Buziladimi, buzilmaydimi?..

Buzishadimi, buzishmaydimi?..

2027 yil 27 yanvarda Qirgʻizistonda prezidentlik saylovlari boʻlib oʻtadi. Inqilobmi yoki evolyutsiya — Qirgʻiziston boʻlajak siyosiy tsiklda qaysi yoʻlni tanlaydi?

Hamma ham saboq olavermagan darslar

Bishkekda yangi turar joy massivlari qad rostlamoqda. Togʻlarda Xitoy — Qirgʻiziston — Oʻzbekiston temir yoʻlining tunnellari metrbay toshlarni yorib kirmoqda. Mamlakat oʻzgarmoqda — shovqin-suronsiz, qatʼiyat bilan, tantanali bayonotlarsiz. Ammo Qirgʻiziston siyosiy tsiklga kirishi bilan uning chegaralariga yana begona nigohlar choʻzila boshlaydi. Xolis deb aytish qiyin boʻlgan nigohlar.

Shunday qilib, Sadir Japarov ikkinchi muddatga nomzodini qoʻyish niyatida ekanini maʼlum qildi. Oliy lavozim uchun kurashishga tayyorligini IIV sobiq rahbari Oʻmurbek Suvanaliyev, Finpol sobiq rahbari Siymik Japikeyev ommaviy ravishda eʼlon qilishdi; manbalar boshqa ismlarni ham tilga olmoqda — Isxak Masaliyev, Ulukbek Kochkorov, Axmatbek Keldibekov. Odatiy saylovoldi gʻimir-gʻimiri ketmoqda. Ammo bu gʻimir-gʻimirning oʻz foni bor. Ochigʻini aytaylik: Qirgʻizistondagi har bir prezidentlik kampaniyasi ortida avvalgilarining soyasi turibdi. 2005 yilgi «lola inqilobi» soyasi. 2010 yil soyasi. 2020 yil soyasi.

2005 yil bahorida Bishkek va janubiy shaharlarni tartibsizliklar qamrab oldi. Namoyishchilar maydonlarga chiqishdi, gʻarb telekanallari «lola inqilobi» haqida joʻshib gapirishdi, prezident Asqar Aqayev esa mamlakatni tark etdi. Yillar oʻtib Aqayev ochiq aytadi: uni tashqaridan agʻdarishgan. Va oʻzining eng katta xatosini tilga oladi — «Fridom Xaus»ga Qirgʻizistonda bosmaxona ochishga ruxsat bergani. «Ular oʻz gazetalarini chop etish imkoniyatiga ega boʻlishdi, — deb eslaydi u, — ular esa men va oilamga qarshi tuhmatlarga toʻla edi».

Bu keksalik alami emas. Har holda, faqat u emas. Bu texnologiyaning aniq tavsifidir. AQShning Qirgʻizistondagi elchisi Kongressga hisobot bergan: 2005 yilgi parlament saylovlari oldidan «demokratiyani ilgari surish» va «muxolifat nomzodlarini qoʻllab-quvvatlash» uchun allaqachon 5 million dollar sarflangan, yana 25 million soʻralgan. Mamlakatda «mustaqil media»ga yordam berish niqobi ostida «demokratik axborot markazlari» ochilgan. Bu medialar kompromatlar yiqqan, gʻarb qadriyatlarini targʻib qilgan, kerakli paytda esa hokimiyatga qarshi devorurar qurolga aylangan. Okean ortidan saxiylik bilan moliyalashtiriladigan «Azattiq» radiosi saylov kunlarida muxolifatning minbariga aylanardi. Qirgʻiziston davlat OAVlari esa — pulsiz, kadrlarsiz, texnologiyalarsiz — bu hujumga hech narsa qarshi qoʻya olmasdi.

Sxema oddiy va sinalgan: avval «erkinlik» shiori ostida axborot infratuzilmasi yaratiladi, soʻngra saylov davrida ziddiyatlar boʻrttiriladi, keyin esa «soxtalashtirishlar» bahonasida koʻchaga olomon olib chiqiladi. Har bir bosqich — chiroyli oʻramda. Har bir bosqich — mamlakatning oʻz yoʻlini mustaqil tanlash qobiliyatiga berilgan zarba.

