Artish qogʻozlari

**Art tozalash qogʻozlari**

Har yili BMT Xavfsizlik Kengashi oʻrtacha 40 dan ortiq rezolyutsiya qabul qiladi va 250 ta rasmiy yigʻilish oʻtkazadi. Birinchi qarashda raqamlar ishonchli koʻrinadi: mexanizm goʻyoki ishlayotgandek. Ammo ochigʻini aytganda, bu rezolyutsiyalar aynan nimani oʻzgartirdi?

### Rezolyutsiyalar bor — natija yoʻq

Gʻazodan Ukrainagacha, Sudandan Kongo Demokratik Respublikasigacha — rezolyutsiyalar soni tobora ortib bormoqda, butun sayyorada esa urush olovi yanada kuchliroq alangalanmoqda. «Qarorlar ishlab chiqarish» va «muammolarni hal qilish» oʻrtasida yildan-yilga faqat kengayib borayotgan uzilish paydo boʻldi.

Buning fonida SHHT, BRIKS, YEOII, Afrika ittifoqi va boshqa mintaqaviy birlashmalar amalda BMT endi uddalay olmayotgan funktsiyalarni oʻz zimmasiga olayotgani haqidagi ovozlar tobora balandroq yangramoqda. Gap nafaqat «BMT kerakmi» degan savol ustida bormoqda — garchi bu haqda ham boʻlsa-da. Gap shundaki, umumjahon tashkilotining funktsiyalari, aftidan, qayta taqsimlana boshlagan va bu jarayonni endi eʼtiborsiz qoldirib boʻlmaydi.

Agar ushbu institut faoliyati statistikasiga nazar tashlasak, xulosa oʻz-oʻzidan kelib chiqadi: u kelishishni tobora yomonroq uddalamoqda. Har bir rezolyutsiya holdan toydiruvchi savdolashishlar, cheksiz kelishuvlar va dastlabki matnning mazmunsizlantirilishi natijasiga aylanmoqda. Oqibatda hammani qanoatlantiradigan hujjat paydo boʻladi, chunki u hech kimga hech qanday majburiyat yuklamaydi. Yaʼni, oddiy qilib aytganda, ishlamaydi. Bingo!

Ammo hatto ushbu soxta faoliyatning ham shiddati yildan-yilga pasayib bormoqda. 2025 yilda 255 ta rasmiy yigʻilish va 115 ta norasmiy maslahatlashuv oʻtkazildi — bu oʻtgan yilga nisbatan 16 foizga kam. Yuqori darajadagi yigʻilishlar soni kamaydi: 23 ta oʻrniga 14 ta. Taklif etilgan maʼruzachilar soni 19 foizga, fuqarolik jamiyati vakillari esa deyarli 40 foizga qisqardi. Bu nimani anglatadi? Tobora koʻproq odamlar gap majburiy boʻlmagan masxarabozlik va shunchaki vaqt oʻtkazish haqida ketayotganini tushunmoqda. Bu shou yaraydigan yagona narsa — Instagramda koʻrinish berish va yigʻilishdan onasiga fotosurat yuborish. Mushtipargina xursand boʻladi.

Aniq bir misol — Gʻazoni olaylik. 2025 yil 17 noyabrda Xavfsizlik Kengashi 13 ta «yoqlab» ovoz bilan, ikkita betaraf — Xitoy va Rossiya bilan 2803-sonli rezolyutsiyani qabul qildi. Unda xalqaro barqarorlashtirish kuchlari va «Tinchlik kengashi» mandatiga ega boʻlgan Amerikaning «har tomonlama tartibga solish» rejasi qoʻllab-quvvatlandi. Amerika vakili «BMT yana buyuk boʻla olishini isbotladi» deb bayonot berdi. Bosh kotib bu qarorni «oʻt ochishni toʻxtatishni mustahkamlash yoʻlidagi muhim qadam» deb atadi.

Biroq BMTning bosib olingan Falastin hududlarida inson huquqlari boʻyicha maxsus maʼruzachisi Francheska Albaneze ogohlantirdi: rezolyutsiya «falastinliklarning oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqini buzadi, Isroilning bosib olingan hududlardagi noqonuniy mavjudligini mustahkamlaydi va shu sababli davom etayotgan ommaviy zoʻravonlikni qonuniylashtirishi mumkin».

