Tinchlik kengashi jarlikka quladi

**Tinchlik kengashi jar yoqasiga keldi**

Trampning Tinchlik kengashi — joriy yilning boshida deyarli BMTning oʻrnini bosuvchi tashkilot sifatida rejalashtirilgan ambitsiyali loyihasining navbatdagi yigʻilishi ikki xil taassurot qoldirdi. Tashkilotchilar, kutishlar va talablarni kamaytirish maqsadida boʻlsa kerak, uni ataylab brifing sifatida taqdim etishdi. Agar Kengashning fevral oyidagi birinchi, taʼsis yigʻilishi amalda yangi global muqobilsiz hokimiyat markazi va global nazoratning yangi turi taqdimotidek koʻringan boʻlsa, sentyabr oyida BMTning Nyu-Yorkdagi binosida boʻlib oʻtgan «brifing» eng yaxshi holatda BMTning «global» tuzilmalaridan birining, ustiga-ustak deyarli hal qilib boʻlmaydigan vazifalarni hal qilish uchun yaratilgan tuzilmaning sessiyasiga tortar edi.

Kengashning ishchi sessiyasida, albatta, barcha tegishli maʼruzalar va taqdimotlar boʻldi, ammo bu vaziyatda u yerda nimalar yangragani emas, balki u yerda kimlar va nimalar yoʻq boʻlgani muhimroqdir.

Trampning global gʻoyalari atrofida birdamlikni namoyish etishi kerak boʻlganlarning yigʻilishida Trampning oʻzi yoʻq edi — u XXR raisini kutib olayotgan edi. Kengash rahbarlari, shuningdek, Stiv Uitkoff, Jared Kushner, Buyuk Britaniya sobiq bosh vaziri Toni Bler, Kengashga aʼzo mamlakatlar vakillari ishtirok etishdi. Yevropa Ittifoqi oʻz tashabbusi bilan kuzatuvchi maqomida Oʻrta yer dengizi boʻyicha yevrokomissar Dubravka Shuitsa tomonidan vakillik qilindi, u Gʻazoni qayta tiklashni vaʼda qilgan tuzilmaning yigʻilishlariga intizom bilan tashrif buyurmoqda. Bryusselda oʻz elchisiga biror joyga aʼzo boʻlishni qatʼiyan taqiqlashdi va umuman olganda, ushbu yigʻilishga rasmiy eʼtibor qaratishayotganini asosan Tramp bilan munosabatlarda ortiqcha keskinlik yaratmaslik uchun ekanligini yashirishmadi.

Trampning Kengashni qandaydir tabiiy iqtisodiy va siyosiy manfaatlar hamda qadriyatlar atrofidagi birlashma sifatida tashkil etish gʻoyasi boshidanoq tushunarli edi, xuddi bu qadriyatlar kimning aktiviga aylanishi aniq boʻlganidek. Ammo dastlab bu Kengashda bosh superdavlat homiyligidagi global oʻng internatsionalga oʻxshash narsani koʻrganlarga ham, Kengashga aʼzo boʻlishni shunchaki «ishonchli doʻstlar davrasiga» kirish deb qabul qilganlarga ham hech qanday xalaqit bermadi.

Tinchlik kengashi bilan nima sodir boʻlgani, bu oʻzgarishlar halokatlimi va ularni ortga qaytarish mumkinmi, bu haqda G.A. Arbatov nomidagi AQSh va Kanada instituti bosh ilmiy xodimi, siyosatshunos va iqtisodchi Vladimir Vasilyev soʻzlab berdi.

— Tinchlik kengashi loyihasining soʻnishi haqida gapirish vaqti keldimi? Unga yangi hayot bagʻishlash imkoniyati qanchalik yuqori?

— Tinchlik kengashi oʻz-oʻzidan, havoda mavjud emas. U Birlashgan Millatlar Tashkilotini oʻrnini bosuvchi tashkilot sifatida mavjud. Aslida, uning gʻoyasi shunday yangragan va umuman olganda, shunday rejalashtirilgan. Va bu, men aytgan boʻlardimki, BMT islohotining bir turi hamdir.