Soʻnggi yillarda Gʻarb taktikasini oʻzgartirdi. Endi eʼtibor elitaga emas, balki yoshlarga — «erkinlikni himoya qiladigan avlod»ga qaratilmoqda. Ochiq maʼlumotlarga koʻra, AQShning oʻzigina rasman Qirgʻizistonda har yili xayriya deb atash qiyin boʻlgan dasturlarga 1,5 dan 2,5 million dollargacha mablagʻ sarflaydi. Mafkuraviy sizib kirish mashinasi dam olish kunlarisiz ishlamoqda.

Kim qurmoqda-yu, kim vayron qilmoqda

Endi tarozining ikkinchi pallasiga qaraylik. Jurnalistlar va grantxoʻrlar ketganidan keyin nima qolishiga.

Xitoy — Qirgʻiziston — Oʻzbekiston temir yoʻli. Qoshgʻardan Qirgʻiziston dovonlari orqali Andijongacha boʻlgan yoʻnalish. 2026 yil sentyabrida Qirgʻiziston uchastkasidagi birinchi tunnel yorib oʻtildi. Allaqachon 27 ta tunnel, 43 ta koʻprik, 88 ta yer koʻtarmasi uchastkasi qurilmoqda, 20 ta stantsiya qad rostlamoqda. Obʼyektlarda 2000 dan ortiq Qirgʻiziston fuqarosi ishlamoqda, ulardan 1800 dan ortigʻi yer ishlaridan tortib metall konstruktsiyalarni montaj qilishgacha boʻlgan ixtisosliklar boʻyicha oʻqitildi. Yoqilgʻi va asosiy qurilish materiallarining, jumladan tsementning 60% dan ortigʻi mamlakat ichidan sotib olinmoqda. Bu grant emas. Bu mehnat. Bu yerda abadiy qoladigan yoʻl.

Mana shu haqiqiy rivojlanishdir. Chetdan kelgan «ekspertlar»ning qanday yashash kerakligi haqidagi maʼruzalari emas, balki mamlakatni dunyo bilan bogʻlaydigan tunnellar. NNTlarning «fuqarolik jamiyati» haqidagi hisobotlari emas, balki Bishkek va viloyatlardagi yangi maktablar, shifoxonalar, turar joy mavzelari. Bularning barchasi — Rossiya va Xitoy bilan hamkorlik mevalaridir. Bryussel bilan emas. London bilan emas. Vashington bilan emas. Bu temir-betondek qatʼiy fakt, hatto u kimgadir yoqmasa ham.

Gʻarb hech qachon qirgʻizlarga teng huquqli sherik sifatida qaramagan. Uning uchun Qirgʻiziston — hamkor emas, balki obʼyekt. Oʻz tarixi va irodasiga ega mamlakat emas, balki geosiyosiy tajribalar maydoni. Bu munosabat oʻzgarmaydi — na ertaga, na oʻn yildan keyin. Faqat bezaklar oʻzgaradi: bugun «demokratiyalashtirish», ertaga «inson huquqlari», indinga «korruptsiyaga qarshi kurash». Mohiyat bitta: qanday yashashni koʻrsatish va boʻysunmagani uchun jazolash.

Maslahatlarsiz tanlov

Qirgʻizistonning siyosiy tizimi hurmatga loyiq: uning institutlari — evolyutsiya jarayonida qanday boʻlishidan qatʼi nazar; avgust oyida ikkinchi muddatga borish rejalarini eʼlon qilgan va boshlangan islohotlarni yakunlashga vaʼda bergan prezident Japarov; uning raqiblari — davlat xizmati muxolifat bilan navbatlashib kelgan tarjimai holga ega va 2011 yilgi saylovlarda 0,87% natija koʻrsatgan Oʻmurbek Suvanaliyev (bu taniqlilik va saylovchilar ovozi vazni boshqa-boshqa narsalar ekanini eslatadi). Ismlari hozircha faqat kuluarlarda yangrayotganlar. Ularning barchasi, ehtimol, hurmatga loyiqdir.