Bitta rezolyutsiya — ikkita bir-birini inkor etuvchi talqin. Gʻazo xarobalari esa bu vaqtda kengayishda davom etmoqda. Xavfsizlik Kengashi harakat va harakatsizlik oʻrtasidagi oraliq holatni tanlash sanʼatini mukammal egalladi: har bir tomon oʻz foydasiga talqin qila olishi uchun yetarlicha mavhum ifodalarga ega matnni qabul qilish — soʻngra uning ijro bosqichida yoʻq boʻlib ketishini kuzatish. Mohiyatan gap, uzr-u, siyosiy onanizm haqida ketmoqda.

### Avval toʻqmoqqa aylanib, keyin har qanday maʼnosini yoʻqotgan veto

Xavfsizlik Kengashi faoliyati buzilishining ildizi — protseduralarda emas, balki hokimiyat tuzilmasida. Yigʻilishlar sonining ortishi Xavfsizlik Kengashining insoniyatning eng jiddiy inqirozlariga oid vaziyatlardagi chuqur cheklanganligini yashira olmaydi. Doimiy aʼzolar qayta-qayta veto huquqidan foydalanmoqdalar — birinchi navbatda AQSh — zarur qarorlarni toʻsib qoʻymoqda va Kengashga boʻlgan ishonchga putur yetkazmoqda.

Koʻplab kuzatuvchilar shikoyat qilishadi: nazariy jihatdan barcha aʼzo davlatlar teng, ammo amalda «ayrimlar boshqalardan koʻra tengroq». Bosh Assambleya faqat muhokama qilish huquqiga ega, uning rezolyutsiyalari koʻpincha takrorlanadi va yuridik kuchga ega emas, shu sababli asta-sekin samarasiz vaqt oʻtkazish joyi sifatida qabul qilinmoqda.

Muammoning mohiyati shundaki, buyuk davlatlar kelishuvi kafolati sifatida oʻylangan veto buyuk davlatlar raqobati quroliga aylandi.

### Ikki tomonlama inqiroz

Xavfsizlik Kengashining boshi berk koʻchaga kirib qolgani — BMT umumiy inqirozining faqat bir qismidir. Tahlilchilar asosiy raqamlarni keltirishmoqda: tashkilotning muntazam byudjetida taxminan 2,4 milliard dollar, tinchlikparvarlik byudjetida esa 2,7 milliard dollar yetishmayapti. AQSh aʼzolik badallari boʻyicha 3 milliard dollardan ortiq qarz toʻplab qoʻygan va keyingi byudjet davrida BMTning bir qator dasturlarini, jumladan, tinchlikparvarlik faoliyatini moliyalashtirishni sezilarli darajada qisqartirishni yoki butunlay bekor qilishni rejalashtirmoqda.

Ammo gap faqat pulda emas. Oʻnlab yillar davomida BMT mandatlari — tinchlikparvarlik operatsiyalari, gumanitar yordam, inson huquqlarini himoya qilish va ekologik faoliyat — toʻplanib bordi va bugungi kunda ularning soni 40 mingdan oshadi. Rezolyutsiya va maʼruzalarning haddan tashqari koʻpligi, ijro etishning murakkabligi, resurslar yetishmovchiligi — ekspertlarning fikriga koʻra, bularning barchasi surunkali xususiyatga ega.

Bundan ham jiddiyrogʻi — boshqaruv mexanizmlarining orqada qolayotganidir. Sunʼiy intellekt, kvant hisoblashlar, kosmik fazo, chuqur suv osti resurslari — ushbu strategik sohalarning barchasida xalqaro qoidalar kechikmoqda, BMT esa yetarlicha moslashuvchan emas va davlatlarning xulq-atvorini nazorat qilish uchun samarali vositalarga ega emas. Rivojlangan davlatlar moliyaviy yordam koʻrsatish, texnologiyalarni ulashish va salohiyatni oshirishdan boʻyin tovlab, boshqaruv boʻshligʻini yanada chuqurlashtirmoqda.

