Choʻlning qora quyoshi. «Ilhom»da Buxoro haqidagi xotirlardan oʻchgan spektakl premyerasi boʻlib oʻtdi

Choʻlning qora quyoshi. «Ilhom»da Buxoro haqidagi unutilgan spektakl premyerasi boʻlib oʻtdi

Mark Vayl tomonidan tashkil etilgan «Ilhom» teatri har doim yangi nomlar va ijodiy gʻoyalar uchun ochiq boʻlgan. Rossiyalik rejissyor, Konstantin Raykin sahna sanʼati maktabida Kama Ginkasning rejissyorlik kursini tamomlagan va VGIKda stsenaristlik boʻyicha tahsil olishga ulgurgan Aleksandr Plotnikov «Ilhom» uchun deyarli oʻz odamiga aylanib ulgurdi. Bu yerda u teatr hayotimiz uchun muhim boʻlgan ikkita asarni sahnalashtirdi — «Sergey Paradjanov nomidagi erkin auktsion» va oʻtgan yili yubiley 50-mavsum boshlangan «Urushsiz yigirma kun».

Plotnikovning fors sheʼriyati asarlaridan birining satri bilan nomlangan «Choʻl qariganda Buxoroni eslaydi» nomli yangi spektakli avtofikshn-pyesa sifatida qurilgan. Rejissyor sahnaga chiqib, oʻz-oʻzini — hozirgi davrimizda oʻz katta onasining (onasining buvisi) taqdirini tiklashga harakat qilayotgan insonni oʻynaydi. Uni Buxorodan Uralga 1920 yilda oʻsha paytdagi Buxoro amirligi poytaxtini shturm qilishda qatnashgan Qizil Armiya ofitseri boʻlgan katta bobosi majburan olib ketgan.

Bir vaqtning oʻzida muallif, rejissyor va aktyor sifatida chiqish qilayotgan Plotnikov oilaviy oʻtmish haqida shunchaki gapirib bermaydi, balki oʻzini tarixning ichiga joylashtiradi, u yerda uning bir ajdodi gʻoliblar tomonida, katta onasi esa magʻlublar orasida boʻlib chiqqan. Shu sababli, izlanish nafaqat tarixiy yoki hujjatli, balki ogʻriqli darajada shaxsiy tus oladi. Rejissyor nafaqat katta onasi bilan nima sodir boʻlganini, balki ushbu oʻtmishdan aynan nima unga meros boʻlib qolganini tushunishga harakat qiladi.

Katta onasi Uralda 20 yilga yaqin yashab, rus tilida umuman gapirmagan — aftidan, u bilan gaplashadigan odam ham, bunga ehtiyoj ham boʻlmagan. Keyin esa u oilaviy oʻtmishda gʻoyib boʻlgan, oʻzidan na xatlar, na fotosuratlar qoldirgan. Aynan mana shu boʻshliq spektaklning bosh hujjatiga aylanadi.

Zamonaviy yangi drama va hujjatli teatrda tarixiy voqeaning «katta odamlar» orqali emas, balki kundalik, xat, intervyu, oilaviy hikoya, shaxsiy arxiv orqali koʻrsatilishi ayniqsa muhim yoʻnalish hisoblanadi. Plotnikovda esa bularning hech biri yoʻq — «savollar qanchalik koʻp boʻlsa, sukut shunchalik baland yangraydi». Shunga qaramay, spektakl annotatsiyasida uning oldida «oilaviy fojiani qayta hikoya qilib berish vazifasi turmagani — aksincha, umumiy oʻtmishimizda magʻlublar va gʻoliblar, shaxsiy xotira va katta tarix bir-biri bilan qanday gʻaroyib va muqarrar tarzda bogʻlanib qolganini kuzatish» maqsadi turgani taʼkidlanadi.

«Katta tarix» masalasida ushbu izlanishlarning vektori darhol oydinlashadi. Sahna ortiga oʻrnatilgan ekranda bundan ikki yil avval vafot etgan oʻzbek shoiri Shamshod Abdullayevning iqtibosi paydo boʻladi: «Biz kelajak haqida hamma narsani bilamiz, chunki u yerda boʻlmaymiz, biz oʻtmish haqida hech narsa bilmaymiz, chunki u yerda boʻlganmiz».

Ushbu jumlaning paradoksi bir yarim soatlik spektaklning tuzilishini belgilab beradi.

Plotnikov sahnada oʻtmish, bugun va kelajakni toʻqnashtiradi, lekin buni odatiy teatr attraktsionlarisiz amalga oshiradi. Bu yerda tomoshabinning murakkab tarixiy material orqali oʻtishini osonlashtiradigan tashqi effektlar deyarli yoʻq. Dekoratsiyalardan — albatta, polga toʻshalgan qum va bir nechta projektorlar bor.

