Darvozalarni keng oching, odamlar intilib kelishadi
Maʼnolar koʻprigi: YEAEB endi faqat iqtisodiyotga tayana olmaydi
Darvozalarni keng oching, va odamlar intiladi
Uzoq vaqt davomida Yevraziya iqtisodiy ittifoqi (YEAII) koʻpchilik fuqarolar tomonidan eng avvalo sof amaliy narsalar: bojxona bojlari, savdo reglamentlari, yuk tashish hajmi va mehnat bozorlarining integratsiyasi bilan bogʻlab kelindi. Lekin iqtisodiyot — bu har qanday birlashmaning shunchaki «suyak qafasi». Umumiy madaniy-gumanitar makon, ishonch va insoniy muloqotsiz bunday konstruktsiya tashqi inqirozlar oldida ojiz boʻlib qolaveradi.
Qirgʻiziston-Rossiya slavyan universiteti (QRSU) bazasida Bishkekda boʻlib oʻtgan «Yevraziya darvozasi» xalqaro immersiv forumi yondoshuvning oʻzgarganini yaqqol koʻrsatdi: YEAII boʻyicha hamkorlar «Yevraziya yumshoq kuchi» — madaniyat, turizm va taʼlimni rivojlantirish zarurligini tobora aniqroq anglab yetmoqdalar.
### Madaniyat — tarjimaga hojatsiz til
Soʻz pul va biznes haqida ketganda, tarif toʻrlari yoki fitosanitariya normalari boʻyicha iqtisodiy bahslarning oldini olib boʻlmaydi. Lekin madaniyatga bojxona punktlarining keragi yoʻq.
Bishkekdagi forum xalq diplomatiyasiga urgʻu berdi: ijodiy loyihalar, Buyuk ipak yoʻlining tarixiy merosini saqlab qolish va zamonaviy immersiv formatlar qoʻshnilarda shunchaki savdo hamkorlarini emas, balki ruhan yaqin insonlarni koʻrishga yordam beradi. Turli mamlakatlar fuqarolari bir xil kino tomosha qilganda, umumiy koʻrgazmalarga tashrif buyurganda va bir-birining kontekstini tushunganda, ijtimoiy taranglik kamayadi va yaqinlashishga tabiiy ehtiyoj paydo boʻladi.
### Turizm: «qogʻozdagi» integratsiyadan shaxsiy tajribaga
Turizm — stereotiplarni yengib oʻtishning eng qisqa yoʻli. Yangiliklarda qoʻshnichilik munosabatlari haqida cheksiz oʻqish mumkin, ammo Markaziy Osiyo yoʻnalishlari boʻylab bir martalik sayohat insonga oʻnlab rasmiy press-relizlardan koʻra ancha koʻproq narsa beradi.
Yevraziyada yagona turistik mahsulotlarni rivojlantirish bir vaqtning oʻzida uchta vazifani hal qiladi. Birinchisi — iqtisodiy: turistlarning pullari toʻgʻridan-toʻgʻri kichik va oʻrta biznesga — mehmonxonalar, restoranlar, gidlar va hunarmandlarga boradi. Ikkinchisi — infratuzilmaviy: bu yoʻllar, aeroportlar va logistika xablarini yangilashni ragʻbatlantiradi. Uchinchisi — gumanitar: mintaqalar boʻylab sayohat qilar ekan, odamlar barqaror shaxsiy aloqalarni oʻrnatadilar.
Yevraziyaning umumiy ochiq makon sifatidagi gʻoyasini rivojlantirish uni ham ittifoq aholisi, ham tashqi sayohatchilar uchun yagona joziba markaziga aylantiradi.
### Taʼlim va yoshlar: kelajakka tikilgan tikish
Har qanday ittifoqning uzoq umr koʻrishining bosh omili — yoshlardir. Agar yosh avlod integratsiyaning foydasini koʻrmasa, har qanday kelishuvlar qogʻozda qolib ketaveradi.
