Akramjon Neʼmatov: Markaziy Osiyo va Rossiya Uzoq Sharqi yangi yevroosiyo-tinch okeani bogʻliqligining tugunlariga aylanishi mumkin
Vladivostokda Uzoq Sharq federal universiteti (USHFU) Sharq institutining Rossiya va xorijiy olimlarni, Xitoy, Yaponiya va Koreya boʻyicha mutaxassislarni, shuningdek Markaziy Osiyo mamlakatlari va boshqa davlatlardan kelgan tadqiqotchilarni birlashtirgan I Butunrossiya ilmiy-amaliy konferentsiyasi boʻlib oʻtdi. Konferentsiya doirasida «Markaziy Osiyo – Tinch okeani: yangi darajadagi bogʻliqlikmi?» mavzusida davra suhbati oʻtkazildi. Munozarada USHFU, Sankt-Peterburg […] vakillari ishtirok etdilar.
Akramjon Neʼmatov: Markaziy Osiyo va Rossiya Uzoq Sharqi yangi Yevroosiyo-Tinch okeani bogʻliqligining tugunlariga aylanishi mumkin
Vladivostokda Uzoq Sharq federal universiteti (USHFU) Sharq institutining I Butunrossiya ilmiy-amaliy konferentsiyasi boʻlib oʻtdi, u Rossiya va xorijiy olimlar, Xitoy, Yaponiya va Koreya boʻyicha ekspertlar, shuningdek, Markaziy Osiyo mamlakatlari va boshqa davlatlardan tadqiqotchilarni birlashtirdi.
Forum doirasida «Markaziy Osiyo – Tinch okeani: yangi darajadagi bogʻliqlikmi?» mavzusida davra suhbati boʻlib oʻtdi.
Muhokamada USHFU, Sankt-Peterburg davlat universiteti, RF FA Xitoy va zamonaviy Osiyo instituti, Rossiya IIV MGIMOsi, Jusup Balasagin nomidagi Qirgʻiz milliy universiteti va SHHT Kotibiyati vakillari ishtirok etdilar. Tadbirda Oʻzbekiston sharafini Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti direktorining birinchi oʻrinbosari Akramjon Neʼmatov himoya qildi.
Markaziy Osiyo: mintaqaviy jipslashishdan iqtisodiy kooperatsiyagacha
Davra suhbatida soʻzga chiqqan Akramjon Neʼmatov Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning izchil va ochiq tashqi siyosati hamda Markaziy Osiyo davlatlari yetakchilarining birgalikdagi saʼy-harakatlari tufayli mintaqa ilgarigi kelishmovchiliklarni bartaraf etishdan strategik ustuvorliklarni muvofiqlashtirish va rivojlanish istiqbollarini birgalikda belgilashgacha boʻlgan yoʻlni bosib oʻtganini taʼkidladi.
SMTI vakilining soʻzlariga koʻra, toʻplangan siyosiy ishonch iqtisodiy hamkorlikni chuqurlashtirish uchun mustahkam poydevor boʻldi. Mintaqa mamlakatlari allaqachon infratuzilmaviy, sanoat va texnologik salohiyatni amaliy jihatdan jipslashtirishga oʻtib, yaxshi qoʻshnichilik va birgalikda rivojlanish makonini barpo etmoqdalar. Ushbu kursning izchilligini 2026 yil 8 oktyabr kuni Avazada Ozarbayjon ishtirokida boʻlib oʻtgan Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining sakkizinchi Maslahat uchrashuvi tasdiqladi.
