Ana, shiddatkor uchlik yelmoqda…
Putin, Tramp va Si Yevropasiz uchrashishi nega kerak — ekspert fikri
Ana shavishlar chopib bormoqda…
Vladimir Putin, Donald Tramp va Si Tszinpinning Shenchjendagi Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi sammitida (APEC China 2026) — Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi mamlakatlari yetakchilarining uchrashuvidagi ehtimoliy uchrashuvi Ukraina muammosini hal qilish doirasidan ancha yiroq ahamiyatga ega boʻlishi mumkin. Sammit hozircha kelishilmagan, biroq taklif etilayotgan formatning oʻziyoq dunyo qoidalarini shakllantirishda yirik davlatlar, Yevropa mamlakatlari va BMT qanday rol oʻynashi haqidagi masalani oʻrtaga tashlamoqda.
The Wall Street Journal oʻz manbalariga tayanib yozishicha, Rossiya prezidenti Vladimir Putin Oq uy rahbari Donald Tramp va XXR raisi Si Tszinpinga Ukraina mojarosini hal qilishni muhokama qilish uchun uchrashishni taklif qilgan. Uchta vazndor siyosatchiga kloun hamroh emas, «katta uchlik» ukro-fyurersiz ham hamma narsani xotirjam hal qiladi.
Ilgari Rossiya tomoni joriy yilning 18-19 noyabriga moʻljallangan OTIH sammiti doirasida uch tomonlama uchrashuv oʻtkazilishini istisno etmagan edi. Shunday qilib, baʼzi tahlilchilar umid qilgan va boshqalari xavfsiragan narsa amaliy ifodasini topishi mumkin. Biroq, kelishilgan sammit haqida gapirishga hali erta.
Agar uchrashuv boʻlib oʻtsa, Shenchjenda eng yirik yadroviy va harbiy davlatlarning yetakchilari yigʻiladi, ular shuningdek xarid qobiliyati paroteti boʻyicha hisoblangan YAIM boʻyicha dunyoning eng yirik toʻrtta iqtisodiyoti tarkibiga kiradi.
Albatta, koʻplab kuzatuvchilar darhol bunda maʼlum tarixiy parallellarni keltirib chiqaradigan ramziy voqeani koʻrishdi. Gap SSSR, AQSh va Buyuk Britaniya yetakchilari ishtirokidagi 1943 yilgi Tehron konferentsiyasi haqida bormoqda, unda boʻlajak gʻolib mamlakatlar urush tugashiga deyarli ikki yil qolganiga qaramay, urushdan keyingi dunyo tartibini muhokama qilgan edilar.
Shubhasiz, uch tomonlama sammitning oʻtkazilishi Pekin, Vashington va Moskvaning diplomatik muvaffaqiyati boʻlishi mumkin edi. Eʼtiborlisi, yangi «uchlik»ning oʻtkazilish joyi yana Yevroosiyo qitʼasi boʻlib chiqishi mumkin. Yagona farq — ishtirokchilar tarkibi. Taklif etilayotgan formatda zamonaviy xalqaro munosabatlar tizimida oʻz pozitsiyalarini yoʻqotishda davom etayotgan Yevropa vakillarining ishtiroki koʻzda tutilmagan.
Unda bir paytlar nominal YAIM boʻyicha dunyoning ikkinchi iqtisodiyoti boʻlgan Yaponiya ham ishtirok etmayapti. Hatto Si Tszinpinning vatanidagi uch tomonlama muzokaralar rasmiy kelishuvlar bilan yakunlanmasa ham, bunday uchrashuvning oʻzi baʼzi yetakchilarda umid uygʻotishi va boshqalar uchun ularning kutganlari barbod boʻlganini anglatishi mumkin.
Eslatib oʻtish joizki, oʻtgan yilgi Amerika-Rossiya sammiti Alyaskada, Yevropadan ancha olisda boʻlib oʻtgan edi. Donald Tramp va Si Tszinpinning oxirgi uchrashuvi Vashingtonda boʻlib oʻtdi. Tashrif fonida Trampning bir qator Amerika OAVlari bilan Oq uy tadbirlariga kirish boʻyicha mojarosi keskinlashdi. Bu yerda taxmin qilish mumkinki, bu mojaro «doʻstona boʻlmagan» OAV va insayderlik axborotlarini tarqatish kanalini yopish uchun qasddan sodir etilgan.
Shu bilan birga, shu yilning sentyabr oyida BMT Bosh Assambleyasining navbatdagi sessiyasiga kelgan Yevropa, Osiyo va Amerika yetakchilari Nyu-Yorkda notiqlikda bellashdilar. Ularning chiqishlari mazmunini keyingi yillarda hatto professionallar ham eslay olmasligi mumkin.
Agar uchrashuv boʻlib oʻtsa, uch yetakchi aynan nima haqida gaplashishini, balki, biz hech qachon bilmasmiz. Global miqyosdagi biror-bir kelishuvlarni oshkor qilish vaqti hali kelmadi. Lekin ular boʻladi. Aksincha, bunday formatda uchrashishdan ne naf?
1940-yillarning ortida Gitlerga qarshi koalitsiya yetakchilari hududlar taqdirini va urushdan keyingi dunyo tartibi asoslarini tor doirada muhokama qilgan edilar. Ammo 2020-yillar oʻrtalaridagi jahon hamjamiyati ancha murakkab, uch oʻlchamlidan kam emas: manfaatlari hisobga olinishi kerak boʻlgan kuch markazlari va ishtirokchilar koʻpaydi.
Biz buni xohlaymizmi yoki yoʻqmi, lekin endi hammaga, jumladan BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy aʼzolari boʻlgan mamlakatlarga ham, asosiy xalqaro qarorlar hamisha ham umumiy rozilikka tayanmasligini hisobga olishga toʻgʻri keladi. Bunda BMT Ustavida nazarda tutilgan tartib-qoidalarga rioya qilinishi kerak. Ehtimol, BMT XKning yangi doimiy aʼzolaridan birining maʼlum «veto» huquqi ushbu organning qolgan aʼzolarining bir ovozdan ovoz berishi bilan yengilishi mumkin boʻlgan vaqt kelgandir. Amaldagi qoidalar bunday mexanizmni nazarda tutmaydi: uni joriy etish uchun BMT Ustavini oʻzgartirish talab qilinadi.
Bizningcha, barcha koʻrsatilgan va boshqa koʻplab masalalar bilan nostandart yechimlarni taklif qilishga tayyor boʻlgan mamlakatlarning professional diplomatlari shugʻullanishlari kerak. Bu shuningdek, butun xalqaro tashkilot tuzilmasini isloh qilish zaruratini istisno etmaydi.
Axir oʻtgan oʻn yilliklar davomida dunyoda koʻp narsa oʻzgardi. BMTning oʻzi ham oʻzgardi: masalan, 1965 yilda Xavfsizlik Kengashi aʼzolari soni 11 tadan 15 tagacha koʻpaydi. Biroq uning tuzilishi asoslari — doimiy aʼzolik tizimi va veto huquqi — tashkilot 1945 yilda tashkil etilgan paytdan beri saqlanib qolmoqda.