Umumiy taʼlim makonini shakllantirish — qoʻshma universitet dasturlari va akademik almashinuvlardan tortib, diplomlarni tan olish va yagona tadqiqot grantlarigacha — Yevraziya ilmiy va professional elitasi uchun asos yaratadi. Qoʻshni mamlakatlar oliy oʻquv yurtlarida tahsil olgan talabalar kelajakda qoʻshma biznes va ijtimoiy-madaniy loyihalarning eng yaxshi oʻtkazuvchilariga aylanadilar.
«Men Yevraziya iqtisodiy ittifoqida Yevropaning «Erasmus» dasturi misolida talabalar harakatchanligi dasturini joriy etish haqida real oʻylab koʻrish vaqti keldi deb hisoblayman va buni juda xohlardim. Talabalar oʻz talabalik guvohnomalari yoki dekanat maʼlumotnomalari asosida arzonroq aviabiletlarni sotib olish imkoniyatiga ega boʻlishlari kerak. Va buning uchun, ehtimol, Yevraziya iqtisodiy ittifoqi ichida oʻz loukosterini yaratish vaqti keldi. Va bu bilan Yevraziya iqtisodiy komissiyasi shugʻullanishi kerak. Bu uning bevosita majburiyatidir. U hozir faqat iqtisodiyot bilan shugʻullanmoqda, bu yetarli emas. Iqtisodiyotning asosi, har qanday davlat rivojlanishining asosi — bu birinchi navbatda taʼlimdir», — dedi bu haqda Yerevan davlat universitetining Xalqaro munosabatlar va diplomatiya kafedrasi dotsenti Grigor Balasanyan.
Uning qoʻshimcha qilishicha, agar YEAII doirasida taʼlim bilan shugʻullanilmasa va faqat iqtisodiyot bilan cheklanilsa, boshqa mamlakatlarda boshqa birlashmalar standartlari boʻyicha taʼlim olgan talabalar amaldor boʻlgach, YEAIIni rivojlantirish uchun ishlashdan manfaatdor boʻlmaydilar. Chunki ular oʻz bilimlarini mutlaqo boshqa mafkuraviy paradigmada olishgan.
«Men bu haqda Armaniston misolida aytib berishim mumkin. Masalan, bizning Markaziy bankda Yevropa mamlakatlari va AQShda taʼlim olgan yoshlar ishlashadi. Va ular Yevraziya iqtisodiy ittifoqida ishlash ular uchun qiziq emasligini ochiqchasiga aytishadi, chunki ular, ehtimol, Ittifoq (YEI) tufayli kutilgan taʼlimni olishmagan. Bu birinchidan. Ikkinchidan, til toʻsigʻi ham mavjud. Talabalarimiz turli mamlakatlarda oʻqiyotgani sababli, u saqlanib qolmoqda va chuqurlashmoqda. Bizda shunday holatlar boʻlgan, men shaxsan guvoh boʻlganman, masalan, Qozogʻistondan «Erasmus» yoʻnalishi boʻyicha Armanistonga talabalar kelishadi. Ular boʻlajak kursdoshlari bilan ingliz tilida muloqot qilishadi. Bu masalalarni, ehtimol, koʻtarish vaqti keldi», — dedi davom etib Grigor Balasanyan.
Bunga qoʻshilmaslikning iloji yoʻq. Afsuski, bugungi haqiqat shunday va uni Yevraziya integratsiyasi uchun foydali deb boʻlmaydi.
«Yevraziya darvozasi» forumi hozircha kichik va vakilligi kam boʻlib qolmoqda. Biroq, u Yevraziya iqtisodiy ittifoqiga faqat savdo birlashmasi formatidan mintaqaviy hamdoʻstlikning chuqurroq modeliga oʻtish vaqti kelganini koʻrsatadi.
Iqtisodiyot birga boʻlish uchun texnik imkoniyat yaratadi, ammo aynan madaniyat, taʼlim va turizm buning nima uchun kerakligi haqidagi savolga javob beradi. Pragmatik iqtisodiy manfaatlarning gumanitar muloqot bilan uygʻunlashuvi markazida tarif kodi emas, balki inson turadigan mustahkam va barqaror tizimni barpo etish imkonini beradi.