«Bu yerda hech tortinmay gapirish mumkin». Toshkentdagi oʻzbek tili soʻzlashuv klubi qanday ishlaydi

«Bu yerda tortinmay gapirish mumkin». Toshkentdagi oʻzbek tili soʻzlashuv klubi qanday faoliyat yuritadi

Toshkentda shu yildan buyon oʻzbek tili soʻzlashuv klubi ishlab kelmoqda. Yakshanba kunlari uning ishtirokchilari ogʻzaki nutqni mashq qilish uchun mahalliy kafelarda uchrashadilar. Choy va oʻyinlar atrofidagi yigʻinlar bir yarim-ikki soat davom etadi. Klubni oʻqituvchi Abdulaziz Uzakov olib boradi. Oʻquvchilar uni «Aziz-ustoz» deb ataydilar — bu murojaatni «qadrli oʻqituvchi» deb tarjima qilish mumkin.

Uzakov oʻzbek tilidan taxminan oʻn yildan beri dars beradi. Maʼlumoti boʻyicha huquqshunos, lekin mutaxassisligi boʻyicha ishlamagan. U oʻzbek tilini oʻrganishga boʻlgan qiziqish ortib borayotganini, rus tilida soʻzlashuvchi oʻquvchilarga esa baʼzan oʻqituvchi topish qiyin kechayotganini payqadi.

«Koʻpchilikka oʻzbek tilini oʻrganish kerak, lekin hamma joyda ham u tegishli darajada oʻqitilmaydi. Rus va oʻzbek tillarini bir xilda yaxshi biladigan oʻqituvchilar yetishmaydi. Paradoks shundaki, hozir oʻzbek tilini ingliz tilida tushuntirish osonroq. Mening profilim — Toshkentning rus tilida soʻzlashuvchi aholisi, va bilingv sifatida men bu vazifani uddalayapman», — deydi Abdulaziz Uzakov.

2016 yilda u Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universitetida qayta tayyorlash kurslarini oʻtadi. Olingan bilimlar asosida u oʻz oʻquv dasturini tuzdi va uni takomillashtirishda davom etmoqda. Avval Abdulaziz Uzakov oʻquv markazlarida ishlagan, ammo katta guruhlarda har bir oʻquvchining xususiyatlari va surʼatini hisobga olish qiyin deb hisoblaydi. Hozirda u xususiy dars berish bilan shugʻullanmoqda. Mashgʻulotlarda grammatikani soʻzlashuv amaliyoti bilan uygʻunlashtirishga va oʻquvchilarni nafaqat adabiy norma, balki jinsi nutq bilan ham tanishtirishga harakat qiladi.

«Mening dasturim inson gapirishni boshlashiga qaratilgan. Grammatik asosni berish kerak, lekin agar ehtiyoj boʻlmasa, unga chuqurlashib ketishning hojati yoʻq — darhol soʻzlashuv qismiga oʻtgan maʼqul. Til boy va rang-barang, shuning uchun faqat adabiy variantni oʻrganish mumkin emas. Inson yashashi kerak, hayotda esa adabiy tilda gapirilmaydi», — deb hisoblaydi u.

Soʻzlashuv klubi gʻoyasi bir nechta oʻquvchilar soʻzlashuv amaliyoti yetishmayotganidan shikoyat qilganidan keyin paydo boʻldi. Uzakov ularni bir-birlari bilan muloqot qilishlari uchun bir guruhga yigʻishni taklif qildi. Ilgari uchrashuvlar nomuntazam oʻtkazilardi, bu yildan esa doimiy boʻlib qoldi. Klubga Abdulazizning turli tajribaga va oʻzbek tilini bilish darajasiga ega boʻlgan oʻquvchilari kelishadi — asosan A2 dan B1 gacha.

Uchrashuv mavzularini ishtirokchilar umumiy chatda ovoz berish orqali tanlashadi, oʻyinlarni esa oʻqituvchi taklif qiladi. Uzakovning soʻzlariga koʻra, tilni ravon qilishga eng yaxshi maishiy savollar yordam beradi: nima sotib olding, qayerga bording, nima bilan shugʻullanding, nima yeyding, senga nima qiziq, kim bilan tanishding. Bunday mavzular, oʻqituvchining fikricha, klubdan tashqarida ishtirokchilar duch keladigan vaziyatlarda tilni amalda qoʻllashga yordam beradi.

