isteʼmolni faqat avariyaviy tanqislikda — yiliga oldindan kelishilgan soatlar soniga va kompensatsiya bilan cheklash huquqini saqlab qolish lozim.

**Beshinchisi** — yerni 49–99 yilga ramziy narxda ijaraga berishni soddalashtirish va talabnomalarni koʻrib chiqishning aniq muddatlariga ega yagona darcha yaratish. Loyiha kompaniyalarini TXMM yurisdiktsiyasida roʻyxatdan oʻtkazishga va nizolarni Toshkent xalqaro tijorat sudida yoki xalqaro arbitrajda hal qilish imkoniyatiga ruxsat berish. Valyuta operatsiyalarini oʻtkazish kafolatlarini nazarda tutish va shartnomalarda investorlarni kelishilgan shartlarning oʻzgarishidan himoya qilishni mustahkamlash.

Hatto AQSh ham hisoblash quvvatlariga boʻlgan talabning oʻsishiga ulgura olmayapti. Elektr energiyasi tanqisligi va aholi hamda mahalliy hokimiyat organlarining data-tsentrlar qurilishiga qarshiligi Oʻzbekiston uchun yangi investorlarni jalb qilish imkoniyatini ochadi. Energetika infratuzilmasi va oldindan ayon boʻlgan huquqiy rejimi tayyor boʻlgan taraf bu poygada gʻolib chiqadi.

Shu bilan birga, imkoniyatlar oynasi jadal yopilmoqda. Armaniston SI-fabrikasining birinchi bosqichini ishga tushirdi va ilgʻor chiplarni yetkazib berish uchun AQSh litsenziyasini oldi, Qozogʻiston milliardlab dollarlik shartnomalar imzoladi. Agar loyihalarni tayyorlashni va hamkorlar bilan muzokaralarni tezlashtirmasak, hozirda Markaziy Osiyo va Kavkazda maydonchalarni tanlayotgan investorlar tanlovni bizsiz qilishlari mumkin.

Mamlakat uchun bu faqat investitsiyalar emas. Loyihalar ostida yangi generatsiya va tarmoqlar paydo boʻladi, ular energiya tizimida qoladi. Qurilish minglab ish oʻrinlarini beradi, obʼyektlarning oʻzi esa muhandislar uchun yuqori maoshli joylarni va ularni tayyorlashga boʻlgan talabni yaratadi. Oʻzbekiston kompaniyalari va davlat organlari mamlakat ichidagi hisoblash quvvatlariga kirish imkoniga ega boʻladilar, raqamli xizmatlar eksporti esa yangi daromad moddasiga aylanadi.

Oʻzbekiston hisoblash quvvatlari boʻyicha jahon poygasiga kirishga qodir. Buning uchun faqat imtiyozlar emas, balki tayyor maydonchalar, fiksatsiya qilingan raqobatbardosh tarif, maxsus rejimni boshqa viloyatlarga kengaytirish, ishonchli huquqiy kafolatlar va AQSh bilan ilgʻor chiplarni yetkazib berish boʻyicha kelishuv muhimdir.