«Ayolning joyi – oshxonami?» Oʻzbekistonda maishiy zoʻravonlikka qarshi qanday kurashilmoqda

«Ayolning oʻrni – oshxonadami?» Oʻzbekistonda oilaviy zoʻravonlikka qarshi qanday kurashmoqdalar

Qizni maktabni tugatganidan soʻng darhol oʻz roziligisiz turmushga berishadi, ayol shifokorga borish uchun uydan chiqishga qoʻrqadi, pul va telefon esa doimiy nazorat ostida boʻladi. Oʻzbekistonda koʻpchilik uchun bu oilaviy hayotning normasi hisoblanadi. Vholanki, aslida bunday voqealar oila haqidagi soxta tasavvur ortida yashiringan oilaviy zoʻravonlikning qanchalik turlicha boʻlishini koʻrsatadi.

Bu tendentsiyani qanday oʻzgartirish va abyuz qurbonlariga yordam berish haqida Toshkentda "Ayollarning xavfsizligi va erkinligi: qoʻllanmadan amaliyotga" loyihasining yakuniy davra suhbatida soʻz yuritildi. U Latviyaning MARTA markazi va Fuqarolik tashabbuslarini qoʻllab-quvvatlash markazi tomonidan tashkil etildi. Uchrashuvga davlat tuzilmalari, jamoat tashkilotlari va xalqaro hamkorlarning 40 ga yaqin vakillari tashrif buyurdi. Ishtirokchilar hududlarda amalga oshirilgan yettita mini-loyihaning yakunlarini sarhisob qildilar.

Hammasi nimadan boshlandi

MARTA markazi vakili Iluta Latse loyiha ayollarning nafaqat jamoat joylarida, balki uyda ham xavfsizligini taʼminlashga qaratilganini aytib berdi. Tashkilot 2009 yildan beri oʻzbekistonlik hamkasblari bilan hamkorlik qilib kelmoqda. Bu vaqt ichida mamlakatda qonunchilik oʻzgardi va ayollarni qoʻllab-quvvatlash xizmatlari paydo boʻldi, biroq faqat qonunlarning oʻzi yetarli emas, deb taʼkidladi u.

Uning soʻzlariga koʻra, ayollarning oʻzlari zoʻravonlikni aniqlay olishlari va yordam soʻrab qayerga murojaat qilishni bilishlari muhimdir. Jabrlanganlar bilan ishlaydigan mutaxassislar psixologik zoʻravonlikni oddiy oilaviy nizolardan farqlay olishlari hamda tahdid, bosim va nazoratni norma deb hisoblamasliklari kam emas.

Shu sababli, hududiy tashabbuslar yoʻlga qoʻyilishidan oldin ishtirokchilar muammoni mahalliy mutaxassislar bilan muhokama qilishdi, Oʻzbekistonda keng tarqalgan oila haqidagi tasavvurlarni hisobga olishdi va aholi uchun materiallar hamda jabrlanganlarga yordam beradiganlar uchun uslubiy qoʻllanmani birgalikda tayyorlashdi. Soʻng oʻqitilgan tashkilotlar taklif etilgan yondashuvlarni amaliyotda tekshirib koʻrishdi. Ish turli auditoriyalar — ayollar, oʻsmirlar, talabalar, erkaklar, ijtimoiy xizmatlar va huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari bilan olib borildi.

"Nimaga u shunchaki ketib qolmaydi?"

Davra suhbatining asosiy mavzularidan biri tashqaridan sezilishi qiyin boʻlgan zoʻravonlik boʻldi. Jismoniy tajovuzni koʻpchilik darhol taniydi, ammo doimiy taqiqlar, tahqirlashlar, yaqinlaridan ajratib qoʻyish, daromad va telefonni nazorat qilish yillar davomida odatiy oilaviy turmush tarzining bir qismi sifatida qabul qilinishi mumkin. Psixologik, iqtisodiy va raqamli zoʻravonlikni hatto unga duch kelayotganlarning oʻzlari ham har doim anglab yetmaydilar.

Iluta Latse hokimiyat va nazorat mexanizmini, shuningdek, tahdid va shafqatsizlikdan soʻng yarashish davri keladigan zoʻravonlik tsiklini eslatib oʻtdi. Shu sababli "Nimaga u shunchaki ketib qolmaydi?" degan savol koʻpincha notoʻgʻri boshlangʻich nuqta boʻlib chiqadi. Ketish ayniqsa xavfli vaziyatga aylanishi mumkin va ayolga uning qilmishiga beriladigan baho emas, balki xavfni baholash, xavfsiz harakatlar rejasi va birgalikda ishlashga tayyor boʻlgan bir nechta xizmatlar kerak.

Ekspert zoʻravonlik uchun javobgarlikni uni sodir etgan shaxs oʻz zimmasiga olishini taʼkidladi. Yuz bergan voqeani ayolning xulq-atvori, xarakteri yoki oilani saqlab qalish istagi bilan tushuntirib, javobgarlikni uning boʻyniga qoʻyish mumkin emas. Shu bilan birga, mutaxassis oʻz imkoniyatlarining chegaralarini tushunishi muhim, chunki bir holatda huquqiy maslahat talab qilinsa, boshqasida — tibbiy yordam, ichki ishlar organlarining aralashuvi yoki ijtimoiy xodimlar va "Inson" markazlarining qoʻllab-quvvatlashi kerak boʻladi.

