AQSh nega qatl guruhlarini qaytarmoqda
Tibbiyot mutaxassislari va oʻlim jazosini oʻrganuvchilarning taʼkidlashicha, har bir usul xato bajarilishi va kuchli ogʻriq keltirib chiqarishi mumkin.
AQSh nega otuv otryadlarini qaytarmoqda?
AQSh Mudofaa vaziri Pit Hegset harbiylar Nidal Hasanning otuv otryadi tomonidan qatl etilishini toʻgʻridan-toʻgʻri efirda namoyish etishini aytganidan soʻng, Amerikada oʻlim jazosi yana eʼtibor markaziga tushdi.
Sobiq harbiy psixiatr 2009 yilda Texasdagi Fort-Hud harbiy bazasida 13 nafar qurolsiz amerikalik askarni oʻldirgan edi.
Agar qatl amalga oshirilsa, bu AQSh armiyasi tomonidan 1945 yildan beri otuv otryadining birinchi marta qoʻllanilishi boʻladi. Ushbu usul bir nechta shtatlarda oʻlim jazosini ijro etish uchun allaqachon ruxsat etilgan.
Bu eʼlon sinfdoshini oʻldirganlikda aybdor deb topilgan ayol — Krista Paykning muvaffaqiyatsiz chiqqan oʻlimga olib keluvchi inʼyektsiya orqali qatl etilishi ortidan yangradi.
Payk kasalxonaga olib borilgan va muvaffaqiyatsiz urinishdan soʻng sogʻayib, 10 kundan keyin yana qamoqxonaga qaytarilgan, deydi uning advokatlari.
Muvaffaqiyatsiz qatllar boʻyicha xavotirlar ortib borayotgani — va federal darajada oʻlim jazosi yana qoʻllab-quvvatlanayotgani sababli — AQSh ham yangiroq, ham eskiroq qatl usullariga, jumladan otuv otryadlari, elektr kursi va gaz kamerasiga murojaat qilmoqda.
Oʻlimga olib keluvchi inʼyektsiya 1982 yilda Texasda joriy etilganidan beri u AQShda qatl etishning eng keng tarqalgan usuliga aylandi. Oʻlim jazosiga qarshi yoki uni qoʻllab-quvvatlamaydigan notijorat tahlil markazi — Oʻlim jazosi boʻyicha axborot markazi maʼlumotlariga koʻra, oxirgi 50 yil ichida jami 1 683 ta qatldan 64 tasi muvaffaqiyatsiz kechgan, shu jumladan 51 tasi oʻlimga olib keluvchi inʼyektsiya bilan bogʻliq.
Qatllarni amalga oshirishdagi qiyinchiliklar, baʼzilar tomonidan insonga zid munosabat deb qaralgan holatlar atrofidagi noroziliklar bilan bir qatorda, mulozimlarni odamlarni oʻlimga mahkum etishning boshqa yoʻllarini izlashga majbur qildi. Ammo qatllarni oʻrganuvchi tibbiyot mutaxassislari va tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, AQShda qoʻllaniladigan har bir usul, ayniqsa xatolik yuz berganda, kuchli ogʻriq keltirib chiqarishi mumkin.
«Insonlar qatlda ishtirok etar ekan, har doim xatolik yuz berish ehtimoli mavjud», dedi Oʻlim jazosi boʻyicha axborot markazi ijrochi direktori Robin Maher.
Bir nechta tibbiy tashkilotlar — jumladan, shifokorlar va hamshiralarning milliy assotsiatsiyalari — oʻz aʼzolariga qatllarda ishtirok etishni taqiqlaydi. AQSh shifokorlarini ifodalovchi Amerika tibbiyot assotsiatsiyasining bildirishicha, ular «umid bor joyda hayotni saqlab qalishga bagʻishlangan kasb» egalaridir va qatllarda har qanday shaklda ishtirok etish ularning qasamyodiga ziddir.
Birinchi marta 1982 yilda Texasda qoʻllanilgan oʻlimga olib keluvchi inʼyektsiya hozirda AQShda eng koʻp tarqalgan qatl usuli hisoblanadi va koʻplab shtatlar uni asosiy usul qilib belgilagan.
Jorjiya shtatining Atlanta shahridagi anesteziologiya va xirurgiya professori, doktor Joel Zivotning aytishicha, shtatlar oʻlimga olib keluvchi inʼyektsiyani qabul qilgan, chunki u tashqaridan qaraganda insonni qatl etishning yumshoqroq usuli boʻlib tuyulgan.