Yakshanba kuni tushdan keyin Shota Rustaveli koʻchasidagi Bon kafesida yetti kishi yigʻildi. Uchrashuv boshida Abdulaziz har bir kishidan hafta qanday oʻtganini va oʻzbekcha gapirishning uddasidan chiqilganini soʻraydi. Soʻng ishtirokchilar savol-javob oʻyiniga oʻtishadi va navbat bilan ularga javob berishadi. Keyingi topshiriqda oʻyinchilardan biri kasbni tasvirlaydi, qolganlari esa uni topmoqchi boʻlishadi. Shundan soʻng ishtirokchilar haftalik rejalarni muhokama qilishadi.

Oʻqituvchi gapirishga tortinadigan va xato qilishdan qoʻrqadiganlarni qoʻllab-quvvatlashga harakat qiladi. U xatolar — oʻrganishning tabiiy qismi ekanini, oʻz mamlakati tilini oʻrganish esa ezgu ish ekanini tushuntiradi.

Agar kimdir oʻquvchini qoʻpol ravishda tuzatsa yoki bilmagani uchun uyaltirsa, bu oʻzini ayblashga sabab emas, deydi Abdulaziz.

«Men uchun ishtirokchilar oʻzlari bilan yengillik va oʻzbekchada tortinmay gapira olishlari mumkinligini tushunib ketishlari muhim. Ular oʻrganayotgan narsalaridan foydalanishlari va amaliyot muloqot qilishga yordam berayotganini his qilishlari kerak. Xato qilish qoʻrqinchli emas. Hech narsa qilmaydigan emas, harakat qiladigan odam xato qiladi. Agar notoʻgʻri gapirishdan qoʻrqib sukut saqlansa, tilni oʻrganib boʻlmaydi», — deb tushuntiradi oʻqituvchi.

Uchrashuv oxirida ishtirokchilar nima uchun oʻzbek tilini oʻrganayotganliklari haqida soʻzlab berishadi. Diana Pchelintseva 2024 yilda Oʻzbekistonga qaytganidan soʻng til unga kundalik hayotda kerakligini tushundi. Bungacha u oʻn yil davomida Rossiyada yashagan.

«Toshkentda koʻpchilik ruscha gapiradi, ayniqsa mening avlodimdagi odamlar unda erkin soʻzlashadi. Lekin kundalik hayotda baribir oʻzbek tiliga duch kelasiz — doʻkonda, taksida, kuryerlar bilan muloqotda. Men oʻzimga nima kerakligini tushuntirishni va suhbatdoshimni tushunishni xohlardim, tarjimani kutib va tilni bilmaslik sababli noqulaylikni his qilishni emas», — deydi Diana.

Ayol oʻzbek tilini oʻrganishga 2025 yilda kirishdi. Avvaliga u oʻquv markazidagi mashgʻulotlarga yozilishga harakat qildi, lekin baʼzi joylarda qayta qoʻngʻiroq qilishmadi, baʼzi joylarda esa guruh yigʻilmadi. Keyinroq unga Abdulaziz Uzakovga murojaat qilishni maslahat berishdi. Hozirda Diana u bilan haftada uch marta shugʻullanmoqda va allaqachon oʻsishni his qilmoqda.

Soʻzlashuv amaliyoti Dianaga eng qiyin kechdi. Birinchi yarim yilda u yaxshi oʻqigan va yozgan boʻlsa-da, gapirishga tortinardi. Sekin-asta Pchelintseva tanishlari va qoʻshnilari bilan mashq qila boshladi, uyi yonidagi doʻkon sotuvchisi bilan esa til almashinuvini yoʻlga qoʻydi: unga rus tilida, sotuvchi esa oʻzbek tilida yordam beradi.

«Bir safar taksichi bilan gaplashib qoldim. Men hali oʻzbekchani unchalik yaxshi bilmasdim, lekin oʻrgangan hamma narsamni qoʻllashga harakat qildim. U meni har bir soʻzdan Keyin ragʻbatlantirdi va aktsentdan qoʻrqmaslikni aytdi, chunki Oʻzbekistonda mintaqaga qarab hammada aktsent bor. Shundan soʻng men xatolardan kamroq xavotirlana boshladim va oʻzbekchada tez-tez gapiradigan boʻldim. Hali ishonchsiz boʻlsa ham, ularning tilida gapirishga harakat qilganingiz odamlarga yoqadi», — deb tushuntiradi u.