Mintaqaviy hamkorlikning mustahkamlanishi iqtisodiy rivojlanish surʼatlarining sezilarli darajada oʻsishi bilan kechmoqda. Markaziy Osiyoning beshta davlati umumiy YAIM 2016 yildan buyon ikki baravar oshdi va prognozlarga koʻra, 2026 yil oxiriga borib 600 mlrd dollardan oshadi. Mintaqa aholisi 100 mln kishiga yaqinlashmoqda, bu keng qamrovli isteʼmol bozori va salmoqli kadrlar salohiyatini shakllantiradi. Parralel ravishda sanoat bazasi kengaymoqda, oʻzaro iqtisodiy aloqalar mustahkamlanmoqda va mintaqa davlatlarining xalqaro xoʻjalik jarayonlaridagi ishtiroki ortib bormoqda.
Boy tabiiy resurslar va qulay geografik joylashuv bilan bir qatorda, ushbu omillar Markaziy Osiyoning mustaqil iqtisodiy oʻsish markazi va xalqaro ishlab chiqarish-texnologik zanjirlarining istiqbolli ishtirokchisi sifatidagi pozitsiyalarini kuchaytiradi.
Akramjon Neʼmatov taʼkidlaganidek, tashqi iqtisodiy aloqalarni diversifikatsiya qilish boʻyicha pragmatik siyosat mintaqa davlatlariga jahon iqtisodiy oʻsishining turli markazlari bilan hamkorlikni kengaytirish imkonini beradi. «Markaziy Osiyo+» formatlarining rivojlanishi ortib borayotgan xalqaro qiziqishning yaqqol belgisi boʻldi. Sharqiy Osiyo mamlakatlari bilan munosabatlar alohida oʻrin tutadi: 2025 yil iyun oyida «Markaziy Osiyo – Xitoy» sammiti, dekabr oyida – birinchi «Markaziy Osiyo – Yaponiya» sammiti, 2026 yil sentyabr oyida esa «Markaziy Osiyo – Koreya Respublikasi» sammiti boʻlib oʻtdi.
Taʼkidlanganidek, Sharqiy Osiyolik hamkorlar bilan oʻzaro hamkorlik anʼanaviy savdo doirasidan ancha chetga chiqadi va ishlab chiqarishni mahalliylashtirish, xomashyoni chuqur qayta ishlash, ilgʻor texnologiyalarni joriy etish, energetikani rivojlantirish va muhandis kadrlarni tayyorlashni oʻz ichiga oladi. Bu Markaziy Osiyoning iqtisodiy roli oʻzgarganini aks ettiradi: mintaqa nafaqat mahsulot oʻtkazish bozori va tranzit boʻgʻini, balki yangi ishlab chiqarishlarni yaratish va qoʻshilgan qiymatni shakllantirishda hamkor sifatida ham namoyon boʻlmoqda.
Ushbu fonda davra suhbati ishtirokchilari Markaziy Osiyo va Rossiya Uzoq Sharqining iqtisodiy imkoniyatlarini yanada yaqindan jipslashtirish istiqbolli ekanini koʻrsatib oʻtdilar.
Gap nafaqat yuk oqimlarining oʻsishi, balki qoʻshma ishlab chiqarishlarni rivojlantirish, texnologik kooperatsiya va uchinchi mamlakatlar bozorlarida ishtirokni kengaytirish uchun transport bogʻliqligidan foydalanish haqida ham bormoqda. Ushbu oʻzaro hamkorlikda Oʻzbekiston alohida ahamiyatga ega. Uning sanoat va transport infratuzilmasini rivojlantirish, shuningdek, qoʻshni davlatlar bilan iqtisodiy aloqalarni mustahkamlash Uzoq Sharqni Markaziy va Janubiy Osiyo hamda Yaqin Sharq bozorlari bilan bogʻlaydigan ishlab chiqarish-logistika tugunlarini shakllantirish uchun zamin yaratadi.
2024 yil dekabr oyida imzolangan Rossiya Uzoq Sharqining Oʻzbekiston bilan 2025–2030 yillarga moʻljallangan hamkorlik rejasi hamkorlikning amaliy asosi boʻlib xizmat qiladi. Hujjat savdo-iqtisodiy va investitsiyaviy aloqalar, agrosanoat majmuasi, taʼlim, kadrlar tayyorlash, togʻ-kon sanoati va boshqa yoʻnalishlarni qamrab oladi.