«Bu asossiz afsona edi», dedi u.
Doktor Zivotning aytishicha, dori vositalari baʼzida oʻpka shishiga olib kelishi mumkin, bunda oʻpka suyuqlikka toʻladi va choʻkib ketishning ogʻriqli hissini paydo qiladi.
«Bu juda dahshatli oʻlim usuli — choʻkib oʻlish», dedi u.
Boshqa holatlarda, odamlarda Payk kabi tibbiy muammolar boʻlishi mumkin — unda trombotsitoz va boshqa sogʻliq muammolari boʻlgan, bu haqda advokatlari ogohlantirgan edi — bu qatlni yanada murakkab va ogʻriqliroq qilishi mumkin.
Paykning muvaffaqiyatsiz qatli paytida «jarayon davomida uning yigʻlagani, ingragani va baland ovozda nafas olgani eshitilib turgan», dedi uning advokatlari.
Oʻlimga olib keluvchi inʼyektsiyalarning tez-tez muvaffaqiyatsiz chiqishiga koʻplab sabablar bor, ammo oʻsha muammolarning baʼzilari hamon saqlanib qolmoqda, dedi Maher.
«Koʻpincha qatllar xodimlarning tayyorgarligi yetarli boʻlmagani, dori vositalari sifati yomonlashgani, yaroqlilik muddati oʻtgani yoki notoʻgʻri saqlangani sababli yoki shtatlar ilgari hech qachon qoʻllanilmagan turli dori kombinatsiyalari bilan tajriba oʻtkazayotgani uchun muvaffaqiyatsiz kechadi», dedi u.
Koʻp hollarda jamoatchilikka oʻlimga olib keluvchi inʼyektsiyani amalga oshirayotgan odamlar haqida juda kam maʼlumot beriladi, chunki shtatlar odatda ular qanday tayyorgarlikdan oʻtganini oshkor qilmaydi.
«Biz koʻplab holatlarda, afsuski, muvaffaqiyatsiz qatldan soʻng, bunga qatl xodimlarining yetarli tajribaga va tayyorgarlikka ega emasligi sabab boʻlganini aniqladik», dedi Maher.
Oʻlimga olib keluvchi inʼyektsiya dorilarini olish ham qiyin, chunki koʻpgina farmatsevtika kompaniyalari qamoqxonalarga bu maqsadda dori sotishni xohlamaydi, chunki bu dorilar inson hayotini saqlab qalish uchun ishlab chiqilgan.
Ushbu qiyinchiliklar sababli baʼzi shtatlar yangiroq va bahsli qatl usuliga — azot gaziga oʻtmoqda.
Alabama va Luiziana azot gazidan foydalanib qatllarni amalga oshirgan birinchi shtatlardir, garchi Arkanzas, Missisipi va Oklaxoma ham bunga ruxsat beradi.
Ikki yil oldin Alabama shtati Kennet Yudjin Smitga nisbatan 2022 yilda oʻlimga olib keluvchi inʼyektsiya bilan amalga oshirilgan muvaffaqiyatsiz urinishdan soʻng, uni qatl etish uchun azot gazidan foydalangan edi.
25 daqiqalik qatl paytida Smitga gaz berilganda, u zambilda kuchli tomir tortishishlar bilan talvasaga tushgan, degan edi oʻshanda guvohlardan biri BBC’ga.
Bu usul mahkumni to u boʻgʻilib oʻlgunicha sof azot gazidan nafas olishga majbur qilish orqali ishlaydi.
Doktor Zivotning aytishicha, gazdan nafas olgan odamlarda baʼzida tutqanoq xurujlari kuzatiladi. Alabama 2024 yil yanvar oyida ushbu usulni joriy etganidan beri azot gazi bilan yetti kishini qatl etdi.
«Xar safar bu kurashish, harakatlanish va tutqanoq tutishining dahshatli tomoshasi edi», dedi doktor Zivot.
Kaliforniyadagi San-Kventin qamoqxonasida mulozimlar 1993 yilgacha baʼzi odamlarni qatl qilish uchun gaz kamerasidan foydalanishgan.
Baʼzi shtatlar yangi usullarni sinab koʻrgan boʻlsa, boshqalari AQSh mulozimlari odamlarni qatl qilish uchun ilgari foydalangan eng eski yoʻllardan baʼzilarini qaytardi.
Bu yil toʻqqizta shtat elektr kursi orqali qatl etishni maʼqulladi, Janubiy Karolina esa undan asosiy usul sifatida foydalanmoqda.