Ishtirokchilar maslahatchilarning emotsional ruhiy zoʻriqishi haqida alohida toʻxtaldilar: kasbiy yordam va hamkasblar bilan oʻzaro hamkorliksiz, har kuni oʻzgalarning hikoyalarini tinglaydiganlar tez orada kasbiy tushkunlikka (vigoraniye) tushishlari mumkin.

"Buni erkaklarimizga tushuntiring"

Hududiy loyihalar vakillari oʻz tajribalari bilan oʻrtoqlashdilar. Masalan, Namangan viloyatining Yangi Namangan va Davlatobod tumanlarida oilalar qizlari hali sakkizinchi yoki toʻqqizinchi sinfda oʻqib yurgan vaqtdanoq ularni unashtirish boʻyicha kelishib olishlari maʼlum boʻldi. Bunda qizlarning oʻz fikri koʻpincha soʻralmaydi. Baʼzi ota-onalar uchun qizlarining keyingi oʻqishi ustuvor hisoblanmaydi: ularda boshqa reja bor — qiz maktabni tugatadi, soʻng turmushga chiqadi.

Maslahatlarda esa qizlar boshqa maqsadlar haqida gapirishdi: ular repetitorlar bilan shugʻullanishni, universitetga kirishni, kasb egallashni yoki oʻz biznesini ochishni xohlashgan. Mutaxassislar zoʻravonlikdan himoya qilish haqidagi suhbatni qizning oʻz kelajagini tanlash huquqidan ajratib boʻlmaydi, degan xulosaga kelishdi. Taʼlim va nikoh toʻgʻrisidagi qarorlarni boshqalar qabul qilsa, iqtisodiy qaramlik turmush qurishdan ancha oldin shakllanadi.

Ayollarning oʻzlari loyiha auditoriyasini kengaytirishni va unga oʻz erlarini jalb qilishni taklif qilishdi. "Buni erkaklarimizga ham tushuntiring", – deyishdi ular. Tashkilotchilar imomlarni jalb qilishni va oilalar bilan qizlarning oʻqishi, ishlashi va daromadini mustaqil tasarruf etishi imkoniyatlarini muhokama qilishni boshladilar. Davra suhbati ishtirokchisining soʻzlariga koʻra, bu mavzular jumladan juma maʼruzalari paytida ham koʻtarildi.

Bir vaqtning oʻzida mutaxassislar ayollar va qizlarga koʻproq mustaqillikka erishish vositalarini berishga harakat qilishdi. Qandolatchilik va milliy hunarmandchilik kurslariga zoʻravonlikni boshdan kechirgan yoki xavf guruhida boʻlgan 150 kishi jalb qilindi. Tashkilotchilarning maʼlumotlariga koʻra, ishtirokchilarning 30 foizga yaqini kichik biznes boshlashga yoki oʻzi uchun ishlashga muvaffaq boʻlishdi. Bu oilaviy muammolarning hammasini hal qilmaydi, ammo shaxsiy daromad insonga qaror qabul qilishda koʻproq erkinlik beradi.

Bundan tashqari, 600 dan ortiq maktab oʻquvchisi uchun zoʻravonlikning oldini olish boʻyicha seminarlar oʻtkazildi. Targʻibot tadbirlari 750 nafar aholini qamrab oldi, 400 dan ortiq kishi huquqiy va psixologik maslahatlar oldi, informatsion materiallar esa 2,5 ming kishi orasida tarqatildi.

Normalar haqida toʻgʻri tasavvurni rivojlantirish

Zoʻravonlik inqirozga aylanishidan oldin uning oldini olishning boshqa yoʻlini Samarqandning ilgari ham bu yoʻnalishda ishlagan "Rahmdillik" tashkiloti tanladi. Yangi bosqich doirasida uning xodimlari odatiy auditoriya chegaralaridan chiqib, Pastdargʻom va Paxtachi tumanlaridagi maktablarga yoʻl olishdi.

Avvaliga ular oʻqituvchilar va maktab psixologlari bilan ishlab, gender haqidagi tasavvurlar qanday shakllanishini tushuntirishdi va zoʻravonlik masalalarini muhokama qilishdi. Soʻngra pedagoglar oʻgʻil va qiz bolalar bilan mashgʻulotlar oʻtkazishdi. Yuristlar maslahatlar uchun joylarga chiqishdi, tayyorlangan bukletlar esa bolalar orqali ota-onalarga topshirildi.

Bunday yondashuv jabrlanuvchiga shoshilinch yordam kerak boʻlishidan oldinroq muammo haqida gapirish imkonini beradi. Maktabda yoshlar oila qurishlaridan oldinroq hurmat, shaxsiy chegaralar va oʻz qaroriga ega boʻlish huquqini muhokama qilish mumkin. Loyiha ishtirokchilari taʼkidlaganidek, vazifa bolalarni jinoyatlar roʻyxati bilan qoʻrqitish emas, balki ularni nazorat, tahqirlash va majburlashni norma deb hisoblamaslikka oʻrgatishdan iborat.