Orqa fondagi ekran goh bombardimon paytida vayron boʻlgan minora devoridagi yarim oʻchib ketgan mozaikani, goh eskirgan fors gilamini eslatadi. Kameralar vaqti-vaqti bilan unga teatrning grimxonalaridan biridagi harakatlarni uzatib turadi, spektakl qahramonlari sahnadan vaqti-vaqti bilan oʻsha yerga chiqib ketishadi. Telefon budkasiga oʻxshash katta quti tiriklar va ketganlar oʻrtasidagi aloqa uchun oʻziga xos kommunikatorga aylanadi.

Butun sahna makoni goʻyo elektrlashtirilgandek, keskinlik asta-sekin ortib boradi. Bunda soʻzlar har doim ham baqiriqqa aylanib ketmaydi, balki odamni vahimaga soladigan sukutga oʻtadi.

Ekranda paydo boʻladigan faktlar ayniqsa keskin taʼsir qiladi. Buxoroning bosib olinishi, qotilliklar va zoʻravonliklar haqidagi qisqa maʼlumotlar deyarli hech qanday sharhlarsiz taqdim etiladi. Paradoks shundaki, manbalar orasida asosan sovet bibliografiyasi mavjud. «Gʻoliblar tomonidan yozilgan» deb hisoblanishi odat tusiga kirgan tarix oʻz zoʻravonliklarining dalillarini oʻzida saqlab qolgan. Faqat ularni oʻqishni oʻrganish kerak edi.

Plotnikov matnida rus nutqi oʻzbek va fors tillari bilan yonma-yon keladi. Ifloslik, dahshat, qotillik va oʻlim — romantik, deyarli poetik shakl bilan uygʻunlashadi. Bu usul, albatta, yangi emas, lekin rejissyor, eng muhimi, uning asosiy xavfi — pafosdan qochishga muvaffaq boʻladi. Yuqori uslub sodir boʻlayotgan voqealarning dahshatini yoʻqqa chiqarmaydi va uni chiroyli qilib koʻrsatmaydi.

Rejissyor boshqa ikki qahramonga ularning holatini aks ettiruvchi aniq intonatsiyani topishga yordam bergan. Kamila Yaqubova katta ona rolida qahramonni tayyor psixologik portret sifatida oʻynashga harakat qilmaydi. Mafruza, Mahshid, Mahsa — ismning har bir yangi varianti uni bir paytlar boʻlgan ayoldan yanada uzoqlashtirayotgandek tuyuladi. Biz uni bilmaymiz va ehtimol hech qachon bila olmaymiz, lekin uning barbod boʻlgan hayotining achchiqligini, vatan sogʻinchi ogʻrigʻini va yolgʻizligining dahshatli darajasini his qilamiz.

Qizil armiya ofitseri uchun yozilgan soʻzlarda Plotnikov oʻzining «antisovetchiligini» ishonchli tarzda namoyish etadi. Boris Gafurov yangi rolda afsonaviy «Choʻlning oppoq quyoshi»dagi xayrixoh oʻrtoq Suxov sifatida emas, balki ogʻir nafas olayotgan, dovdirab qolgan odam sifatida namoyon boʻladi: u Buxoroni shturm qilish paytida yuragi ostiga tiqilib qolgan oʻqdan vafot etmoqda. Oʻtmish insonning ichida qoladi — hatto u bu haqda hech narsa bilmasa yoki bilishni istamasa ham. Spektakl finaliga yaqinlashganda, Gafurovning qahramoni toʻsatdan tomoshabinlarga tarixning baxtli yakun bilan tugaydigan muqobil variantini taklif qiladi, ammo tomoshabin bunga ishona olishi amrimahol — avvalroq koʻrilgan va eshitilgan narsalar uni juda qattiq «ezib qoʻygan».

Shubhasiz, Plotnikovning yangi asari — tavakkalchilikka asoslangan sahnalashtirishdir. U yoqishga intilmaydi, tomoshabinga odatiy tasalli bermaydi va ommaviy teatr muvaffaqiyatiga moʻljallanmagan. Ammo «Ilhom» har doim qulay javobi boʻlmagan savollarni oʻrtaga tashlash mumkin boʻlgan joy boʻlib kelgan. Va agar teatr 51-mavsumni aynan shunday spektakl bilan boshlayotgan boʻlsa, bu shunchaki tavakkalchilik emas, balki uning asl vazifasini eslatishdir.