Maherning aytishicha, tok urishi orqali qatl qilish «muvaffaqiyatsiz qatllarning dahshatli tarixiga ega» va undagi xatoliklar shtatlar birinchi navbatda oʻlimga olib keluvchi inʼyektsiyani joriy etishining sabablaridan biri boʻlgan.
1997 yilda Floridada Pedro Medina elektr kursida qatl qilinayotganda uning boshiga oʻt ketgan.
«Uning butun boshini u tomondan bu tomongacha yaxlit alanga qoplab oldi. Menda kimdir tiriklayin yoqilayotgandek taassurot paydo boʻldi», degan edi uning advokati Mayk Minerva Los Angeles Times nashriga koʻra.
Bir paytlar harbiy sohada va urush paytida jazo sifatida qoʻllanilgan otuv otryadlari ham inson xatolariga ojiz ekanini koʻrsatdi.
Mikal Mahdi 2004 yilda xizmatdan tashqari vaqtda politsiya ofitserini oʻldirganini tan olganidan soʻng oʻtgan yili uch kishilik otuv otryadi tomonidan qatl etilgan edi. Ammo uning advokatlarining aytishicha, uning oʻlimi uzoqqa choʻzilgan, chunki oʻqlar yuragiga tegmay, jigari va boshqa aʼzolariga tekkan.
Iyul oyida Aydaxo oʻlimga olib keluvchi inʼyektsiyalar bilan bogʻliq muammolarga duch kelganidan soʻng otuv otryadini asosiy qatl usuli sifatida qoʻllagan birinchi shtat boʻldi. Missisipi, Oklaxoma, Yuta va Janubiy Karolina ham ushbu usulga ruxsat beradi.
Fort-Huddagi hujumda Hasan tomonidan yetti marta oʻq yeb, omon qolgan AQSh armiyasining sobiq serjanti Alonzo Lansford BBC’ga otuv otryadi uning hayotiga chek qoʻyish uchun «munosib» yoʻl boʻlishini, chunki oʻlimga olib keluvchi inʼyektsiya va gaz kamerasi unga «yaxshilik qilish» boʻlishini aytdi.
Dordan osish 1890 yillargacha AQShda asosiy qatl usuli boʻlgan va Osiyoning bir qancha mamlakatlari, jumladan Yaponiya va Singapur hamon undan foydalanadi. Ammo AQShda «dahshatli» tarixi sababli hech bir shtat dordan osishga ruxsat bermaydi, dedi Maher.
«Dordan osish shtatlarda irqiy zoʻravonlik va linch qilish bilan juda dahshatli tarzda bogʻlangan», dedi u. «Shu sababli hech bir shtat dordan osishdan foydalanmayapti yoki bu usulni qoʻllashga ruxsat bermagan».
Oʻlim jazosining tarafdori boʻlgan Tramp, Jo Bayden administratsiyasi 2021 yilda federal qatllarga moratoriy joriy etganidan soʻng, 2025 yilda lavozimiga qaytgach, federal oʻlim jazosini qayta tikladi.
«Oʻlim jazosi Amerika fuqarolariga qarshi eng mudhish jinoyatlar va oʻlimga olib keluvchi zoʻravonlik harakatlarini sodir etadiganlarni toʻxtatib turish va jazolash uchun muhim vositadir», deb yozdi uning ofisi ijrochi farmoyishda.
Maherning aytishicha, Tramp oʻlim jazosini qoʻllab-quvvatlashini bildira boshlaganidan beri shtat qonun chiqaruvchi organlarida boshqa qatl usullarini maʼqullash va qayta ruxsat berish boʻyicha «anchagina faollik» kuzatildi.
Tramp oʻlim jazosini yirik miqdordagi narkotik sotuvchilar, odam savdogarlari va politsiya xodimlarini oʻldirgan odamlarga nisbatan ham kengaytirishga chaqirdi. Oxirgi 50 yil ichida oʻlimga mahkum etilgan barcha mahkumlar qotillikda aybdor deb topilgan, garchi ilgari oʻlim jazosi nomusga tegish ayblovi uchun ham qoʻllanilgan boʻlsa-da.
Jurnalistlar Paykning muvaffaqiyatsiz oʻlimga olib keluvchi inʼyektsiyasi oʻlim jazosida oʻzgarishlarga olib kelishi kerakmi-yoʻqmi deb soʻrashganda, Tramp toʻgʻridan-toʻgʻri javob bermadi va faqat qatl usuli «juda murakkab boʻlmasligi kerak» dedi.