«Biz Dehlidagi ushbu tarixiy masjid atrofida katta boʻlganmiz – endi esa bizni bu yerdan haydab chiqarishdi»

**«Biz Dehlidagi ushbu tarixiy masjid atrofida katta boʻlganmiz – endi esa bizni bu yerdan haydab chiqarishdi»**

Dehlidagi «Reys Kurs» (Race Course) masjidi huquqiy nizo markazida qolmoqda

Markaziy Dehlida, Hindiston bosh vazirining qarorgohidan uncha uzoq boʻlmagan joyda, xarobalar uyumlari orasida kichik bir masjid qad rostlab turibdi. Och rangli devorlari va ravoqli arkalari hali ham saqlanib qolgan, hovlisi esa hamon yashil-oq plitkalar bilan qoplangan.

Biroq, bir vaqtlar bu masjidga fayz berib turgan odamlar endi bu yerda yoʻq.

50 yoshli Muhammad Vasim xarobalar oralab ilgari uning uyi joylashgan tomonni koʻrsatadi.

«Otam shu yerda uylangan, oʻn yillar oʻtib, qizimning toʻyi ham shu yerda boʻlgan edi», deydi haydovchi boʻlib ishlaydigan Vasim.

Vasim va uning qarindoshlari Hindiston poytaxtining eng boy va eng qattiq qoʻriqlanadigan hududlaridan biri boʻlgan Reys Kursdagi harbiy majmualar, elita klublari va hashamatli kottejlar orasida siqilib qolgan kamsuqum uylarda masjid atrofida yashagan yuzlab odamlar orasida edi. Koʻpchilik bu yerda avlodlar davomida yashab kelgan, yaqin atrofdagi badavlat xonadonlarda haydovchi, farrosh va bogʻbon boʻlib ishlagan.

7 oktyabr kuni rasmiylar ularning uchta aholi punktidagi uylarini davlat yerlarida noqonuniy qurilgan degan vaj bilan buzib tashladi. Ular, shuningdek, uylarning harbiy obʼyektlarga yaqinligi sababli xavfsizlikdan xavotirda ekanliklarini roʻkach qilishdi. 717 ga yaqin oila shahar chekkasida, deyarli 31 milya (50 km) uzoqlikda joylashgan Savda Gxevra koloniyasiga koʻchirildi.

Aholi bu koʻchirishlar boʻyicha Dehli Oliy sudiga murojaat qilib, oʻz ishlari, maktablari va jamoalaridan bunchalik uzoqqa koʻchirilishi ularning hayotini izdan chiqarishini taʼkidladilar. Ammo avgust oyida sud hukumatning xavfsizlik boʻyicha xavotirlarini qabul qilib va muqobil uy-joy ajratilganini inobatga olib, koʻchirishni maʼqulladi.

Faqat masjid va yaqindagi hindular ibodatxonasi buzilmay qoldi. Ammo oʻsha kuni ularning suvi va elektr energiyasi uzib qoʻyildi va shundan beri majmuaga kirish cheklangan. Ibodat qiluvchilar odatda darvozadan qaytarib yuboriladi, garchi baʼzida soqchilarga yolvorgach, baʼzilarni ichkariga kiritishsa-da.

Hukumat masjid joylashgan yer unga tegishli ekanini aytmoqda, ammo masjid mutasaddilari u 1977 yilda vaqf mulki — islom huquqiga koʻra diniy yoki xayriya maqsadlari uchun ajratilgan yer yoki bino sifatida roʻyxatga olinganini va madaniy meros obʼyekti sifatida roʻyxatga olinganini taʼkidlashmoqda. Dehli Vaqf kengashi uning yoshi deyarli 300 yilda deb hisoblaydi, garchi boshqa manbalar uni 125-150 yil deb baholasa-da.

Kengash rasmiylarga masjidning suvi va elektr taʼminotini tiklashni soʻrab va uning kelajagidan xavotir bildirib xat yozgan. Alohida ravishda, bir namozxon namoz oʻqishdagi cheklovlar va masjid buzib tashlanishi mumkinligidan xavotirlanib, oliy sudga ariza bergan.

