Aholi ikki baravar kamaysa, tabiatga bosim pasayadimi?
Olimlar dunyo aholisi 2200-yilga borib taxminan 4 milliard yoki undan kamayishi hamda har bir kishining tabiatga taʼsiri pasayishiga asoslangan ssenariyni oʻrgandi. Hisob-kitob ekologik barqarorlikka erishishning ehtimoliy yoʻllaridan birini koʻrsatadi. Biroq bu BMTning demografik prognozi yoki insoniyat uchun belgilangan qatʼiy chegara emas.
Aholi ikki baravar qisqarsa, tabiatga bosim ham kamayadimi?
Sustainable Development jurnalida e’lon qilingan tadqiqotda aholi soni va kishi boshiga to‘g‘ri keladigan iste’molning tabiiy tizimlarga ta’siri tahlil qilingan.
Mark Kigan va uning hammualliflari 1970–2020-yillarga oid ma’lumotlarni ekologik bosim bilan bog‘liq sakkizta ko‘rsatkich bo‘yicha taqqoslagan. Ular orasida karbonat angidrid chiqindilari, energiya va suvdan foydalanish, plastik ishlab chiqarish, materiallar iste’moli hamda tirik tabiat holatini aks ettiruvchi ko‘rsatkichlar bor.
Keyin tadqiqotchilar aholi soni turli yo‘nalishda o‘zgargan ssenariylarda natijalar qanday bo‘lishini hisoblab chiqqan.
Modelning asosiy g‘oyasiga ko‘ra, tabiatga umumiy ta’sir ham odamlar soniga, ham har bir kishiga to‘g‘ri keladigan ekologik bosimga bog‘liq. Ya’ni aholi soni bilan birga energiya qanday ishlab chiqarilishi, resurslar qanchalik tejalishi va iste’mol odatlari ham muhim.
Mualliflar 2200-yilga borib aholining taxminan 4 milliard yoki undan kam bo‘lishi ssenariysini kishi boshiga ekologik ta’sirni kamaytirish bilan birga ko‘rib chiqqan. Shu sababli tadqiqotni «tabiatni faqat aholini ikki baravar qisqartirish orqali asrash mumkin» degan xulosaga keltirish to‘g‘ri emas.
Bu hisob-kitobni BMTning aholi bo‘yicha prognozi bilan ham adashtirmaslik kerak. BMTning World Population Prospects 2024 hisobotida dunyo aholisi 2024-yilda taxminan 8,2 milliard deb baholangan. O‘rta ssenariyda aholi 2080-yillar o‘rtalarida qariyb 10,3 milliardga yetib, 2100-yilga borib 10,2 milliard atrofida bo‘lishi kutilgan.
Ikki hisob-kitobning vazifasi turlicha: BMT aholi soni qanday o‘zgarishi mumkinligini baholaydi, mazkur tadqiqot esa uzoq muddatli ekologik ssenariyni o‘rganadi.
2200-yil kabi uzoq muddat uchun natijalar tug‘ilish darajasi va umr davomiyligiga oid farazlarga juda bog‘liq. Bir ayolga to‘g‘ri keladigan farzandlar sonidagi kichik farq ham bir necha avlod davomida aholi sonida katta tafovut keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun «4 milliard» raqamini Yerning o‘zgarmas sig‘imi deb qabul qilib bo‘lmaydi.
Bundan tashqari, odamlarning tabiatga ta’siri bir xil emas. Yuqori iste’molga ega jamiyat bilan resurslardan kam foydalanadigan jamiyatda aholi sonining bir xil miqdorda kamayishi turlicha ekologik natija beradi. Energetikadagi o‘zgarishlar esa chiqindilarni kamaytirishi, ammo boshqa resurslar iste’moliga kamroq ta’sir qilishi mumkin.