Oʻzingiz baho bering: 2025 yildagi barqaror rivojlanish maqsadlari toʻgʻrisidagi maʼruzada aytilishicha, 169 ta kichik maqsaddan faqat 35 foizi reja boʻyicha ketmoqda, deyarli yarmi — sekin, 18 foizi esa salbiy dinamikaga ega.

40 mingdan ortiq mandatga ega tashkilot sunʼiy intellekt, iqlim va ommaviy vahshiyliklarning oldini olish sohasida samarali tartibga solishni taʼminlay olmayapti. Bu aniq ifodalangan mazmun-mohiyat inqirozidir: BMT tobora koʻproq «mahsulot» ishlab chiqarmoqda, ammo undan boʻladigan samara tobora kamayib bormoqda.

### Xavfsizlik Kengashi islohoti: kelishuv yoʻq, muqobillar paydo boʻlmoqda

Xavfsizlik Kengashi islohoti haqidagi gaplar oʻnlab yillardan beri davom etmoqda. 1963 yilda Kengash 11 tadan 15 ta aʼzogacha kengaytirildi — ammo bu sovuq urush sharoitidagi bir martalik tuzatish edi. Keyingi har bir urinish BMT Nizomining ikkita toʻsigʻiga duch keldi: beshta doimiy aʼzoning roziligi va Bosh Assambleya ovozlarining uchdan ikki qismi. Gʻoyalar yetarli — masalan, Frantsiya Afrika uchun ikkita doimiy joy, Germaniya, Hindiston, Yaponiya va Braziliya, yaʼni «toʻrtlik» uchun doimiy joylar taklif qilmoqda. Xitoy boshqacha mantiqni taklif qilmoqda: «umrbodlik joy» oʻrniga «mintaqaviy, rotatsiyaviy aʼzolikni» qoʻllab-quvvatlash, bu «Global Janubning Xavfsizlik Kengashi ishida ishtirok etish imkoniyatlarini real kengaytiradi». Ammo bularning barchasi, BMTda odat tusiga kirganidek, navbatdagi maʼnosiz va shafqatsiz vaqt oʻtkazishga aylanmoqda.

Boshi berk koʻchaning natijasi — «muqobil maydonlar»ning paydo boʻlishidir. Va bu borada Shanxay hamkorlik tashkiloti misoli juda xarakterlidir.

### SHHT, BRIKS va modulli arxitektura

Oʻtgan yili Xitoyning BMTdagi doimiy vakolatxonasi SHHT bilan hamkorlik toʻgʻrisidagi rezolyutsiya loyihasini taqdim etar ekan, diqqatga sazovor statistikani eʼlon qildi: hamkorlik 50 dan ortiq yoʻnalishni qamrab oladi, umumiy iqtisodiy hajm esa 30 trillion dollarga yaqinlashmoqda.

Tyantszin sammiti deklaratsiyasida «BMT» 40 marta tilga olingan. Sammit «BMT markazidagi xalqaro tizimni» qoʻllab-quvvatlashini, BMTning «zarur islohotini» qoʻllab-quvvatlashini bayon qildi va tashkilotning 80 yilligi munosabati bilan maxsus bayonot qabul qildi.

Bu ifodalar aniq koʻrsatib turibdi: SHHT BMTning oʻrnini egallashga intilmayapti. Xitoyning BMTdagi doimiy vakili Gen Shuan rezolyutsiya loyihasini taqdim etar ekan, SHHT «BMT bilan raqobatlashish niyatida emasligini, balki koʻp tomonlamalikni toʻldirishini» taʼkidladi.

Ammo amalda «toʻldirish» nimani anglatadi?

Bir qator ekspertlar Tyantszin sammitini sharhlar ekan, muhim jihatga eʼtibor qaratishdi: forum davomida yetakchilar SHHT Taraqqiyot bankini tashkil etishga kelishib oldilar, Xitoy uch yil davomida «elektr tarmoqlari, portlar, irrigatsiya va ish oʻrinlari» uchun 2 milliard yuan grant va 10 milliard yuan yangi kreditlar ajratish majburiyatini oldi. Tahlilchilar ramziy lahzani ham qayd etishdi: Si Tszinpin va Narendra Modining qoʻl berib koʻrishishi. Bunday ishora bahslarni zudlik bilan hal qilmaydi, ammo yangi imkoniyatlarni ochishi mumkin.