29 oktyabr kuni hukumat sudga Kengash eʼtirozlarini koʻrib chiqish jarayonida toʻrt hafta davomida masjidga qarshi hech qanday chora koʻrmasligini maʼlum qildi. U buzish ishlari paytida xavfsizlik nuqtai nazaridan namoz oʻqish uchun kirishni tiklashga qarshi chiqdi, bu pozitsiyani namozxonlarning advokati rad etdi. Sud aralashishdan bosh tortdi va navbatdagi eshituvni 16 dekabrga belgiladi.

Masjidning kelajagi hali ham noaniq boʻlib turgan bir paytda, bir vaqtlar uning atrofida yashaganlar uchun endi savol — u yerda qurgan hayotlaridan nimani saqlab qolish mumkinligidadir.

Vasim soqchilar baʼzan uni qaytarib yuborsa-da, imkon qadar masjidga namoz oʻqish uchun qaytib keladi. Yaqindagi peshin vaqtida u ichkaridagi bor-yogʻi toʻrt-besh namozxondan biri edi. Tashqarida toklar uzib qoʻyilganidan keyin elektr energiyasi bilan taʼminlab turgan generator baland ovozda tarillab turardi.

«Qalbimiz va butun hayotimiz shu joyga bogʻlangan», deydi u. «Bolaligimiz shu yerda oʻynab oʻtgan boʻlsa, qanday qilib buni shunchaki tashlab ketishimiz mumkin?»

Beva ayol Rekxa koloniyani qaygʻu bilan eslaydi. U yaqindagi xonadonlarda idish-tovoq yuvar, oilasini boqar va mahalliy ibodatxonada seva (ixtiyoriy xizmat) qilar edi.

Uning uchun «reabilitatsiya» (qayta tiklash) soʻzi azobli darajada yetarli emasdek tuyuladi: «Oʻn yillar davomida qurilgan hayotni qanday qilib tomiri bilan sugʻurib, boshqa joyga ekish mumkin?» soʻraydi u.

Koʻchirilganidan beri u oʻzi suyangan ishini yoʻqotdi. Uning 19 yoshli oʻgʻli ish topishga qiynalmoqda. Unga uchinchi qavatdan kvartira berilgan, ammo operatsiyadan soʻng oyogʻiga metall sterjen qoʻyilgani sababli zinadan koʻtarilish azobli.

«Uyim bordir, lekin maskanim tortib olindi».

Tanqidchilarning aytishicha, bu voqealar Dehlida ishchilar sinfi jamoalari qayta-qayta siqib chiqarilayotgan uzoq davom etayotgan koʻchirish jarayonining bir qismidir.

«Koʻchirish ularni ham ishdan, ham ijtimoiy aloqalardan uzib qoʻyadi, bu esa tirikchilik vositalari va daromadlarning yoʻqolishiga olib keladi», dedi shaharshunos tadqiqotchi Mukta Naik BBC’ga.

Oilalar ish izlab har tomonga tarqalib ketar ekan, uning aytishicha, ular ilgari suyangan norasmiy yordam tizimlarini qayta tiklash qiyinlashadi.

«Bu oilalarni oʻz holiga tashlab qoʻyadi», deydi u.

Dehli hukumatining uy-joy agentligi, mahalliy munitsipal kengash va markaziy hukumatning yer boshqarmasi izoh berish soʻrovlariga javob bermadi.

Savda Gxevra 2006 yilda Dehlining Haryana shtati bilan chegarasi yaqinidagi qishloq xoʻjaligi yerlarida shaharning boshqa joylaridan koʻchirilgan oilalarni joylashtirish uchun tashkil etilgan.

Birinchi koʻchib kelganlar yoʻllarsiz, oqar suvsiz yoki elektr energiyasiz boʻsh uchastkalardan boshqa deyarli hech narsa topmadilar. Vaqt oʻtishi bilan ular uylar qurishdi, doʻkonlar ochishdi va asosiy xizmatlar uchun kurashdilar. 2020 yillarning boshiga kelib, u yerda taxminan 50 000 kishi yashar edi.

Endi Reys Kursdan kelgan oilalar ham xuddi shu sekin jarayonni boshlashdi.

