Akramjon Neʼmatov: Markaziy Osiyo jahondagi beqarorlik sharoitida talab yuqori boʻlgan hamkorlik modelini namoyish etmoqda

Akramjon Neʼmatov: Markaziy Osiyo jahondagi turbulentlik sharoitida talab yuqori boʻlgan hamkorlik modelini namoyish etmoqda

2026 yil 28 sentyabr – 1 oktyabr kunlari Moskva viloyatining Istra shahrida «Kelajak uchun masʼuliyat: imkoniyatlar chegarasimi yoki chegarasiz imkoniyatlarmi?» mavzusida «Valday» xalqaro munozara klubining XXIII yillik majlisi boʻlib oʻtdi. Uning ishida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti direktorining birinchi oʻrinbosari Akramjon Neʼmatov ishtirok etdi.

Forum 40 ta davlatdan 120 nafar ishtirokchini birlashtirdi. Majlisda rossiyalik ekspertlardan tashqari Xitoy, Hindiston, Eron, Pokiston, Turkiya, Saudiya Arabistoni, BAA, Yevropa, Shimoliy va Janubiy Amerika, Afrika hamda Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari vakillari qatnashdi.

Majlis kun tartibi zamonaviy dunyo taraqqiyotining keng koʻlamli masalalarini qamrab oldi. Ochilish marosimida Klubning «Vahimasiz: davlat va kelajak uchun masʼuliyat» nomli yillik maʼruzasi taqdim etildi.

Majlis doirasida ishtirokchilarning Rossiya Federatsiyasi Tashqi ishlar vaziri S.V. Lavrov va Rossiya Federatsiyasi Prezidenti Administratsiyasi rahbarining oʻrinbosari M.S. Oreshkin bilan uchrashuvlari boʻlib oʻtdi. Tadbir Rossiya Federatsiyasi Prezidenti V.V. Putin ishtirokidagi alohida yalpi sessiya bilan yakunlandi.

Munozaralarning asosiy mavzularidan biri bir-biri bilan bogʻliq bir nechta jarayonlar tufayli yuzaga kelgan jahon tizimining chuqur transformatsiyasi boʻldi. Bir tomondan, tezkor texnologik rivojlanish, raqamlashtirish va sunʼiy intellekt iqtisodiyotni, mehnat bozorini, xavfsizlik tizimini va jamiyatlarning tuzilishini oʻzgartirmoqda. Ikkinchi tomondan, iqlim oʻzgarishi, demografik siljishlar, migratsiya va pandemiya xavflari yangi uzoq muddatli muammolarni shakllantirmoqda, ularning oqibatlari milliy chegaralardan ancha tashqariga chiqib ketmoqda.

Ushbu fonda yanada murakkab politsentrik va koʻp qutbli dunyo tartibotining shakllanishi tezlashmoqda. Iqtisodiy va siyosiy rivojlanishning yangi markazlari paydo boʻlmoqda, Osiyo, Afrika va boshqa mintaqalarning roli kuchaymoqda, yirik davlatlar bilan bir qatorda oʻz kun tartibini shakllantirish va tashqi aloqalarning keng tarmogʻini qurishga qodir boʻlgan barqaror va oʻzaro bogʻliq mintaqaviy makonlar tobora katta ahamiyat kasb etmoqda. Bu jarayonlar raqobat va noaniqlikning kuchayishi bilan kechmoqda, lekin ayni paytda davlatlar va mintaqalar uchun yangi imkoniyatlar ochmoqda.

Koʻplab inqirozlar va yangi imkoniyatlarning bunday uygʻunligi sharoitida davlatlarning masʼuliyati, suverenitet va milliy manfaatlarni hurmat qilish, ishonchni mustahkamlash va oʻzaro maqbul qarorlarni izlash alohida ahamiyat kasb etadi. Ishtirokchilar dunyoning murakkablashishiga javob izolyatsiya va nazoratsiz raqobat emas, balki muloqot, hamkorlik va farqli sharoitlarda kelisha olish qobiliyati boʻlishi kerakligini taʼkidladilar.

Shu munosabat bilan xalqaro institutlarni dunyodagi kuchlar muvozanatining oʻzgarishiga va oʻsib borayotgan xilma-xillikka moslashtirish, ularning vakilligini oshirish va yangi rivojlanish markazlari manfaatlarini toʻliqroq hisobga olish zarurligi qayd etildi. Shu bilan birga, texnologik, iqlim, demografik va boshqa transchegaraviy muammolar shuni tasdiqlaydiki: hatto kuchayib borayotgan raqobat sharoitida ham barqaror rivojlanish va global barqarorlik hamkorlikdagi qarorlarni talab qiladi.

«Sharqda qanday quyosh chiqadi? Markazi Osiyo boʻladigan dunyo portreti» sessiyasi alohida qiziqish uygʻotdi. Munozara davomida iqtisodiy faollikning kengaygan Osiyo makoni tomon siljishi davom etayotgani taʼkidlandi. Tinch va Hind okeanlari makoni jahon iqtisodiy taraqqiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri va yaqin oʻn yilliklarda xalqaro dinamikani belgilab beradigan jarayonlarning asosiy maydonlaridan biri sifatida koʻrib chiqildi.

