Asad rejimi AQSh jurnalistini oʻgʻirlashni haftalab rejalashtirgan, deb topdi BBC

Asad rejimi AQSh jurnalistini oʻgʻirlashni haftalar davomida rejalashtirgan, deb topdi BBC

Ostin Tays Suriyadagi fuqarolar urushi paytida shov-shuvli reportajlar tayyorlagan edi

2012 yilda Suriyada gʻoyib boʻlgan amerikalik jurnalist Ostin Tays bir oydan koʻproq vaqt davomida tayyorlangan, puxta rejalashtirilgan operatsiya natijasida qoʻlga olingan, deb oshkor qildi BBC.

Taysni asirlikda ushlab turgan guruh aʼzolaridan biri, shuningdek, oʻgʻirlik oʻsha paytdagi Suriya rahbari, prezident Bashar al-Asad tomonidan maʼqullanganini aytdi.

Tays oʻzi taniydigan va ishongan haydovchi bilan mashinaga oʻtirgani koʻrilgan edi. Yillar davomida koʻpchilik ular shunchaki hukumat nazorat-oʻtkazish punktiga duch kelib qolgan va jurnalistning oʻgʻirlanishi tasodif boʻlgan deb hisoblardi.

Biroq biz uning gʻoyib boʻlishi aslida tasodif emasligini koʻrsatuvchi dalillarni aniqladik.

Uning ishi xalqaro OAV tomonidan diqqat bilan kuzatib borilgan va AQShning bir necha prezidentlari tomonidan tilga olingan.

Ilgari AQSh dengiz piyodalari kapitani boʻlib xizmat qilgan, Jorjtaun universiteti huquqshunoslik fakulteti talabasi Tays oxirgi marta qoʻlga olinganidan bir oy oʻtib eʼlon qilingan videoda — koʻzlari bogʻlangan va qiynalgan holatda koʻringan edi.

12 yil oʻtib rejim qulaganida, oʻn minglab odamlar maʼmuriyat qamoqxonalaridan chiqib ketishdi. Tays ularning orasida yoʻq edi.

Biz razvedka manbasidan AQSh rasmiylari uni ushlab turilgan boʻlishi mumkin deb hisoblagan bir nechta joylarning koordinatalarini oldik va uni bir oydan koʻproq vaqt davomida qidirdik, ammo hech qanday iz topmadik.

Suriyalik sobiq qoʻmondonlardan biri Tays qatl etilganini aytdi. Boshqalar bu daʼvoni rad etishdi va hech qanday jasad qoldiqlari topilmadi.

Ammo rejim qulaganidan keyin biz Suriya razvedkasining Taysga tegishli maxfiy hujjatlarini — rejim jurnalistni asirlikda ushlab turganini birinchi marta qatʼiy isbotlovchi yuzlab sahifalik ichki qaydlarni topdik.

Shunday boʻlsa-da, ikkita asosiy savol ochiq qolmoqda edi: Tays aynan qanday qilib qoʻlga olingan? Va uning oʻgʻirlanishi ortida kim turgan?

Biz Taysning hibsga olinishida ishtirok etgan rejimning bir necha vakillari bilan gaplashdik va bu haqdagi suhbatlar yozuvlarini koʻrib chiqdik. Biz suhbatlashgan kishilardan biri, Abu Ali, Asadga qattiq sodiq boʻlgan Milliy mudofaa kuchlari (MMK) dunyoviy jangarilar guruhining sobiq aʼzosidir.

Uning aytishicha, oʻgʻirlash operatsiyasi Taysning haydovchisi — bir nechta manbalarga koʻra, anchadan beri rejimga maʼlumot yetkazib turgan — MMKning yuqori lavozimli aʼzosiga Tays isyonchilar nazoratidagi hududlar boʻylab harakatlanayotgani va muxolifat haqida reportajlar tayyorlayotganini aytganidan keyin boshlangan.

Tays aksariyat jurnalistlar juda xavfli deb hisoblagan hududlarga kirib borgan va Washington Post uchun bosh sahifa maqolalarini yozayotgan edi. Asad rejimi esa uning inson huquqlarini buzishiga eʼtibor qaratayotgan har qanday odamni ayovsiz bostirayotgan edi.