Ular Markaziy Dehlining yashil xiyobonlarini bir xildagi beton bloklar qatoriga va undan tashqarida yoyilgan ochiq dalalarga almashtirishdi. Hayot davom etmoqda, lekin bu oilalarni boqib turgan narsalarning aksariyati shaharning narigi tomonida qolmoqda.

Har kuni Bablu ertalab soat 5 da uydan chiqib, bolalarini metro orqali Markaziy Dehlidagi eski maktabiga olib boradi va yoʻlda uch marta poyezdni almashtiradi. U darslar tugaguncha boʻlgan olti soatni eski mahallasi tashqarisidagi choyxonada kutib oʻtkazadi. Ishi boʻlganda, bu yoʻlni uning xotini bosib oʻtadi.

Ularning yangi uyi juda uzoqda, deydi u, maktab qatnovlari orasida qaytib kelish uchun. Oila Savda Gxevraga qaytib kelganida, soat kunduzgi 16:00 lar boʻladi.

Bablu bir vaqtlar Reys Kursdagi klubda ishlagan. U endi Dehlidan shimoli-sharqda joylashgan Meyerut shahridan ish topdi. Aholi ketishga majbur boʻlishlari mumkinligini bilishgan, deydi u, lekin ular oʻz ishlarini va bolalarining oʻqishini saqlab qalish uchun yetarlicha yaqin joyga koʻchirilishiga umid qilishgan edi.

Hukumatning taʼkidlashicha, Reys Kursga yaqinroq joyda mos keladigan kvartiralar boʻlmagan. Sudda u Savda Gxevradagi maktablar, dispanserlar va transport aloqalarini bu hudud koʻchirilgan oilalarni qabul qila olishining isboti sifatida koʻrsatdi.

Ammo bu qulayliklar 63 yoshli Naim Xonga hech qanday tasalli bermaydi. Uning ikki navarasi eshitish va gapirish boʻyicha nogironlikka ega va maxsus parvarish hamda taʼlimga muhtoj, uning aytishicha, bu yerda bunday sharoitlar yoʻq.

Koʻchish Naimning oilasini ham boʻlib yubordi. Bir oʻgʻli va ajrashgan qizi uning kichik bir xonali kvartirasida birga yashaydi, qolgan ikki oʻgʻli esa joy yetishmagani sababli boshqa joyga koʻchishga majbur boʻldi.

«Biz 20 yil orqaga uloqtirildik», deydi u.

Ayollar uchun koʻchish ayniqsa ogʻir boʻldi, ularni ishlaridan uzib qoʻydi

Oraliq masofa ayniqsa ayollar uchun qimmatga tushdi. Naikning aytishicha, bola parvarishi majburiyatlari, transport xarajatlari va xavfsizlik xavotirlari ishga uzoq qatnashni tirikchilik qilishda ular uchun ayniqsa qiyinlashtiradi.

Reys Kursda aholi punktlari atrofidagi boylik pul topishning kichik, ammo muhim usullarini yaratgan edi - idish-tovoq yuvish, bogʻlarni parvarish qilish, tashlab yuborilgan shishalarni yigʻish va sotish.

Keksa beva ayol Axtari kuniga taxminan 100 rupiyaga (taxminan 1,05 dollar; 0,80 funt sterling) mineral suv shishalarini yigʻar va ortib qolgan zogʻora yoki nonlarni mol yemi sifatida sotish uchun quritar edi.

Endi bu kichik daromad manbalari ham yoʻqoldi.

«Bu yerda yashaydiganlarning hammasi koʻchirildi; hamma kambagʻal, singan va oʻzi kun kechirishga harakat qilmoqda», deydi Axtari. «Uy ishlari uchun boshqa birovni kim ham ishga olardi?»

Reys Kursda, unda hech narsa qolmaganida, masjid imomi yoki qoʻshnisi unga un uchun pul berishi mumkin edi. Qoʻshnilari undan xabar olib turishardi. Yangi kvartirada uning boshida tomi bor, lekin suyanadigan odamlari kam.

U kasal boʻlib qolsa nima boʻlishi haqida qaygʻura boshladi.

«Agar ichkarida yiqilib oʻlib qolsam, hech kim bilmaydi ham», deydi u. «Umid qilamanki, kimdir eshikni buzib kirib, meni topadi».