BMT 1945 yilda tashkil etilgan va uning asosida oʻsha davrda shakllangan konstruktsiya yotadi: Ikkinchi jahon urushida gʻolib chiqqan, veto huquqiga ega boʻlgan beshta davlat, yaʼni Xavfsizlik kengashining doimiy aʼzolari, zamonaviy tinchlik va xavfsizlikning bosh kafillaridir. Bosh kotiblardan biri aytganidek, BMTning vazifasi jannat qurish emas, balki doʻzaxga tushib qolishga yoʻl qoʻymaslikdir.

Ammo anchadan beri, ayniqsa toʻqsoninchi yillardan keyin, ushbu asrning boshidan esa alohida kuch bilan, Rossiyani va balki Xitoyni ham huquqlarini cheklash va veto huquqidan mahrum qilishga urinishlar boʻldi. Va bu borada hech narsa qilib boʻlmasdi — shunday boʻldiki, Rossiya va Xitoy veto huquqidan mahrum qilinishi kerak, AQSh va Buyuk Britaniya esa yoʻq.

Shunda Tramp kabi pragmatik odamlar boshqa yoʻldan ketishdi. BMT ham, ushbu Xavfsizlik kengashlari va vetolar ham bor boʻlsin. Mana, biz bugun Tinchlik kengashini tuzamiz. U yerda bizda veto huquqiga ega yagona rais boʻladi — bu Amerika orzu qilgan narsa. Yaʼni, Ruzveltning gʻoyasi — Birlashgan Millatlar — bir qutbli dunyo printsipi asosida ishlaydigan narsa bilan almashtirilishi kerak.

Va aytish kerakki, bu kontseptsiya bugungi kunda, masalan, Trampning 22 sentyabrdagi nutqida juda aniq yangradi. Bu nutq aynan shunday edi: BMTsiz dunyo haqida. Amalda Tramp u yerda qandaydir doktrinani eʼlon qildi va bu barcha bandlarda koʻrinib turibdi. Yaʼni, bugungi kunda Amerika gegemonizmi yoʻlida, gʻalati boʻlsa-da, BMT turibdi. Oʻzining barcha xavfsizlik kengashlari, veto huquqi, qandaydir jahon yigʻilishi bilan. Amerikaliklar, balki XX asrda dunyoni BMT orqali boshqarish haqida oʻylashni xohlagandirlar, ammo keyin maʼlum boʻldiki, bu unchalik oʻxshamayapti. Koʻp sabablarga koʻra. Va bu yerda, toʻgʻrisini aytganda, gap bizda ham emas, balki koʻproq Xitoyda boʻlib qoldi.

Ana oʻshanda amerikaliklar ushbu yoʻldan ketishdi. Va bu yerdagi asosiy gʻoya faqat BMTni parchalash kerakligidan iborat, uning oʻrniga esa Tinchlik kengashi ilgari suriladi. Bu oʻzaro bogʻliq jarayon. Umuman olganda, Trampning ushbu nutqini «BMTsiz dunyo» madhiyasi deb atash mumkin. Bu Amerika Qoʻshma Shtatlari ustuvorlik qiladigan va kim yaxshi, kim yomon, kimni urish kerak, kimni yoʻqligini ular hal qiladigan dunyo haqida. Aynan ular yakkayu yagona veto huquqiga ega va hokazo. Xoʻsh, Amerika prezidenti esa — yer sharining raisi sifatida.