Bizga aytishlaricha, Taysning haydovchisi gaplashgan MMK aʼzosi Sakr Rustom boʻlgan — u shunchaki MMK aloqachisi emas, balki Asadning eng ishonchli xavfsizlik mulozimlaridan biri va MMK rahbari Bassam al-Hasanning jiyani edi.

Abu Alining aytishicha, Tays haqidagi maʼlumot Hasanga yetkazilgan, u esa oʻz navbatida Asadga qoʻngʻiroq qilgan.

"Uni bizga olib keling", deb javob bergan Asad, Abu Alining soʻzlariga koʻra.

Abu Ali keyinchalik Hasanning idorasiga chaqirilganini va unga prezident operatsiyani maʼqullagani aytilganini bildirdi.

Ammo Tays darhol qoʻlga olinmagan. Abu Alining aytishicha, haydovchi u va MMK jurnalistni kuzatishda davom etishni, uning nima qilayotgani haqida koʻproq maʼlumot olishni taklif qilgan.

"U menga ishonadi", deya haydovchining soʻzlarini eslaydi Abu Ali.

Keyinchalik haydovchi Taysning xatti-harakatlari shubhali koʻrinayotgani haqida xabar bergan, deydi Abu Ali.

Tays, tajribali dengiz piyodasi sifatida, baʼzida isyonchi jangarilar bilan harbiy tajribasini oʻrtoqlashar — biz gaplashgan bir necha kishining soʻzlariga koʻra — va jangarilarga quroldan qanday foydalanish boʻyicha tuzatishlar kiritar edi.

Uni kuzatayotgan odamlarga bu Taysning jurnalistdan koʻra koʻproq MRB (TSRU) xodimiga oʻxshashini koʻrsatgan. BBC buning haqiqat ekanligiga hech qanday dalil topmadi va Tays ishining bir qismi uchun masʼul boʻlgan AQShning sobiq yuqori lavozimli mulozimi uning razvedka xodimi boʻlganini rad etdi.

Tays gʻoyib boʻlishidan bir necha kun oldin, u isyonchi jangarilardan intervyu olayotgan paytda haydovchi juda jurʼatli qadam tashlagan. Bir nechta manbalarning aytishicha, u amerikalikning ichida MacBook kompyuteri, sunʼiy yoʻldosh uzatkichi va boshqa shaxsiy buyumlari boʻlgan ryukzagini rejim tezkor xodimlari tekshirishi uchun yashirincha olib ketgan.

2012 yil 11 avgustda Tays Damashqning gʻarbiy chekkasida, Asadning prezidentlik saroyidan bir necha milya uzoqlikdagi isyonchilarning xavfsiz uyida oʻzining 31 yoshini nishonladi. U yerda basseyn, Ozod Suriya armiyasi jangarilari, Teylor Svift musiqasi va viski bor edi, deb yozgan edi Tays oʻzining soʻnggi tvitida.

"Shubhasiz, hayotimdagi eng yaxshi tugʻilgan kun", deb yozgan u.

Taysning onasi Debra AQShning bir necha prezidentlarini oʻgʻlini qidirishni davom ettirishga undab kelgan.

Keyin Taysning Suriyani tark etish vaqti keldi. U turli odamlarga Livanda vaqt oʻtkazishni rejalashtirayotganini aytgan edi.

Ammo u xavfsiz joyga ketayotgan emasdi. Bir nechta manbalarga koʻra, u Damashq chekkasidagi Tahuneh deb ataladigan hududda joylashgan, Hasanning idorasi boʻlgan davlat muassasasiga yoʻl olgan edi. Abu Ali u yerda Taysni kutayotgan edi.

Abu Alining aytishicha, Taysning haydovchisi unga darvoza oldiga kelib toʻxtaganida toʻpponcha chiqarganini aytgan.