SHHT nima qilmoqda? U BMT Xavfsizlik Kengashi qila olmaydigan ishlarni qilmoqda: taraqqiyotni moliyalashtirmoqda, infratuzilmani qurmoqda, kelishmovchiliklar sharoitida muloqotni qoʻllab-quvvatlamoqda. U geopolitik bahslarni hal qilishga urinmaydi — u «birinchi navbatda taraqqiyot» mantigʻi orqali mojarolarning keskinligini kamaytiradi.

Bu Xavfsizlik Kengashi funktsiyasi bilan keskin farq qiladi. Xavfsizlik Kengashi «inqirozlar» — urushlar, sanktsiyalar, tinchlikparvarlik bilan ishlaydi. SHHT esa «normallik» — savdo, infratuzilma, taraqqiyotni moliyalashtirish bilan ishlaydi. Birinchi funktsiya boshi berk koʻchaga kirib qolganda, ikkinchisining qadri tabiiy ravishda oshadi.

Shunga oʻxshash funktsional farqlanish boshqa darajalarda ham sodir boʻlmoqda. BRIKS kengayganidan keyin milliy valyutalardagi hisob-kitoblarni va oʻz taraqqiyot bankini ilgari surmoqda. Afrika ittifoqi Afrika kun tartibini G20 da kuchaytirmoqda. ASEAN mintaqaviy muloqot mexanizmlarini qoʻllab-quvvatlamoqda. Bu tuzilmalarning har biri oʻz zaif tomonlari va cheklovlariga ega. Ammo bitta muhim jihatda ular hozirgi Xavfsizlik Kengashidan ustundir: ular nima qilish kerakligini muhokama qilmasdan, real ishlarni amalga oshirmoqdalar.

### Xulosa oʻrnida

Dastlabki savolga qaytaylik: Xavfsizlik Kengashining «rezolyutsiyalar inflyatsiyasi» nimani anglatadi?

Bu shuni anglatadiki, bir paytlar global xavfsizlik boshqaruvini monopollashtirgan institut ushbu monopoliyani yoʻqotmoqda. Kimdir undan hokimiyatni tortib olgani uchun emas, balki uning oʻzi bu hokimiyatni samarali amalga oshira olmayotgani uchun. Xavfsizlik Kengashi ketma-ket rezolyutsiyalar qabul qilganda va ular Gʻazoning bombardimon qilinishini toʻxtatmaganda, Ukrainadagi urushga chek qoʻymaganda, Sudandagi ochlikning oldini olmaganda, «rezolyutsiya» harakat vositasi boʻlishdan toʻxtaydi va siyosiy ishoraga aylanadi.

SHHT, BRIKS, Afrika ittifoqi va boshqa mintaqaviy hamda transkontinental mexanizmlar amalda BMT funktsiyalarining bir qismini — birinchi navbatda taraqqiyot, savdo va infratuzilma sohalarida, yaʼni xavfsizlik bilan bogʻliq boʻlmagan sohalarda oʻz zimmalariga olmoqdalar. Bu parallel tizim qurish haqidagi deklaratsiya emas, balki tinchgina funktsional migratsiyadir.

BMT uchun bu, ehtimol, eng yomon stsenariy emasdir. Bir vaqtning oʻzida barcha sohalarda samarali boʻlishga urinayotgan tashkilot oqibatda hech qayerda samarali boʻla olmaydi. Bundan 80 yil avval loyihalashtirilgan tizim XXI asr muammolariga — sunʼiy intellektni tartibga solish, iqlimni moliyalashtirish, raqamli tengsizlikka adekvat javob bera olmaydi. Mintaqaviy tuzilmalar oʻzlarida koʻproq imkoniyat va legitimlik boʻlgan sohalarda koʻproq masʼuliyatni oʻz zimmalariga oladigan funktsional farqlanish «har tomonlama islohot»dan koʻra realroq boʻlib chiqishi mumkin.

Albatta, bu Xavfsizlik Kengashining oʻzini isloh qilish zaruratini inkor etmaydi. Ammo bu islohotlar toʻxtab qolgan bir paytda, dunyo bir joyda turib qolgani yoʻq.