Soʻzlashuv klubi gʻoyasini Pchelintsevaning oʻzi taklif qilgan: u shaharda shunday uchrashuvlarni qidirgan, lekin topmagach, oʻqituvchisidan xohlovchilarni yigʻishni soʻragan. Hozirda u har yakshanba kuni kelishga harakat qiladi. Suhbat paytida ayol hali ham iboralarni oʻylab oladi va baʼzan kerakli soʻzni topa olmaydi, lekin allaqachon fikrini oddiy konstruktsiyalar bilan ifodalashni va suhbatdoshini tushunishni biladi.

«Mashgʻulotlar muloqotda erkinlik beradi.

Qancha koʻp gapirsangiz, kundalik hayotda muloqot qilish shunchalik osonlashadi.

Bu yerda qiziqarli odamlar yigʻilgan, har birining oʻz hayotiy tajribasi bor. Biz yangiliklar bilan oʻrtoqlashamiz va tez-tez koʻrishib turganimiz uchun allaqachon qadrdon boʻlib qoldik», — deb boʻlishadi Diana.

Hozirgi vaqtda Pchelintseva klinik psixologiya fakultetida masofaviy oʻqimoqda va oʻqishni tugatgach, xususiy amaliyot olib borishni, jumladan, faqat oʻzbekcha gapiradigan mijozlarga maslahat berishni rejalashtirmoqda.

Klubning yana bir ishtirokchisi Zafar Kamilov — millati oʻzbek, lekin rus tilida soʻzlashuvchi muhitda oʻsgan. Uyda u bilan ruscha gaplashishgan, u rus tilidagi bogʻcha va maktabga borgan, universitetda esa oʻqitish ingliz tilida olib borilgan. Yigit tilni tushunsa-da, deyarli gapirmaydi. Ikki yil oldin Kamilov oʻzbek tilida blog yuritishni rejalashtirgan oʻquv markazida suhbatdan oʻtgan edi. Uning roli auditoriya bilan muloqot qilish va kadrda chiqish qilishni nazarda tutardi, ammo tilni bilmagani uchun uni ishga olishmadi. Bu shugʻullanishni boshlashga turtki boʻldi.

Avvaliga Zafar tilni mustaqil oʻrgandi: filmlar va seriallarni tomosha qildi, aktyorlarning iboralarini qaytardi va oilasi hamda doʻstlari bilan oʻzbekchada koʻproq muloqot qilishga harakat qildi. Lekin vaqt oʻtishi bilan bu erkin gapirib ketish uchun yetarli emasligini tushundi.

«Men yaqinlarimdan men bilan oʻzbekcha gaplashishlarini soʻradim, lekin uyda bu faqat bir-ikki kun oʻxshadi — keyin yana rus tiliga qaytdik, chunki hammaga shunday osonroq. Koʻchada ham har doim mashq qilish imkoniyati boʻlavermaydi. Suhbatdoshlar menga oʻzbekcha gapirish qiyinligini payqashsa, oʻzlari rus tiliga oʻtib ketishadi. Yaqinda, masalan, moshinni avtomexanikka olib bordim va u bilan oʻzbekcha tushuntirishga harakat qildim, lekin u menga chala ruschada javob berdi», — deydi Zafar.

Bir yildan kamroq vaqt oldin u Abdulaziz Uzakov bilan shugʻullanishni boshladi. Hozirda ular haftada ikki marta onlayn uchrashadilar. Klub haqida yosh yigit oʻqituvchisidan bildi, u Zafarga uchrashuvlarga kelishni taklif qildi. Bir oylik tashrif davomida Zafar oʻzini ishonchliroq his qila boshladi. Uning soʻzlariga koʻra, boshqa ishtirokchilar ham tilni oʻrganayotgani va shunga oʻxshash qiyinchiliklarga duch kelayotgani yordam beradi. Turli mavzular va vaziyatlar esa soʻzlarni tezroq eslab qolish va ularni darhol soʻzlashuvda qoʻllash imkonini beradi.

«Men oʻqituvchi huzuriga aynan amaliyot uchun kelaman. Mening muammom shundaki, men xayolimda rus tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilaman, bu esa ish bermaydi: soʻzlarni eslab qolish va darhol javob berish uchun koʻproq gapirish kerak. Ilgari tortinardim va iboralarni qiyinchilik bilan tanlardim, endi esa xato qilayotganimni tushunsam ham, baribir gapirishga harakat qilaman», — deb xulosa qiladi Zafar.