Oʻzganing hikoyasida oʻzini tanish

Yoshlar zoʻravonlik shakllari haqida qanchalik kam bilishlari haqida Qashqadaryo viloyatidagi "Yuksalish" axborot-maslahat resurs markazi rahbari Zulfiya Haydarova soʻzlab berdi. Uning jamoasi birdaniga sakkizta oliy oʻquv yurti bilan ishladi. Oʻrganish yakunlariga koʻra, hamma yoshlar ham bunday vaziyatlarda qayerga murojaat qilishni yoki tanish inson bilan shunday voqea yuz bersa, qanday harakat qilish kerakligini tushunmasligi maʼlum boʻldi.

Treninglarda baʼzi ishtirokchilarning oʻzlari zoʻravonlikka, shu jumladan jinsiy zoʻravonlikka duch kelishgani aniqlandi. Ushbu mashgʻulotlarda talaba qizlar yigʻlashdi, baʼzan auditoriyadan chiqib ketishdi, chunki muhokama paytida eshitilgan gaplar ularni oʻz tajribalariga qaytardi.

Yoshlar va oilalar bilan ishlash nafaqat bilimlarni, balki ayolning roli haqidagi odatiy tasavvurlarni ham oʻzgartirishni talab qiladi. Sirdaryo viloyatida tashkilotchilar koʻpincha tengsizlikni oqlaydigan stereotiplarni inkor etishdan boshlashdi: "Ayolning oʻrni – oshxonada", "Uzatilgan qiz — uzilgan palaxmon" va boshqalar.

Loyiha vakili treninglarda va oddiy suhbatlarda bunday iboralarni doimo eshitganini tushuntirdi. Shu sababli jamoa odatda bunday uchrashuvga taklif qilinmaydiganlarga: harbiy xizmatchilar, huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlari va jazoni ijro etish muassasalaridagi erkaklarga murojaat qilishga qaror qildi.

Zoʻravonlik haqidagi suhbatlar – osh ustida

Andijon viloyatida "Hamroh" tashkiloti suhbatga ehtiyotkorlik bilan munosabatda boʻlingan joylarda muloqotni boshlashga yordam bergan formatni tanladi. Jamoa Andijon shahri, Oltinkoʻl va Marhamat tumanlarida ishladi. Loyiha ishtirokchilarining kuzatuvlariga koʻra, oila haqidagi anʼanaviy tasavvurlar va ayollarning qarindoshlariga qaramligi zoʻravonlikni ochiq muhokama qilishga xalaqit berar edi. Aholini seminarga taklif qilish oson kechmadi: baʼzilar bunday suhbatlarni befoyda deb hisoblashdi, boshqalari esa "gender" soʻzining oʻzini sarasima bilan qabul qilishdi.

Faollar mahallalar uchun odatiy boʻlgan formatda — choyxoʻrlik, osh va madaniy dastur bilan uchrashuvlar oʻtkaza boshlashdi. Muloqot davomida oilaviy taqiqlar, ayollar huquqlari va baʼzan majburlashni oqlaydigan diniy talqinlar masalalari koʻtarildi. Sekin-asta suhbatni birinchi navbatda erkaklar, qaynotalar va boshqa katta yoshli qarindoshlar bilan yoʻlga qoʻyishga muvaffaq boʻlindi. Uchrashuvlarga yuristlar, diniy jamoalar vakillari va oʻzaro ayblovlarsiz savollarga javob berishga qodir mutaxassislar taklif etildi.

Ushbu ish davomida tashkilotchilar hatto davolanish uchun ham uydan chiqishga qoʻrqqan ayolning hikoyasidan xabar topdilar. Rossiyaga ishlagani ketishdan oldin eri: "Uydan chiqsang, uch taloq hisoblanasan", degan. Ayol erining oilasi uyida yashab qolgan va taqiqni buzishdan qoʻrqqan. U kasal boʻlib, tibbiy yordamga muhtoj boʻlganida, bu ajrashishga olib kelishidan qoʻrqib, shifokorga borishdan bosh tortgan.

Davra suhbatining yakuniy qismida ishtirokchilar huquqiy bazani takomillashtirish, abyuzerlar bilan ishlash, idoralararo chora koʻrish va jamoat tashkilotlarining davlat tuzilmalari bilan hamkorligi boʻyicha takliflarni muhokama qildilar.

Uchrashuvda yuzlab maslahatlar, minglab tarqatilgan materiallar va oʻnlab mashgʻulotlar haqida soʻz bordi. Ammo raqamlar ortida qayta-qayta oʻxshash savollar paydo boʻldi: maktab oʻquvchisi majburiy unashtiruvdan voz kecha oladimi, ayol xavfli munosabatlardan chiqa oladimi, boshidan kechirganlari haqida aytishga jurʼat etgan talaba qizni eshitishadimi? Ayolga unda huquqlar borligini aytishning oʻzi yetarli emas: u ulardan foydalana olishi uchun sharoit yaratish kerak.