Bolalarga nisbatan zoʻravonlik iqtisodiyotga qanday zarar yetkazadi

**Bolalarga nisbatan zoʻravonlik iqtisodiyotga qanday zarba beradi**

Bolalarga nisbatan zoʻravonlik ayrim mamlakatlar iqtisodiyotiga YAIMning 11 foiziga teng summaga tushishi mumkin, uning oqibatlari esa jabrlanganlarning salomatligi, taʼlimi va daromadlariga uzoq yillar davomida taʼsir koʻrsatadi. Shu bilan birga, bolalar va oilalarni qoʻllab-quvvatlash xarajatlari uzoq muddatli iqtisodiy naf keltirishga qodir. Ushbu yoʻqotishlar koʻlami va bolalar farovonligiga kiritilgan investitsiyalar samaradorligini qanday baholash mumkinligi haqida Podrobno.uz muxbiri Samarqandda oʻtayotgan Bolalar farovonligi boʻyicha jahon sammiti doirasida bilib oldi.

### Zoʻravonlikdan koʻriladigan iqtisodiy yoʻqotishlar nimalardan tashkil topadi

Bolalarga nisbatan zoʻravonlikning iqtisodiy oqibatlari koʻlamini bir nechta parametrlar boʻyicha baholash mumkin. BMT Bosh kotibining bolalarga nisbatan zoʻravonlik masalasi boʻyicha maxsus vakilining 2025 yil yanvar oyida chop etilgan *Building the Investment Case for Ending Violence Against Children* maʼruzasiga koʻra, ayrim mamlakatlardagi jami toʻgʻridan-toʻgʻri va egri yoʻqotishlar YAIMning 11 foizigacha yetishi mumkin.

Bir qator davlatlarda zoʻravonlik oqibatlarining yillik qiymati sogʻliqni saqlashga yoʻnaltiriladigan davlat xarajatlaridan — ayrim hollarda olti baravar ortib ketadi.

Bolalar farovonligi boʻyicha jahon sammitida World Vision International’ning davlat siyosati va tashqi hamkorlik boʻyicha global direktori Tamara Tutnyevich boshqacha bahoni keltirdi: bolalarga nisbatan zoʻravonlikdan koʻriladigan iqtisodiy yoʻqotishlar YAIMning 7 foizini tashkil etishi mumkin.

Ushbu raqamlar oʻrtasidagi tafovut, jumladan, hisob-kitob metodikalari va tadqiqotchilar aynan qaysi oqibatlarni hisobga olishi bilan bogʻliq. Iqtisodiy zarar faqat jismoniy yoki psixologik zoʻravonlikdan jabr koʻrgan bolalarni davolash xarajatlari bilan cheklanib qolmaydi. Hisob-kitoblarga ijtimoiy xizmatlar va odil sudlov tizimi xarajatlari, jabrlanganlarga keyinchalik yordam koʻrsatish xarajatlari, mashgʻulotlarni oʻtkazib yuborish va taʼlim darajasining pastligi sababli koʻrilgan yoʻqotishlar, shuningdek, insonning kelajakdagi daromadlari kamayishi kiritilishi mumkin. Uzoq muddatli istiqbolda zoʻravonlik oqibatlari allaqachon katta yoshdagi salomatlik va mehnat unumdorligida aks etishi mumkin.

Bunda barcha mamlakatlar uchun mos keladigan universal raqam mavjud emas. Yakuniy baholash zoʻravonlikning qaysi turlari hisobga olinishi, muammo koʻlami qanchalik toʻliq maʼlumligi va tadqiqotchilar qaysi oqibatlarni pul koʻrinishiga oʻtkazishiga bogʻliq. Baʼzi hisob-kitoblarda asosan daromadni yoʻqotish va salomatlik uchun oqibatlar hisobga olinsa, boshqalarida davlat tizimlarining xarajatlari va egri yoʻqotishlarning kengroq doirasi qamrab olinadi. Zoʻravonlik holatlari haqidagi maʼlumotlarning yetishmasligi ham zarar bahosini kamaytirib koʻrsatishi mumkin.

Shu sababli, YAIM foizidagi koʻrsatkich davlat bir yilda aynan shunday summani toʻlaydi deganini anglatmaydi. U shuningdek, zoʻravonlikning oldini olish boʻyicha bitta konkret dastur beradigan tejamni toʻgʻridan-toʻgʻri hisoblab chiqishga imkon bermaydi. Ushbu koʻrsatkich jami yoʻqotishlar koʻlamini koʻrsatadi va ularni boshqa davlat xarajatlari bilan solishtirishga yordam beradi.

Biroq zararni baholash — masalaning faqat bir tomoni. Bolalar farovonligiga kiritilgan sarmoyalar qanday samara berishini va ushbu maqsadlarga yoʻnaltirilgan mablagʻlar haqiqatan ham ularning hayotini oʻzgartirayotganini qanday aniqlashni tushunish kamroq muhim emas.

### Bolalar farovonligiga kiritilgan sarmoyalar samarasini qanday oʻlchash mumkin

Jahon bankining Markaziy Osiyo mamlakatlari boʻyicha direktori Naji Benxassin *State of Social Protection Report 2025* maʼruzasida baholashni keltiradi, unga koʻra kam taʼminlangan oilalarga oʻtkazilgan har bir dollar mahalliy iqtisodiyotda taxminan 2,50 dollarlik multiplikativ effekt yaratadi.