Tays avvaliga kulgan, deya haydovchining soʻzlarini eslaydi Ali, u oʻzi ishongan odam hazillashyapti deb oʻylagan shekilli. Ammo haydovchi Taysga jiddiy ekanini aytgan, deydi Abu Ali, va jurnalist nima boʻlayotganini tushunib yetgan.

Alining soʻzlariga koʻra, Tays chek daftarchasini chiqarib, haydovchidan oʻgʻirlikni amalga oshirmaslik evaziga istagan narxini aytishni yalinib soʻragan.

Shundan soʻng MMK jangarilari Taysni qoʻlga olib, koʻzlarini bogʻlashgan, deydi Abu Ali.

MMKning boshqa bir aʼzosi bizga Taysning xiyonatga uchraganini anglagan paytdagi yuz ifodasini hech qachon unutmasligini aytdi. Abu Alining aytishicha, Hasan darhol prezident Asadga qoʻngʻiroq qilib, amerikalik ularning qoʻlida ekanini maʼlum qilgan.

Yillar davomida Tays haydovchisining shaxsi nomaʼlum boʻlib qoldi.

BBC uni aniqlash uchun 20 dan ortiq odam bilan gaplashdi va izlar oxir-oqibat Homs shahriga va Hamid Abu Obayd ismli kishining oilasiga olib bordi.

Ular Taysni olib ketgan odam aynan u boʻlganini tasdiqlashdi, bu maʼlumot MMKning bir nechta aʼzolari tomonidan ham qoʻllab-quvvatlandi. Ammo biz uning shaxsini aniqlaganimizda, Abu Obayd gʻoyib boʻlgan edi.

Uning oilasi uning qayerdaligini bilmasliklarini va uning xavfsizligidan xavotirda ekanliklarini aytishmoqda. Ular Hamidning Tays ishidagi rolidan bexabar boʻlganliklarini va bu haqda faqat keyinchalik uning oʻzidan bilib olganliklarini daʼvo qilishmoqda.

Biroq ular uning Taysga xiyonat qilishiga nima sabab boʻlganini ochiqlashdi.

Gʻazodan kelgan falastinlik qochqinlar boʻlgan Abu Obayd oilasi qashshoqlikda yashaydi. Suriya qonunchiligiga koʻra, ular Suriya fuqaroligini olish huquqiga ega emaslar va katta cheklovlar ostida yashaydilar.

Hamidning akasining soʻzlariga koʻra, Taysni topshirish evaziga unga pasport, Suriya fuqaroligi, uy va qurol vaʼda qilingan — bu ularning hayotini butunlay oʻzgartirib yuboradigan mukofotlar edi. Ammo oʻgʻirlikdan keyin, oilaning aytishicha, u olgan yagona narsa toʻpponcha boʻlgan.

Keyin, Asad rejimi qulaganidan soʻng, Abu Obaydning xotini aytishicha, eri bilan Tays ishidagi rolidan xabardor boʻlgan va bu haqda AQSh elchixonasiga xabar berish bilan tahdid qilgan bir kishi bogʻlangan, u shu orqali boshpana olishga umid qilgan.

Abu Obayd unga bunday qilmaslikni aytgan. Keyin u bir oz pul olib, xotiniga bozorga ketayotganini aytgan va xotini oʻshandan beri uni koʻrmaganini aytmoqda. U erining yashirinib yurganini, hibsga olinganini yoki oʻldirilganini bilmaydi.

U gʻoyib boʻlganidan koʻp oʻtmay, xotinining aytishicha, niqobli odamlar — baʼzilari harbiy kiyimda — kelib, Abu Obaydning bir nechta buyumlarini, jumladan noutbuki va boshqa qurilmalarini olib ketishgan.

Abu Obayd xotinining istaklari endilikda Taysning onasi va oilasining istaklari bilan hayratlanarli darajada mos tushmoqda. Bir oʻn yildan koʻproq vaqt oldin boshlangan gʻoyib boʻlishning qarama-qarshi tomonlarida turgan har ikki oila ham bir xil narsani qidirmoqda: gʻoyib boʻlgan yaqin insonini va uning qayerga ketgani haqidagi javobni.