Bunda gap Osiyoda yangi yagona kuch markazining paydo boʻlishi haqida emas, balki oʻsish, savdo, texnologiyalar va transport bogʻliqligining oʻzaro bogʻliq markazlaridan iborat murakkab tarmoqning shakllanishi haqida bordi. Bunday makonda qitʼaning turli qismlarini birlashtirish va ular oʻrtasidagi hamkorlik uchun sharoit yaratishga qodir boʻlgan davlatlar va mintaqalar alohida ahamiyat kasb etadi.

Shu munosabat bilan Markaziy Osiyoning ahamiyati tobora ortib borayotgani qayd etildi. Soʻnggi yillarda mintaqa sezilarli ichki transformatsiyani boshdan kechirgani taʼkidlandi. Uning rivojlanishi asosan hal etilmagan chegara masalalari, cheklangan bogʻliqlik va oʻzaro ishonchsizlik bilan belgilangan davr oʻrnini birgalikda rivojlanish, iqtisodiy kooperatsiyani kengaytirish va barqaror mintaqaviy oʻzaro bogʻliqlikni shakllantirish bosqichi egallamoqda.

Majlis yakunlarini sharhlar ekan, A. Neʼmatov shunday dedi: «Dunyoda yuz berayotgan oʻzgarishlar fonida Markaziy Osiyo printsipial jihatdan yangi dinamikani namoyish etmoqda. Mintaqa birinchi navbatda ziddiyatlar va hal etilmagan masalalar bilan bogʻlangan davr ortda qolmoqda. Bugungi kunda oʻzaro ishonch ortib borayotgan, iqtisodiy aloqalar kengayayotgan hamda tobora koʻproq umumiy loyihalar va uzoq muddatli manfaatlar paydo boʻlayotgan birgalikdagi taraqqiyot makoni shakllanmoqda».

SMTI vakili Markaziy Osiyo shakllanayotgan Osiyo makonida tobora sezilarli oʻrin egallayotganini taʼkidladi. «Geografik jihatdan mintaqamiz Sharqiy va Janubiy Osiyo, Yevropa, Rossiya, Kavkaz va Yaqin Sharqni bogʻlovchi eng muhim yoʻnalishlar markazida joylashgan. Ammo bugungi kunda Markaziy Osiyoning ahamiyati nafaqat uning joylashuvi bilan belgilanadi. Oʻsib borayotgan ichki bogʻliqlik mintaqaga Yevroosiyoning muhim boʻgʻinlaridan biri – transport yoʻlaklari, savdo oqimlari, energetika, investitsiya va gumanitar aloqalar oʻtishi mumkin boʻlgan makon sifatida yanada ishonchli harakat qilish imkonini beradi».

A. Neʼmatovning baholashicha, aynan jahondagi turbulentlik sharoitida soʻnggi yillardagi tajriba kengroq ahamiyat kasb etmoqda. «Shakllanayotgan politsentrik dunyo obʼyektiv ravishda nafaqat yirik davlatlardan iborat boʻladi. Oʻz ustuvorliklarini mustaqil belgilashga, oʻz ichida kelishib olishga va ayni paytda tashqi aloqalarning keng tizimini qurishga qodir boʻlgan barqaror mintaqalar tobora katta rol oʻynaydi. Markaziy Osiyo bugun aynan shunday modelni namoyish etmoqda – kimgadir qarshi turish orqali emas, balki oʻz oʻzaro bogʻliqligini mustahkamlash, oʻzaro maqbul murosalarni izlash va umumiy manfaatlarni aniq loyihalarga aylantirish orqali».

Uning soʻzlariga koʻra, mintaqaviy rivojlanish yangi bosqichining oʻziga xos xususiyatlaridan biri ham shundadir: «Bugungi kunda Markaziy Osiyodagi hamkorlik allaqachon oʻz ichki dinamikasiga ega. Soʻnggi yillardagi murakkab masalalarning hal etilishi mintaqa davlatlarining uzoq muddatli manfaatlardan kelib chiqib, oʻzaro maqbul qarorlar topish qobiliyatini koʻrsatdi. Natijada Markaziy Osiyo koʻpincha xavf-xatarlar va ziddiyatlar prizmasi orqali koʻrilgan makondan imkoniyatlar va birgalikdagi taraqqiyot makoniga aylanmoqda».

A. Neʼmatov yuz berayotgan jarayonlar Oʻzbekiston uchun alohida ahamiyatga ega ekanini taʼkidladi. Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning yaxshi qoʻshnichilik, oʻzaro ishonch va iqtisodiy oʻzaro bogʻliqlikni mustahkamlashga qaratilgan izchil kursi nafaqat ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishga, balki butun Markaziy Osiyoning subʼyektligini oshirishga xizmat qilmoqda.