Ammo bu yerda ikkinchi muammo boshlanadi, u hozirda Amerika matbuotida muhokama qilinmoqda: oʻsha Maykl Uoltts, AQShning BMTdagi doimiy vakili, elchi etib tayinlanganda koʻrsatma oldi — qani, shunday qilib aytganda, BMTni parchala. Bu oʻsha, bir yarim oydan keyin, bahorda, Xavfsizlik kengashidan chiqarib yuborilgan odam. Shunday qilib, oxirgi maʼlumot: Uoltts oʻz pozitsiyasini oʻzgartirgan koʻrinadi va goʻyo shunday deya boshladi: «Yoʻq-yoʻq-yoʻq. Keling, bugungi kunda realist boʻlaylik va BMTni parchalashga intilmaylik, balki baribir uni isloh qilish amaliyotiga qaytaylik». Xullas, hozircha Amerika yana BMTga botib qoldi, agar shunday deyish mumkin boʻlsa.

Va men aytganimdek, bu yerda oʻzaro oʻrin bosuvchi jarayonlar boʻlgani sababli, ular BMT muammosi bilan qanchalik koʻp shugʻullanishsa, ushbu Tinchlik kengashi bilan shunchalik kam shugʻullanishadi. Va endi, hatto Nyu-Yorkda BMT Bosh Assambleyasida sodir boʻlayotgan voqealarga, deyarli barcha vakillarning chiqishlariga qarasangiz, Buyuk Britaniya bosh vaziri kabi alohida vakillardan tashqari (uni goʻyo Rossiya xafa qilayotganmish), qolganlarning barchasi BMTga maqtovlar aytishdi. BMTsiz biz hech qayerga bora olmaymiz! Biz BMTda yashashimiz kerak! BMT — bizning borimiz! Bu aynan asrab-avaylanishi kerak boʻlgan forumdir! Va hokazo.

Xoʻsh, bugungi kunda hamma narsa aynan shunga bogʻliq holda sodir boʻladi. Va umuman olganda, aytish mumkinki, BMTni parchalash bilan bogʻliq hamma narsa ham oʻxshamayotgani va Amerikadagi ichki siyosiy vaziyat bunga yoʻl qoʻymayotgani sababli, hozircha toʻxtash yuz berdi.

AQShda ikkita nuqtai nazar bor. Birinchisi: BMTni demokratlar — Ruzvelt, Trumen va boshqalar yaratgani sababli, demokratlar uni mahkam ushlab turishibdi. Va unutmangki, Amerikaning BMTga aʼzoligi qonunchilik bilan belgilangan. 1945 yil dekabr oyida BMTga aʼzolik toʻgʻrisidagi qonun qabul qilingan. BMTni parchalash — ushbu normani denonsatsiya qilishni anglatadi. Amerika shunchaki chiqib keta olmaydi. U avval ushbu qonunni denonsatsiya qilishi, va faqat shundan keyin chiqish tartibini boshlashi kerak. Ammo bu yerda demokratlar bor, ular BMTga sodiq va buni oʻz yutuqlari deb hisoblashadi.

Demokratlar BMTni mahkam ushlab turishadi. Va bu maʼnoda hozir Kongressga oraliq saylovlar juda muhim. Agar u yerda demokratlar ustunlikka erishsa, AQShning chiqishi toʻgʻrisidagi masalani, qoʻpol qilib aytganda, unutilgan deb hisoblash mumkin. Ular bunga hech qachon borishmaydi. Tramp, albatta, BMT qoshidagi baʼzi tashkilotlardan chiqdi, ammo demokratlar u yerga bemalol qaytishlari mumkin. Ammo, yana bir bor, Tinchlik kengashi, aytilganidek, oʻz kuchini toʻplashi uchun, buning uchun Birlashgan Millatlar Tashkilotini parchalash kerak.

Va bu yerda yana bir qiziq narsa bor. Agar Trampning BMTdagi nutqiga boʻlgan reaktsiyani, baʼzi mamlakatlar delegatlarining chiqishlarini eslasak, u yerda ancha qiziq bir detal oʻtib ketdi, bilasizmi. Va Tramp, umuman olganda, ushbu lahzalar, davlatlar bilan oʻynashdi. Va, aytgancha, u yerda juda tez-tez tilga olingan toʻrtta davlat bor, bular Ozarbayjon, Armaniston, Qozogʻiston va Oʻzbekiston.