Davra suhbati davomida Akramjon Neʼmatov hamkorlikka amaliy mazmun bagʻishlashi mumkin boʻlgan bir nechta oʻzaro bogʻliq yoʻnalishlarni belgilab berdi.
Birinchisi – oʻzaro bogʻliq transport-logistika infratuzilmasini rivojlantirish. Qozogʻistonning tranzit hamkor sifatidagi ishtirokida Primorye oʻlkasi va Toshkent viloyatida oʻzaro bogʻliq logistika va ishlab chiqarish tugunlarini yaratish istiqbolli koʻrinadi. Muntazam konteyner tashuvlarini rivojlantirish, FESCO imkoniyatlaridan foydalanish, transport operatsiyalarini raqamlashtirish va axborot tizimlarini, shu jumladan Oʻzbekistonning E-logistika platformasini integratsiya qilish yoʻnalishlarning raqobatbardoshligini oshirish, yetkazib berish muddatlari va narxini qisqartirish hamda barqaror qaytish yuklanishini taʼminlash imkonini beradi.
Ikkinchisi – sanoat va ilmiy-texnologik kooperatsiya. Istiqbollar sanoat injiniringi, uskunalarga servis xizmati koʻrsatish, mineral xomashyoni chuqur qayta ishlash va yangi materiallarni, shu jumladan kritik minerallar va kamyob yer elementlarini ishlab chiqish bilan bogʻliq. Uzoq Sharqning ilmiy va taʼlim tashkilotlari, birinchi navbatda USHFU, Markaziy Osiyoda qoʻshma tadqiqotlar oʻtkazish, muhandislik yechimlarini joriy etish va ishlab chiqarishlarni rivojlantirishga koʻmaklashishi mumkin.
Ushbu yondashuv Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning bir-birini toʻldiruvchi ishlab chiqarishlarni rivojlantirish, texnologik kooperatsiyani kengaytirish va barqaror qoʻshilgan qiymat zanjirlarini yaratishga qaratilgan Texnologik sanoatlashtirishning Yevroosiyo mintaqasini shakllantirish boʻyicha tashabbusiga mos keladi.
Uchinchisi – energetika va suv-ekologik barqarorlik. Markaziy Osiyoning ishonchli energiya taʼminoti va suv resurslaridan oqilona foydalanishga boʻlgan ortib borayotgan ehtiyojlari qoʻshma tadqiqotlar, gibrid generatsiyani, energotizimlarni raqamli boshqarishni va suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish uchun imkoniyatlar ochadi.
Toʻrtinchisi – agrosanoat va oziq-ovqat kooperatsiyasi. Oʻzbekiston Prezidentining Yevroosiyo agroekspressini yaratish boʻyicha tashabbusini rivojlantirish Markaziy Osiyodan Rossiya Uzoq Sharqiga meva-sabzavot mahsulotlari, quritilgan mevalar va qayta ishlangan mahsulotlarni, qarama-qarshi yoʻnalishda esa baliq va dengiz mahsulotlarini muntazam yetkazib berishni taʼminlashi mumkin edi. Buning uchun zamonaviy muzlatgich va omborxona infratuzilmasi, nazorat tartib-qoidalarini muvofiqlashtirish va tashuvlarni oldindan taxmin qilib boʻladigan tarzda tashkil etish zarur.
Beshinchisi – kadrlar tayyorlash va ilmiy-taʼlim sohasidagi hamkorlik. USHFU va Markaziy Osiyoning yetakchi universitetlari salohiyatini birlashtirish qoʻshma taʼlim dasturlari, amaliy tadqiqotlar va muhandis-texnik mutaxassislarni tayyorlashni kengaytirish imkonini beradi. Oʻzbekiston Prezidentining qoʻshma ishlab chiqarishlar va yangi texnologik yoʻnalishlar tomonidan talab qilinadigan kompetentsiyalarni shakllantirishga qaratilgan «Kelajak muhandislari» tashabbusi alohida qiziqish uygʻotadi.