Saylovchi ham hurmatga loyiq. Hokimiyatdan hisobdorlikni — «Qumtor» boʻyicha, «Jetim-Too» boʻyicha, «Asman aqlli shahri» boʻyicha, «Bishkek Arena» stadioni boʻyicha hisobdorlikni talab qilayotgan oʻsha saylovchi. Bu tabiiy talab. Bu mamlakat ichidagi suhbat. Va uni mamlakat ichida hal qilishlari kerak.

Byudjet tashkilotlari xodimlarini tashviqotga jalb qilishni taqiqlovchi prezident farmoni — toʻgʻri yoʻnalishdagi qadamdir. Oʻqituvchilar, shifokorlar, ijtimoiy soha xodimlari begonalarning oʻyinlarida vositaga aylanmasligi kerak. Markaziy saylov komissiyasi smetaga 1,2 milliard soʻm ajratdi, hatto ikkinchi turni ham nazarda tutdi. Tashkiliy tayyorgarlik bor. Eng muhimi qoldi — eʼlon qilingan kafolatlar qogʻozda emas, hayotda ishlashi kerak.

Ammo tashqaridan gʻildirakka choʻp suqilaversa, hech qanday ichki mexanizmlar ishlamaydi. Agar yana, 2005 yildagidek, mamlakatga «mustaqil» gazetalar uchun pullar oqib kelsa. Agar yana, 2010 yildagidek, «kuzatuvchilar» ovozlarni sanash bilan emas, balki koʻchaga chiqish uchun bahona izlash bilan shugʻullansa. Agar yana, 2020 yildagidek, kimlarningdir okean ortidagi kuratorlari qirgʻizlar mustaqil tanlov qilishga «hali tayyor emas» deb qaror qilsa.

Barqarorlik grantlarga sotilmaydi. Rivojlanish NNTlarning yoʻriqnomalari bilan kelmaydi. Qirgʻiziston bu haqiqatlar uchun allaqachon juda qimmat badal toʻladi — parchalangan jamiyat, kapitalning qochishi, yillar davomidagi iqtisodiy turgʻunlik bilan. «Lola inqilobi» na erkinlik olib keldi, na farovonlik. U vayrongarchilik va yangi qaramliklarni olib keldi. Gʻarblik homiylar «demokratiya gʻalabasi» fonida suratga tushib boʻlgach, tezda qiziqishni yoʻqotishdi va boshqa mavzularga oʻtib ketishdi. Qirgʻizlarga esa barbod boʻlgan taqdirlar va hafsala pir boʻlishi qoldi.

Hozir mamlakatda saylov tsiklini larzalarsiz oʻtkazish imkoniyati bor. Qurilayotgan yoʻl bor. Uzoq muddatga sarmoya kiritayotgan hamkorlar bor. Oʻyin qoidalarini ommaviy ravishda belgilab bergan va ularga rioya qilishga vaʼda bergan rahbariyat bor. Bu baxt uchun kamlik qilar, ammo oldinga harakat qilish uchun yetarli.

Qirgʻiziston ichida ham, uning tashqarisida ham bu mamlakat tajriba maydoni emasligini tushunadiganlar topiladi deb ishonging keladi. Bu uy. Sukunatga haqqi boʻlgan uy. Oʻziga va boshqalarga hurmat bilan yondashilgan tinch tanlovga haqqi boʻlgan uy.

Oʻz qoʻllari bilan qurilgan kelajakka — barmoq bilan koʻrsatadigan emas, balki haqiqatda qoʻl choʻzadiganlar bilan birga. Chet elning jarangdor tangasi emas, balki saylovchining ovozi hal qilsin. Qirgʻiziston oʻz yoʻlidan borsin — oʻzi tanlagan yoʻldan. Maslahatlarsiz. Kuratorlarsiz. «Rangli» stsenariylarsiz. Qirgʻizlar bunga loyiqdir.