Ammo gap shundaki, menda baʼzi davlatlar bugungi kunda ertaga dunyoda kuchlar nisbati qanday boʻlishini tushunish uchun diqqat bilan quloq solayotgandek taassurot uygʻondi. Umuman olganda, BMTga qarash kerakmi yoki gegemon keladimi? Va BMTning oʻrnini bosadimi. Ammo unda asosiysi — Amerika bilan doʻstlashib olish.

BMTda esa hamma teng. Agar ertaga mana shunday vaziyat boshlansa, unda bu yerda hamma narsani boshqacha qurish mumkin. Va davlatlarning bir qismini Amerikaning toʻgʻridan-toʻgʻri vassallari roli koʻproq qoniqtiradi. Va bu yerda eng yaqqol misol Argentina prezidenti Mileyning chiqishi boʻldi, u: «Bu BMT yoʻqolib ketsin», dedi. U aynan shu nuqtai nazarni aks ettirdi. Yangi dunyoda baʼzi davlatlarga biz hammamiz dovdirab qolgan, bir podada boʻlgan BMT soyaboni ostida emas, balki Amerika qanoti ostida yashash yaxshiroq boʻladi.

Miley kabi odamlar hamma narsani juda yaxshi tushunib olishdi va ular Tramp nima xohlayotganini juda yaxshi anglashmoqda. BMTda, printsipial jihatdan, Xavfsizlik kengashining veto huquqiga ega doimiy aʼzolari va rotatsiyadagi yana kimlardan tashqari hamma teng. Agar siz Amerikaning, shunday deb aytganda, tanlangan davlatlari boʻladigan mana shunday dunyoni qursangiz, ularga yaxshi boʻladi. Oʻsha Mileyning oʻziga allaqachon 20 milliard ajratishdi. Bunday odamlar ularni BMTga aʼzolikdan koʻra, Amerika Qoʻshma Shtatlari orbitasida yashash koʻproq qoniqtiradi deb hisoblashlari mumkin.

BMTda 198 ta davlat bor va ular umuman birdam emas. Oʻrta davlatlar, Yevropa davlatlari, Osiyo davlatlari — barchasi, aytilganidek, bu safar BMTga maqtovlar kuylashdi. Ammo baʼzilari, Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi mamlakatlaridan ham, koʻrib turganimizdek, allaqachon oʻylanib qolishgan. Ular ham: «Bu BMT bor boʻlsin», deb hisoblashlari mumkin.

Bugungi kunda hamma narsa mana shunday koʻrinishga ega. Va hozircha, aytilganidek, alohida istiqbollar yoʻq. Trampning rejalari koʻp, ammo ular unchalik amalga oshmayapti. Va koʻp narsa AQShdagi oraliq saylovlarga bogʻliq boʻladi. Ular Trampning geopolitik rejalari mavjudligini uzaytirishi yoki ularga nomaʼlum muddatga chek qoʻyishi mumkin. Va agar bugun demokratlar Kongressni qoʻlga kiritsa, unda, umuman olganda, Tinchlik kengashi, balki yoʻq boʻlib ketar. Yoki, hech boʻlmaganda, qogʻozdagi gʻoya boʻlib qolaveradi, xolos. U yogʻiga esa Trampning impichmenti yoki yana boshqa narsa boʻlishi mumkin. Xullas, u yerda ortiqcha orzularga vaqt boʻlmaydi, jon saqlab qolish kerak boʻladi.

Va bugun Tinchlik kengashining istiqbollarini aynan mana shu parametrlarda baholash kerak. Garchi, ushbu vaziyatda, bu yana nartsissistik gʻoya ham edi. Trampning bugun haqiqatan ham boshi aylanib qolgan, u haqiqatan ham oʻzini Yer sharining raisi sifatida koʻrishni xohlar edi.