Munozara yakunlarini chiqarar ekan, ishtirokchilar Markaziy Osiyo va Rossiya Uzoq Sharqi oʻrtasidagi aloqalarni rivojlantirishni aniq iqtisodiy natijalarga yoʻnaltirish maqsadga muvofiqligini taʼkidladilar. Gap alohida savdo-transport operatsiyalaridan logistika, sanoat, energetika, fan va taʼlimni birlashtiruvchi kompleks sheriklikka oʻtish haqida bormoqda.
Ikki mintaqa salohiyatining jipslashuvi oʻzaro manfaatlarga javob beradi. Markaziy Osiyo uchun u Osiyo-Tinch okeani mintaqasi bozorlariga chiqish, texnologiyalar va muhandislik kompetentsiyalarini jalb qilish, xomashyoni qayta ishlashni chuqurlashtirish va ishlab chiqarish-logistika salohiyatini mustahkamlash uchun qoʻshimcha imkoniyatlar ochadi. Rossiya Uzoq Sharqi uchun esa – Markaziy Osiyo bilan iqtisodiy aloqalarni kengaytirish, qoʻshimcha yuk bazasini shakllantirish, qoʻshma ishlab chiqarishlarni rivojlantirish va mintaqa orqali Janubiy Osiyo va Yaqin Sharq bozorlariga chiqish imkonini beradi.
Rossiya Uzoq Sharqining Oʻzbekiston bilan 2025–2030 yillarga moʻljallangan amaldagi Hamkorlik rejasi doirasida tegishli idoralar, ilmiy markazlar, transport operatorlari va ishbilarmon doiralar ishtirokida pilot loyihalar portfelini shakllantirish amaliy qadam boʻlishi mumkin edi. Bu belgilangan istiqbollardan raqobatbardosh ustunliklar va iqtisodiyotlarning bir-birini toʻldirishiga asoslangan tashabbuslarni amalga oshirishga oʻtish imkonini beradi.
Umuman olganda, davra suhbati ishtirokchilari tomonidan bildirilgan fikrga koʻra, Markaziy Osiyo va Rossiya Uzoq Sharqi Yevroosiyo-Tinch okeani hamkorligining yangi makonini shakllantirish uchun salmoqli salohiyatga ega. Shu bilan birga, Markaziy Osiyo endi faqat periferik bozor yoki tranzit makoni sifatida qabul qilinmayapti, balki iqtisodiy bogʻliqlikning mustaqil tuguni va xalqaro qoʻshilgan qiymat zanjirlarining istiqbolli boʻgʻini sifatida ahamiyat kasb etmoqda.
Ushbu salohiyatni amalga oshirish transport yoʻnalishlarini yanada rivojlantirish, ishlab chiqarish imkoniyatlarini jipslashtirish, texnologik almashinuvni kengaytirish va barqaror sherikliklarni shakllantirishni talab qiladi. Bunday model ikkala mintaqaga ham oʻzaro manfaat keltirish, ularning xalqaro mehnat taqsimotidagi pozitsiyalarini mustahkamlash va yangi bozorlarga chiqish uchun qoʻshimcha imkoniyatlar yaratishga qodir.
Konferentsiya ortida Rossiya, XXR, Vyetnam va boshqa mamlakatlardan kelgan ishtirokchilar bilan uchrashuvlar ham boʻlib oʻtdi. Mintaqalararo hamkorlikni kengaytirish, ekspertlar muloqotini rivojlantirish va qoʻshma tadqiqot tashabbuslarini amalga oshirish istiqbollari muhokama qilindi. Professional aloqalarni kengaytirish va tegishli ilmiy-tadqiqot va taʼlim tashkilotlari bilan oʻzaro hamkorlikni mustahkamlash boʻyicha kelishuvlarga erishildi.