Bu raqam davlat sarflangan har bir dollardan 2,50 dollar daromad oladi degani emas. Gap toʻlovlar iqtisodiy faollikni qanday ragʻbatlantirishi haqida bormoqda: oilalar pullarni oziq-ovqat, dori-darmon, transport va maktab buyumlariga sarflab, mahalliy sotuvchilar va xizmat koʻrsatuvchilarni qoʻllab-quvvatlaydi.

Bunday samara koʻlami konkret iqtisodiyot sharoitlariga va ijtimoiy himoya dasturining tuzilishiga bogʻliq. Ammo toʻlovlarning mahalliy bozorga taʼsiri — bolalar va oilalarga kiritilgan investitsiyalarning mumkin boʻlgan qaytish shakllaridan biri, xolos.

Oilalarni qoʻllab-quvvatlash bolalarga oʻqishni davom ettirishga, zarur tibbiy yordamni olishga va moliyaviy qiyinchiliklar davrida odatiy ratsionni saqlab qolishga yordam berishi mumkin. Bolalar parvarishi, nafaqalar va boshqa yordam turlaridan foydalanish imkoniyati, shuningdek, ota-onalarning, ayniqsa ayollarning haq toʻlanadigan ishda ishtirok etishini yengillashtirishi mumkin. Uzoq muddatli istiqbolda taʼlim va salomatlik sifati insonning imkoniyatlariga va uning kelajakdagi daromadlariga taʼsir qiladi.

Bunda xarajatlarning oʻsishining oʻzi bolalar zarur yordamni olishiga kafolat bermaydi. Muhokamada World Vision International vakili Tamara Tutnyevich byudjet ajratmalari va xizmatlarning amalda koʻrsatilishi oʻrtasidagi uzilishga ishora qildi.

"Agar pullar bolalarga yetib bormayotgan boʻlsa, demak, biz boʻlishimiz kerak boʻlgan joyda emasmiz", — dedi u byudjet mablagʻlarining qaysi qismi haqiqatan ham xizmat koʻrsatish joylariga yetib borishini kuzatib borish zarurligi haqida gapira turib.

Uning soʻzlariga koʻra, *Safeguarding Children* maʼruzasida taqdim etilgan 23 ta hukumat tadqiqotida faqat ikkitasi bolalarga investitsiya qilayotgan summasini ayta olgan. Bu davlat xarajatlarini baholashda nafaqat taʼlim, sogʻliqni saqlash yoki bolalarni himoya qilish uchun qancha pul nazarda tutilganini, balki ular konkret oluvchilarga yetib borgan-bormaganini, qanday xizmatlar koʻrsatilganini va natijada bolalarning ahvoli oʻzgargan-izgarmaganini hisobga olish zarurligini koʻrsatadi.

Buning uchun xarajatlarning butun zanjirini — byudjet tasdiqlanishidan tortib konkret xizmatning ishigacha kuzatib borish kerak. Masalan, ajratilgan mablagʻlarning hajmining oʻzi bolalar zarur yordamdan foydalana olganini, oʻqishni davom ettira olganini yoki boshdan kechirilgan zoʻravonlikdan soʻng oʻz vaqtida yordam olganini koʻrsatmaydi. Bunday xulosalar uchun koʻrsatilgan xizmatlar va ularning natijalari haqidagi maʼlumotlar, shuningdek, oʻzgarishlar aynan moliyalashtiriladigan chora-tadbirlar bilan qanchalik bogʻliqligini baholash zarur.

Bunday baholash, ayniqsa, cheklangan byudjetlar sharoitida muhimdir. U dasturlarni solishtirish, ulardan qaysi biri haqiqatan ham ishlayotganini aniqlash va mablagʻlar taqsimotini tuzatish imkonini beradi. Jahon banki maʼruzasida mumkin boʻlgan yoʻnalishlar orasida mavjud resurslardan yanada samarali foydalanish va ijtimoiy yordam koʻrsatish tizimlarini takomillashtirish tilga olingan.

Shunday qilib, bolalarga nisbatan zoʻravonlikning iqtisodiy oqibatlari jabrlanganlarga yordam berish boʻyicha toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar bilan cheklanib qolmaydi, balki insonlarning butun hayoti davomida ularning salomatligi, taʼlimi va daromadlarida aks etishi mumkin. Zoʻravonlikning oldini olishga va oilalarni qoʻllab-quvvatlashga kiritilgan sarmoyalar, oʻz navbatida, ushbu yoʻqotishlarni kamaytirishga va bolalar rivojlanishi uchun sharoit yaratishga qodir. Bunday chora-tadbirlarning natijadorligini baholash uchun faqat ajratilgan mablagʻlar hajmini hisobga olishning oʻzi yetarli emas: bolalar qanday xizmatlarni olganini va bu ularning hayotiga qanday taʼsir qilganini tushunish kerak. Bu davlat resurslaridan qanchalik samarali foydalanilayotganini va qoʻllab-quvvatlashning qaysi yoʻnalishlari qoʻshimcha sarmoyalarni talab qilishini aniqlash imkonini beradi.